Хацелася б яшчэ спыніцца на Бічэль-Загнетавай. Спачатку яна вельмі добра ставілася да мяне, а потым я заўважыў, што стала ставіцца варожа. Гэта, відаць, пасьля таго, як я стаў выступаць, што ў нас праводзіцца паланізацыя, выступаць супраць уніі, якая робіцца для паланізацыі.

Быў я ў ксяндза Жыліса (быў у Індуры такі літовец, добры чалавек) і пытаюся ў яго:

- Скажыце, калі ласка, як Вы разумееце унію?

- Я разумею – саюз: дзьвюх дзяржаў, дзьвюх галінаў рэлігіі.

- Дык калі будзе унія, дык у нас ня будзе каталікоў і праваслаўных, будуць усе ўніятамі?

- Не, толькі праваслаўныя стануць уніятамі, а каталікі застануцца…

- То якая ж гэта унія? Які ж гэта саюз? Як “саюз” Беларусі і Расеі: Расея будзе, а Беларусі ня будзе. Гэта – не саюз, а анэксія.

Гэта я казаў і Надсану, казаў і Луцкевічу – яны сталі ставіцца да мяне дрэнна. Казаў і Дануце Бічэль-Загнетавай — і, відаць, за гэта яна ўзьелася на мяне. Я ўбачыў, што гродзенскія хлопцы-каталікі пачалі горш ставіцца да мяне, праваслаўныя – не. Значыць, яна праводзіла сваю чорную справу… Я не магу зразумець, што можна дрэннае пра мяне сказаць? Можа, толькі тое, што не хачу апалячваньня і русіфікацыі…

АА: Гэтага мы ня толькі ня хочам, мы з гэтым будзем змагацца – як з Расейскай імперыяй, так і з Польскай імперыяй. На нашым сайце (nashaziamlia.org) ёсьць вялікі матэрыял пра так званую “Карту паляка”, там пункт гледжаньня нашай рэдакцыі. Калі польскае кіраўніцтва ўвяло гэту “Карту”, дык Лукашэнка спачатку павыступаў троху: як гэта так, у яго вотчыне палякі робяць сваю справу, ігнаруючы яго. Але потым хутка супакоіўся, бо аргументаў у яго няма: палякі робяць этнацыд на Беласточчыне, а ён робіць этнацыд ва ўсёй Беларусі. І калі б ён пачаў бараніць беларусаў, палякі б сказалі: “Дык ты ж іх сам зьнішчаеш”.

НН: Саветы пасьля вайны фактычна радыкальна вырашылі пытаньне з палякамі: каго не пазабівалі, таго выслалі назад у Польшчу. Праўда, занадта шмат і беларусаў разам зь імі. Але саветы ўпершыню на нашай тэрыторыі пазбавілі Польшчу эліты. А цяпер, з 1990-х гадоў пачынаючы, палякі мэтанакіравана рыхтуюць тут сваю эліту – новую. І як яны робяць. “Маці школьная” праводзіць тэставаньне на веданьне польскай мовы. Тутэйшы чалавек ведае польскую мову – і яго залічваюць у польскую ВНУ. І ўсё. Бясплатна ён там навучаецца пяць гадоў. Мэта толькі адна: чалавек падпісвае паперу, што пасьля гэтых пяці гадоў вернецца ў Беларусь. Яны вяртаюцца чысьцюткімі, проста стэрыльнымі палякамі. І яны “юж таке сон поляцы”, што лепш за саміх палякаў.

АА: Цяпер выязджае ў Польшчу моладзь па праграме Каліноўскага (пад эгідай Мілінкевіча, Кулей). Я ведаю такія выпадкі, што чалавек – беларус, цьвёрда лічыць сябе беларусам, але каталік. І вось ён вучыцца, яго заўважаюць як таленавітага маладога чалавека. І потым яму раяць: “Ты каталік – ты паляк, перапішыся на паляка – мы табе тут усе магчымасьці адкрыем”, — потым другі, трэці раз раяць… Некаторыя кажуць: “Даходзіць да таго, што штодзённа прапануюць узяць “Карту паляка”, перапісацца на паляка”. То бок адкрыта палякі гэта робяць і асабліва ў дачыненьні да таленавітай моладзі. І гэтыя маладзёны пачынаюць успрымаць, што перапісваньне з беларуса на паляка адкрывае перад імі перспектывы: рэсурсы, ЕЗ, “цывілізаванасьць” і гэтак далей.

І сапраўды дапамогуць яму.

НН: Абавязкова дапамогуць, яшчэ як! Ён будзе для нас страчаны і яшчэ будзе чорную справу рабіць, нібы янычар… А зараз у іх ёсьць такія праграмы навучаньня: аднагадавая і, здаецца, двухгадавая. Праграма такая: чалавек бярэ нейкую тэму дасьледаваньня, едзе ў якую-небудзь польскую ВНУ, яму даюць вельмі добрага прафесара, усе ўмовы ствараюць, плацяць вялікія грошы. Чалавек павінен хадзіць на заняткі, вучыцца і ў выніку дасьледваньня напісаць навуковую працу. Працу абараняе – і ўсё. Але пры гэтым яны бяруць ключавых асоб з беларускага руху, напрыклад, тых, каторыя вельмі персьпектыўныя і – самае галоўнае – тых, якія ўзначальваюць нейкія сістэмы, асабліва распаўсюды інфармацыі. Напрыклад, Булгакаў там на стыпендыі год ці два пабыў, тры ці чатыры чалавекі з “Нашай Нівы”. І цяпер у “НН” першыя эксьперты – гэта Анджэй Пісальнік і Анжаліка Борыс.

АА: Яны ж польскія імперыялісты. І гэта называецца “беларуская газета”?

НН: “Белсат” – таксама. Гэта ўсё створана палякамі. Ясна, што там ёсьць некаторыя рэчы, карысныя для нас. Напрыклад, паэты і пісьменьнікі маюць магчымасьць зарабіць, гэта іх падтрымлівае, яны ўсе ж такі беларускую справу робяць. Але публіцыстычныя, культурніцкія праграмы робяцца з адным ухілам – прапольскім. І гэта відаць проста няўзброеным вокам.

АА: Анджэя Пісальніка мы ведаем. Гэта гродзенскі журналіст, які заявіў, што кожны беларус, які лічыць, што “Карта паляка” нясе ў сабе пагрозу – мудак. Мы ў рэдакцыі падумамі: “Ах, так! Дык будзем называць цяпер “Карта мудака”!” І патлумачылі, каб людзі не хваляваліся, што тут мы нікога не абразілі, а проста адказалі адэкватна…

Мама і тата ведалі савецкую ўладу. І калі яна прыйшла ў 1939 годзе, то цешыліся, што ня будзе палякаў, але баяліся бальшавікоў. А сястра танцавала. І я радаваўся: “Божа ты мой, гэта ўжо ня будуць нас апалячваць! Ня будуць усяго пазбаўляць”.

Была ў нас крама толькі таму, што бабуля пісалася палячкай. А яна ніякая не палячка. Нават прыдумалі такую версію, што яе муж загінуў, баронячы Польшчу. А на самой справе ён памёр, калі ехалі зь бежанства. І пакуль бабуля жыла, то мы маглі мець краму. А калі яна памерла – то ўжо не. Беларусам не давалі…

Гэта страшна. Ні на працу нідзе не ўладкавацца: ні настаўнікам, ні чыноўнікам – усіх беларусаў пад корань…

АА:  Дакладна зараз у Беласточчыне так – тая самая ганебная імперская тэхналогія.

Так – пішыся палякам. Праваслаўны паляк – і усё.

АА:  Потым у школе: “Хто ты естэсь?” – “Поляк малы.”

Так. Страшныя рэчы. Ведаеце, апалячваньне ідзе і цяпер. І гэтая сволач аддасьць ім яшчэ палову Гродзеншчыны. А як улады злучаць нас з Расеяй, дык Пуцін аддасьць і Брэстчыну, і Гродзеншчыну, каб палякі далі Расеі калідор да Калінінграда.

Чужога не шкада.

НН: Яны дзялілі нас усё жыцьцё. І зараз працягваюць. Дарэчы, план падзелу Беларусі існаваў даўным-даўно: тыя землі, дзе пераважае каталіцкае насельніцтва, яны хацелі б “выкінуць”, а на захаваных землях праваслаўнае насельніцтва лягчэй асіміляваць у Расію. Каталіцкае насельніцтва хоць нейкае структурнае. Каталіцкая царква беларускую справу ня робіць, але ж робіць польскую. Каталікі сябе проста іншымі адчуваюць.

У 1950-х гадах я многага не разумеў яшчэ. Можа, пайшоў бы ў любую “банду” супраць бальшавікоў (ці была б яна нямецкая, ці французская, ці польская) – так яны мне дапякалі моцна. Добра, што ня склалася. А потым разабраўся… Вядома, тое, што я беларус – я разабраўся даўно, але тады мне хацелася змагацца супраць ворагаў, ня важна, пад чыімі сьцягамі. Так сама, як зь Сібіры беларусы ехалі ў польскую армію Андэрса, каб толькі як ратавацца.

Маёй жонкі дзядзька быў вывезены ў Сібір у 1940 годзе, тады трапіў у армію Андэрса. Калі ўжо прыехаў дахаты, пабыў троху і яго арыштавалі і вывезьлі разам зь яго сям’ёй і сям’ёй брата. Там ён ізноў запісаўся палякам і зь сястрою яны выехалі ў Польшчу. Дык кажа (гэта было, калі ваяваў у арміі Андэрса): “Мы размаўляем у хаце шэптам, бо як пачуюць, што мы па-беларуску размаўляем – заб’юць. А як выйдзем на двор – толькі па-польску”. Кажа: “Божа ты мой, я аддаў бы поўжыцьця, каб толькі вырабіцца адтуль. Але сюды прыедзь – ізноў арыштуюць”. Няма куды падзецца…

Машко – старшыня абласнога Савету дэпутатаў – мне кажа: “Заехаў у Польшчу. Сядзімо, выпіваем, сьпяваем беларускія песьні, размаўляем па-беларуску. Выйшлі на вуліцу – усе па-польску загаварылі. Я пытаюся: “Хлопцы, а чаму гэта вы?”. Кажуць: “Пачуюць, што па-беларуску размаўляем – заб’юць”.

Суседка (дачка дзяка, праваслаўная) выйшла замуж за Дыкаловіча (меў, мусіць, гектараў семдзесят зямлі). Прыязджае сюды з сынам ужо з Польшчы, сын зранку становіцца на калені і чытае малітву па-польску.

Мама кажа:

- Оля, а чаму ён па-польску моліцца?

Тая гаворыць:

- Ціха, я Вам потым раскажу.

Калі дзіця некуды пайшло, яна кажа:

- Мы ня кажам яму, што мы беларусы, мы кажам, што мы палякі, і ходзім у касьцёл.

- Чаму?

- Забіваюць. Як хто беларусам пішацца і па-беларуску размаўляе – забіваюць…

АА: Гэта ў якім годзе было?

Прыкладна ў 1971-м. Можа, тады ўжо і не забівалі, але людзі працягвалі баяцца і прывыклі, што нельга паказваць сябе беларусам.

НН: У Гайнаўцы беларусы сёньня таксама баяцца размаўляць на вуліцы па-беларуску.

СТАЎЛЕНЬНЕ ДА ЛУКАШЭНКІ, АПАЗІЦЫІ, “ЗАХАДУ”

АА: Алесь Мікалаевіч, з большага мінуўшчына за нашымі плячыма, давайце наш час абмяркуем. Як Вы ставіцеся да сёньняшняй улады лукашэнкаўскай?

Як можна ставіцца да здраднікаў. Гэта ж здраднікі прадаюць свой народ, гандлююць ім. І яны могуць гандляваць зь кім хочаце: могуць з Расеяй, могуць з Польшчай, могуць з Захадам, могуць зь Іранам. Ім усё роўна, каму прадаваць, абы ўлада была.

Вось так я стаўлюся.

АА: А як Вы думаеце, улады цяперашнія і ўлады савецкія, бальшавіцкія чым-небудзь адрозьніваюцца па ступені свайго злачыннага ўзьдзеяньня на наш народ?

Там, можа, гэта хітрэй рабілася, цяпер — нахабней.

АА: Скажыце, а якое Ваша стаўленьне да сёньняшняй апазіцыі: ёсьць так званая “аб’яднаная апазіцыя”, трошкі побач стаіць Мілінкевіч, трошкі з другога боку – Пазьняк. Ваша меркаваньне?

Усюды ў апазіцыі на 90% кіруюць палякі.

АА: Гэта па Гродзеншчыне ці па Беларусі ў цэлым?

Па Беларусі.

АА: Я лічу, што больш сіяністы: Саньнікаў, Міхалевіч, часткова той жа Мілінкевіч. У сіянюг больш грошай.

І ў палякаў грошы ёсьць…

АА: Палякі нібыта сказалі “Захаду”, што яны ведаюць сітуацыю ў Беларусі, і будуць разьмяркоўваць грошы, прызначаныя на барацьбу за дэмакратыю.

І робяць тут Польшчу за гэтыя грошы…

Тут неяк арганізавалі паездку студэнтаў Гродзенскага ўніверсітэта ў Польшчу, і трапіла мая ўнучка. Там, мусіць, тыдняў два была, прыехала. Пытаю:

- Як?

- Я ў захапленьні! Там так добра ўсё. Там так за беларусаў. Там беларускія школы. Там машыны новыя. Там усё танна, а зарплаты вялікія.

Пытаю:

- А скуль ты пазнала, што машыны новыя?

- Так яны чыстыя ўсе.

- Вядома, як у нас машыны ў Гродна прыходзяць заляпаныя, а там па Варшаве езьдзяць па чыстых вуліцах, дык яны і чыстыя. А якія машыны, можа, старэйшыя за нашы. Ну, а тое, што ім больш плацяць, дык і яны больш плацяць: там кватэра, напрыклад, вельмі дорага.

Вядома, яны лепш жывуць, чым у нас. Адным словам, яна ў захапленьні. Дык не яна ж адна – усе так. Так палякі купляюць. Яны ім стварылі рай на зямлі – гэтым дзецям.

АА: Далёкая крэўная маёй жонкі працуе ў Польшчы лекарам высокай кваліфікацыі, дык яна з цяжкасьцю зводзіць канцы з канцамі. Так што ніякага раю там няма, усё гэта няпраўда…

Значыць, на конт апазіцыі Вы лічыце, што існуе вельмі моцны польскі ўплыў?

Вядома.

АА: А пра Мілінкевіча, пра Казуліна нічога не жадаеце сказаць? Пра Шушкевіча? Пра Пазьняка?

Пазьняк – паланізатар. Як я выступіў на зьездзе Таварыства беларускай мовы і сказаў пра паланізацыю, то ён мне рукі не падаў…

Усё ясна: паланізацыі не чапай, яны будуць паланізаваць, а ты маўчы.

Што да Мілінкевіча, я зь ім некалькі разоў спрачаўся. Заходзіш у “Ратушу” – там усё па-руску або па-польску. Кажу:

- Чаму ў вас няма беларускай мовы?

- А-а, трэба будзе. Я ўжо гаварыў зь імі.

І так кожны раз. Не патрэбная яму беларуская мова.

А Казулін і не прыкідваецца беларусам. Гэтакі ж самы будзе, як і гэты прэзідэнт. Яшчэ, можа, і горшы.

Што да Шушкевіча, дык нашы вучаніцы пісалі да яго лісты, я сьпецыяльна даваў каталічкам…

АА: Вы казалі, што бацька яго адказваў на падобныя лісты і добра ставіўся да музея.

Так, бацька яго адказваў і пісаў так, што “мы таксама каталікі, але ж мы беларусы, мы размаўляем па-беларуску, сьпяваем беларускія песьні і мы лічым сябе беларусамі”.

А ў цэлым, я вельмі дзіўлюся з нашага народу. Выбіралі першых прэзідэнтаў: Кебіч – паляк, Шушкевіч – паляк, Пазьняк – паляк, Лукашэнка па маці – беларус, а хто бацька – ня ведаем. Ні аднаго беларуса…

АА: Гэта ня дзіўна. Нядаўна былі выбары ў палатку. Ад апазіцыі па Гродне – адзін габрэй, адзін – паляк, адзін – маскаль. Беларуса – ні аднаго.

НН: У Гродне дзіцячыя садкі: усе расейскамоўныя, тры групы – польскія афіцыйна, адна, нядзельная – летувіская. А беларускую ўлады і адну ня хочуць адкрыць, ужо два гады выбіваем. І школы – таксама няма.

Нас паставілі ў такія ўмовы, што мы нічога ня можам зрабіць.

АА: Справа вось у чым. У нас не хапае аднаго інстынкта – інстынкта да самаарганізацыі. Беларусы павінны зразумець, што яны беларусы, што яны гаспадары на сваёй зямлі і што адзіны спосаб іх ратаваньня – гэта самаарганізацыя: аб’яднацца ўсім разам на глебе агульных каштоўнасьцяў. Арганізавацца – гэта найперш значыць лепшых, найбольш разумных і сумленных беларусаў, падняць вышэй.

Каго вы можаце назваць у Гродне, хто б змагаўся за беларусаў, супраць паланізацыі? Мусіць, цяжка назваць. Я паглядзеў, Пяткевіч ідзе на паваду ў палякаў поўным чынам. Ня ведаю, як Сьцяцко. Пэўна, таксама, бо яго выбіралі ва ўсе гэтыя органы, а выбіраюць яны тых, хто зь імі згаджаецца. Хто не згаджаецца – не бяруць. Мне ўжо і запрашэньняў не прысылаюць…

АА: Ужо пару гадоў, як радыё “Свабода” перастала браць у мяне інтэрвю. Бо я супраць лібералізму, які на справе прыкрывае новую форму імперыялізму – фінансавы імперыялізм. Я асуджаю дзеяньні польскіх імпер-шавіністаў. “Свабода” падпарадкаваная ім напэўна. Асобныя журналісты ёсьць сьмелыя. Вось там была Вольга Караткевіч, цяпер зьнікла кудысьці. Але нават на радыё “Свабода” цяжка знайсьці журналіста, які гатовы быў бы стопрацэнтова чымсьці ахвяраваць. Відаць, у іх ёсьць добрыя заробкі, ёсьць шмат што страціць. А пачынаць трэба з нуля, з аскетычнага існаваньня, каб змагацца за правы свайго народу. Духу не хапае ў пераважнай большасьці людзей. Нават у тых, якія прыхільнікі нашай беларускай справы і гатовыя штосьці рабіць.

Прыехаў сюды калісьці Даньчык (гл. фота). Прывёз мне кампутар у падарунак і кажа Скоблу:

- Ты, Міхась, арганізуй зь дзесяць перадач з Алесем Мікалаевічам.

- Добра.

Скобла арганізаваў.

Мне адзін карэспандэнт кажа:

- Алесь Мікалаевіч, майце на ўвазе, што за кожную перадачу Вам павінны выплачваць па трыста даляраў.

Як я выступаў, дык даляраў пяцьдзесят даваў Скобла.

Я думаю — грошы патэбныя. Тут і кажу яму:

- Ведаеце, як будзеце атрымліваць гэтую маю плату, то пакіньце сабе нешта, бо казаў такі і такі, што трыста даляраў выплачваюць за перадачу.

- Ну-у, менш, як трыста.

Прайшло дзевяць перадач – прывозіць роўна тысячу даляраў…

АА: Алесь Мікалаевіч, як Вы лічыце, ці можна ад Захаду чакаць дапамогі?

Не. Захаду патрэбная магутная Польшча, мы Захаду не патрэбныя.

АА: А чаму не патрэбныя. Здавалася б, яшчэ за Польшчай краіна адна – дэмакратычная, нацыянальная…?

Мы гэтым 600-гадовым прыгнётам так аслаблены, што няма на нас спадзяваньня. Мы ня маем беларускай царквы. У нас руская царква і польскі касьцёл…

АА: Але колькі б прыгнёту не было, ён, па-першае, закончыцца, а па-другое, колькі б і што ні пачынаць – заўсёды пачынаецца з малога. Калі б 15 гадоў таму пачалі будаваць дэмакратычную дзяржаву – гэта б ужо 15 гадоў за плячыма было б.

Дык “Захад” разьлічвае, што Польшча адарве кавалак, Расея адарве астатняе – і гэта нармальна будзе?

Так. Яны гатовы Польшчы ўсю Беларусь аддаць, каб Польшча была магутная.

А.А. Значыць, Вы лічыце, што на “Захад” нельга разьлічваць.

Нельга.

БУДУЧЫНЯ, ВЫЙСЬЦЕ

АА: І, на мой погляд, ключавое пытаньне: Як Вы бачыце выйсьце? Што трэба рабіць беларусам – маладым разумным высакародным беларусам, і ня толькі маладым, якія хочуць нешта зрабіць, каб нашу справу агульную зрушыць?

“Нас мала, але мы ёсьць!” – так кажа Рычард Казлоўскі з Баранавічаў, які таксама супраць паланізацыі выступае.

АА: Дык як у такой абстаноўцы змагацца? Калі б Вы былі палітыкам і мелі ўплыў на нейкія палітычныя рашэньні, грамадска-палітычныя праграмы, што б Вы запрапанавалі?

Я б арганізоўваў партыю, у якой не было бы каталікоў. Бо на каталікоў вельмі ўплываюць ксяндзы, іх паланізуюць… Я б арганізаваў у Беларусі нават кальвінісцкую, лютэранскую або яшчэ якую царкву, каб на яе не ўплывалі ні палякі, ні рускія…

АА: А можа, усё ж такі такую партыю, дзе былі б беларусы, бо я ведаю беларусаў-каталікоў, якія зацятыя беларусы, здольныя патрабаваць, каб у касьцёле гучала беларуская мова…

Калі могуць два праваслаўных беларусы паручыцца за каталіка – у тым выпадку можна яго прыняць.

АА: Вось Вы бачыце, што нейкая павінна арганізоўвацца сіла, якая ўсё ж такі павінна грунтавацца на тых людзях, якія беларускія карані маюць і якія перакананыя ў тым, што яны беларусы, пераважна праваслаўныя.

Так.

АА: Дарэчы, што да праваслаўя, то ў нас зараз ідзе змаганьне за Беларускую Аўтакефалію Праваслаўную.

Даўно трэба. А іначай царква – гэта русіфікацыя, як касьцёл – паланізацыя.

АА: Алесь Мікалаевіч, самае цікавае, што мы незалежна прыйшлі да аднолькавых высноваў. Наш сайт працуе ўжо больш за тры гады і мы запрапанавалі хаця б тым людзям, хто ведае наш сайт і хоча арганізавацца, пачаць нешта рабіць, далучацца да Руху, які мы запрапанавалі назваць Беларускі Дэмакратычны Рух. Такія людзі павінны адпавядаць двум крытэрам: першы – аб’ектыўна быць і цьвёрда лічыць сябе беларусам, другі – мець жаданьне далучыцца да арганізацыі, якая будзе адстойваць аб’ектыўныя інтарэсы беларускага народу. Вось два асноўныя крытэры. Усе іншыя размовы накшталт: “усіх будзем браць, а потым разьбярэмся, галоўнае, каб рух быў шырокі” – мы адкідаем.   Наш жыцьцёвы досьвед паказвае, што за беларускую дэмакратыю (а беларускую дэмакратыю мы разумеем як аб’ектыўныя інтарэсы беларускага народу на яго этнічнай тэрыторыі, якія зьдзяйсьняюцца з дапамогай яго беларускай дзяржавы) мы зможам будаваць толькі, калі будзе нейкая магутная грамадска-палітычная сіла, якая будзе строга прытрымлівацца вышэйназваных прынцыпаў. Іначай будуць унутраныя супярэчнасьці, свары вакол нейкіх пытаньняў, розныя ўплывы.

Алесь Мікалаевіч, скажыце, а каго Вы лічыце чалавекам прыблізна Вашага жыцьцёвага фармату, у якога нам варта было б узяць аналагічнае інтэрвю яго жыцьця? Каб усё гэта максімальна засталося ў гісторыі, стала ўрокам, прыкладам, каб маладыя людзі хутчэй дасьпявалі да разуменьня сітуацыі.

Шмат сяброў было ў мяне, але многія спужаліся. Хоць яны і беларусы, і лічаць сябе беларусамі, але стараюцца гэтага не паказваць вельмі…

АА: Але такія ўжо не падыходзяць.

Не падыходзяць.

АА: Нас цікавяць такія ж упартыя, як Вы, якія за жыцьцё шмат зрабілі і тое, што яны беларусы, ніколі не хавалі.

Ёсьць у мяне такі стрыечны брат – сын роднай сястры майго бацькі – Зубко Іван. Гэта вельмі таленавіты хлопец. На XXI-м З’ездзе Хрушчоў у сваім дакладзе спамінаў яго прозьвішча. Ён быў заатэхнікам у нашай Сьвіслачы і вельмі вялікіх дасягненьняў дамогся. Дык гэты хлопец ужо пры савецкай уладзе арганізоўваў сустрэчы сваіх калектываў (ён быў дырэктарам саўгаса імя Леніна ў Бабруйску; у саўгасе дзьве фабрыкі – джэмавая і крахмальная) зь беларускімі пісьменьнікамі. Гэта ў той час небясьпечна было. Так ён мне кажа: “Саша, дзякуй табе вялікі! Я ж мог застацца такім самым тумаком, як і быў. А я зразумеў, што я – беларус”. Ён зараз ужо стары, таксама, можа, якіх год семдзесят шэсьць мае.

АА: Гэта выдатна, у гэтага чалавека ёсьць сьмеласьць, пазіцыя. Але пажадана, каб яшчэ дасягненьні былі. Вось у Вас музей, у Вас вучні, у Вас дзейнасьць такая і пазіцыя такая, што Вы ўзор для многіх…

Беларусам застаецца праз усё жыцьцё Радзім Гарэцкі. Варта запісаць яго ўспаміны, высновы.

Чаму жыды жывуць ня толькі сярод нас – беларусаў, але і сярод драпежных нацыяў, і застаюцца сабою?

Іхняя рэлігія не праваслаўная і не каталіцкая. Яны маюць сваю юдэйскую рэлігію, якая бароніць інтарэсы жыдоў, выхоўвае іх у духу бязьмежнага шавінізму і юдэйскага патрыятызму.

Наша ж трагедыя ў тым, што мы маем рэлігіі прыгнятальнікаў і яны імкнуцца нас русіфікаваць або паланізаваць. Нам трэба сваю рэлігію, якая не падпарадкоўвалася б ні РПЦ, ні Ватыкану або Варшаве.

У гэтым наш паратунак.

Амаль сем стагоддзяў палякі і маскалі нішчаць самых разумных, самых мужных, самых патрыятычных беларусаў. Выжываюць толькі асьцярожныя. У выніку складаецца нацыя асьцярожных людзей…

АА, НН: Алесь Мікалаевіч, вялікі Вам дзякуй і за гэтае інтэрвю, і за ўсё Вашае жыцьцё…

P.S.

Пасьля таго, як мы выставілі інтэрвю з Алесем Белакозам на нашым сайце, у яго ж узялі інтэрвю і «белсатаўцы».

Першую частку гэтага інтэрвю можна паглядзець тут: http://belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,1620,alies-bielakoz.html

Другую частку тут: http://belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,1640,alies-bielakoz-ch2-pra-larysu-gieniiush-zosku-vieras-maksima-baghdanovicha.html

Для таго, каб утрымацца ва ўладзе яшчэ хоць троці, цяперскі рэжым Лу-кі пачаў рыхтавацца да перадачы нашых прадпрыемстваў замежнікам. Справа ўсё больш пераходзіць у практычную плоскасьць. Давайце пабачым яе, а затым абмяркуем. Для затраўкі пададзім артыкул, які ўзяты адсюль: http://www.investar.by/en/news-calendar/46-belarus-news/311-2010-07-09-13-30-51

1.

“БЕЛАРУСЬ МОЖА СТАЦЬ КЛАНДАЙКАМ ДЛЯ НЯМЕЦКАГА БІЗНЭСУ”

У Міністэрстве эканомікі ФРГ адбылася прэзентацыя Менска ў якасьці інвестыцыйнай пляцоўкі для нямецкіх прадпрымальнікаў. Мерапрыемства выклікала нечакана вялікую цікавасьць дзелавых колаў Нямеччыны.

Высокая цікавасьць

«Эканамічны дзень Менска» — так называлася рабочая канферэнцыя, на якой госьці зь беларускай сталіцы распавялі нямецкім бізнэсмэнам аб інвестыцыйных умовах у сваім горадзе і ў краіне ў цэлым.

Як правіла, такога роду мерапрыемствы пачынаюцца ў Берліне з некаторай затрымкай: удзельнікі дапіваюць у кулуарах ранішнюю каву, перагаворваюцца і нетаропка праходзяць у залу. У гэты раз за 10 хвілін да пачатку ўсе ўжо ціхенька сядзелі ў «дубовай залі» нямецкага Міністэрства эканомікі й зь нецярпеньнем чакалі адкрыцьця форуму.

Значна больш, чым чакалі арганізатары, было і нямецкіх дзелавых людзей, якія прыйшлі паслухаць гасьцей з Менска — самага прасунутага эканамічнага рэгіёну краіны. Уздоўж аздобленых цёмнымі драўлянымі панэлямі сьцен давялося расстаўляць дадатковыя крэслы.

Невычэрпны патэнцыял

Аншлаг тлумачыцца тым, што многія нямецкія прадпрымальнікі разглядаюць Беларусь як апошні Кландайк ва Усходняй Еўропе, да якога зь Нямеччыны — рукой падаць. Патэнцыял двухбаковых гандлёва-эканамічных стасункаў відавочна ня вычарпаны і абяцае стаць яшчэ большым.

Як адзначыў намесьнік дырэктара ўпраўленьня Мінэканомікі ФРГ, які курыруе і беларускі кірунак, Вольфганг Герстман (Wolfgang Gerstmann), «Беларусь мае для супрацоўніцтва зь Нямеччынай вельмі выгадныя перадумовы — асабліва ў сьферы разьвіцьця транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры, у галіне энергетыкі».

У 2009 годзе аб’ём двухбаковага гандлю склаў вельмі сьціплыя 2,1 мільярды еўра. Гэта нават менш, чым было ў 2008. Прычына — глабальны крызіс. Але ў першым квартале бягучага году сітуацыя стала хутка папраўляцца. Крызісны ж спад (17%) у гандлі зь Нямеччынай для Беларусі быў нашмат меншым, чым з Расеяй -  галоўным эканамічным партнёрам Нямеччыны.

Аптымістычна глядзіць у будучыню беларускі амбасадар у Нямеччыне Андрэй Гіро. Ён кажа нават пра якасна новы этап у двухбаковых дачыненьнях, які характарызуецца, з аднаго боку, збліжэньнем Беларусі зь Еўрапейскім зьвязам, а зь іншага — маштабнымі, па ацэнцы амбасадара, эканамічнымі пераўтварэньнямі, што адбываюцца ў Беларусі [першая іранічная заўвага. – Рэд.].

Гэта і вялікая прыватызацыйная праграма, і пераход, які ўжо адбыўся, у прыватнасьці, у будаўнічай галіне, на еўрапейскую стандартызацыю і сертыфікацыю тавараў.

Беларускі бізнэс-клімат

Аб спрыяльным клімаце для замежных інвестараў у Беларусі падрабязна казаў на канферэнцыі першы намесьнік старшыні Менскага гарвыканкаму Аляксандр Барысенка. Усе неабходныя ўмовы, па яго словах, ужо створаны. Так, у краіне адбываецца лібералізацыя эканомікі, спрашчаецца падатковае і мытнае заканадаўства, працэдура ўзгадненьняў і атрыманьня дазволаў.

У мінулым годзе, у прыватнасьці, у Беларусі адмянілі 22 падатковыя плацяжы, усталявалі адзіную стаўку падаходнага падатку ў нечуваныя для Нямеччыны 12 адсоткаў. Паводле агучаных на канферэнцыі даных, краіна ўсяго за два апошнія гады перамясьцілася ў складаемым Сусьветным банкам рэйтынгу дзяржаў з найбольш спрыяльным бізнэс-кліматам з 115-га месца на 58-е. Мэта — увайсьці ў трыццатку краін з найлепшымі ўмовамі для камерцыйнай дзейнасьці.

Сапраўды вычарпальную карціну Менска як аптымальнай пляцоўкі для інвестыцыйнай дзейнасьці нямецкіх прадпрымальнікаў намаляваў першы намесьнік старшыні камітэту архітэктуры і горадабудаўніцтва Менскага гарвыканкаму Аляксей Мартынаў. Ён палічыў ня лішнім распавесьці нават пра тое, што працягласьць трамвайных шляхоў у беларускай сталіцы «складае каля 31 кіламетры, маецца 11 маршрутаў трамвая, якія абслугоўваюць 156 машын» [другая іранічная заўвага. – Рэд.].

Нямецкія бізнэсоўцы, якія ня грэбуюць і грамадскім транспартам, па вартасьці ацанілі такія зьвесткі і з павагай пераглянуліся [зноў іронія. – Рэд.]. Аднак, куды больш важнай для іх стала інфармацыя аб тым, што 6 ліпеня Беларусь усё ж такі стала ўдзельніцай Мытнага саюзу з Расіяй і Казахстанам. Менавіта гэты факт абяцае ператварыць рэспубліку ў сапраўдны Кландайк.

Суседзі-супернікі

У інтэрвю Deutsche Welle кіраўнік прадстаўніцтва нямецкай эканомікі ў Беларусі Уладзімір Аўгусьцінскі патлумачыў, што Мытны саюз Расеі, Казахстана і Беларусі мае агульную колькасьць насельніцтва, а значыць, і патэнцыйных спажыўцоў, у 170 мільёнаў. Рынак жа самой Беларусі — усяго дзевяць з паловай мільёнаў.

«Гэта той факт, які дазваляе дзеючым у краіне замежным, у прыватнасьці, нямецкім фірмам гаварыць аб пашырэньні патэнцыйнага рынку збыту», — зазначыў Аўгусьцінскі. Прычым, гэта рынак, на які можна будзе пастаўляць тавары, вырабленыя з дапамогай высокакваліфікаванай, але па-ранейшаму адносна таннай беларускай працоўнай сілы і без выплаты мытных пошлін.

Гэтая акалічнасьць стварае дадатковыя канкурэнтныя перавагі для Беларусі ў прыцягненьні замежных інвестараў, напрыклад, у суперніцтве з Украінай. Паколькі, падкрэсліў Аўгусьцінскі, у рамках Мытнага саюзу тавары, вырабленыя ў Беларусі, могуць без дадатковых мытных працэдур і збораў прадавацца ў любой зь дзяржаў Мытнага саюзу.

А стварыць у Беларусі, якую раней называлі зборачным цэхам Савецкага Саюзу, сумесную фірму і зарэгістраваць яе як камерцыйнае прадпрыемства з замежным удзелам, па словах Уладзіміра Аўгусьцінскага, прасьцей простага: для гэтага ў статутны фонд замежнікам трэба ўнесьці ўсяго 20 тысяч долараў.

Пры гэтым некаторыя нямецкія бізнэс-кансультанты, напрыклад, Свэн Хэнігер (Sven Henniger), лічаць, што ўжо цяпер Беларусь прывабней за Ўкраіну для замежных інвестараў — тут больш стабільныя і прадказальныя рамачныя палітычныя ўмовы, празрыстая падатковая сістэма, ніжэй ўзровень злачыннасьці і карупцыі.

(канец артыкула)

2.

Каментар да гэтага матэрыяла ў інтэрв’ю Deutsche Welle даў дырэктар аналітычнага цэнтра «Стратэгія» Леанід Заіка (гл. фота ўверсе). Ён распавёў, якія тавары і паслугі магла б экспартаваць Беларусь у Нямеччыну і Еўразьвяз, і даў характарыстыку бізнэс-клімату краіны. На думку Леаніда Заікі, у Беларусі да гэтага часу няма класу ўласьнікаў. У інтэрвю Deutsche Welle ён заявіў, што адсутнасьць рэальных рэформаў зьяўляецца галоўнай перашкодай для прыходу на беларускі рынак інвестараў зь Нямеччыны і Еўразьвязу.

- Deutsche Welle: Што стаіць на шляху разьвіцьця больш шчыльных эканамічных сувязяў Беларусі зь Еўразьвязам і Нямеччынай?

- Сама структура беларускай эканомікі, дзяржаўная ўласнасьць. Яна азначае тое, што любое дзеяньне, зьвязанае са стварэньнем сумесных прадпрыемстваў альбо пакупкай прадпрыемстваў замежнымі кампаніямі ў Беларусі, практычна немагчымае. Калі б беларускія акцыянерныя кампаніі былі б прыватнымі, яны ўступалі б у пагадненьні, прадавалі б свае акцыі, і ўласьнік бы мяняўся.

А так прыходзіць да нас нямецкі інвестар, каб інвеставаць у прадпрыемства, а яму адказваюць: напішыце заяву, будзем размаўляць ва ўрадзе, потым ў аблвыканкаме, потым у райвыканкаме. Бо хто прымае рашэнне ў краіне? Група чыноўнікаў, інтарэсы якіх не ўзгодненыя.

- А як жа каля двух сотняў зьменаў у беларускім заканадаўстве па лібералізацыі эканомікі, пра якіх кажуць улады?

- Беларускія ўлады — гэта марксісты, якія затрымаліся яшчэ на першым томе «Капітала». Яны лічаць, што прыгожымі размовамі можна нешта мяняць. На практыцы павінна быць так — прыходзіць інвестар, вось зямля, яна каштуе столькі-та, калі ласка, купляйце і працуйце з захаваньнем экалагічных і сацыяльных нормаў.

Але пакуль беларуская наменклатура сама не падзяліла гэтую ўласнасьць, яна ня хоча яе нікому аддаваць, а прэзідэнт Беларусі нікому не дазваляе гэтую ўласнасьць разьмеркаваць. Пакуль. Таму няма прыватнага капіталу і няма прыватных уласьнікаў. А чыноўнікі толькі надзімаюць шчокі і кажуць пра нейкую лібералізацыю. Так што да таго часу, пакуль з чыноўнікаў і іх дзяцей не сфармуецца клас уласьнікаў, гэта толькі размовы аб лібералізацыі.

- Дык, можа быць, няхай бы гэты працэс чыноўніцкай прыватызацыі хутчэй пачаўся?

- Такую версію мы часта абмяркоўваем і з расейскімі, і з казахскімі, і з украінскімі эканамістамі. Але тады, баюся, зьявіцца гэткая банда квазі-бізнэсмэнаў. Праблема ў тым, што калі чыноўнікі ўсё разьмяркуюць, яны пачнуць «даіць» бюджэт.

Яны не захочуць канкурэнцыі, не захочуць разарацца і ўвесь час будуць выкарыстоўваць свой адміністрацыйны рэсурс для таго, каб перакласьці хібы й недарэчнасьці сваёй працы на спажыўцоў праз бюджэтныя заказы. Гэта будзе ня рынак, а эксплуатацыя спажыўца і прысваеньне грошай падаткаплатнікаў. Таму я ня думаю, што такі варыянт прыватызацыі зьяўляецца эфектыўным. Гэта будзе гібрыд Савецкага Саюзу з Лацінскай Амерыкай.

- З чым магла б Беларусь выйсьці на нямецкі і еўрапейскі рынак? Які тавар, акрамя прадуктаў нафтаперапрацоўкі, мог бы стаць маторам экспарту?

- Напрыклад, прадукты харчаваньня. Дарэчы, прэзідэнт Лукашэнка запаліўся гэтай думкай. Гэта можа быць таксама праграмны прадукт й інтэлектуальны прадукт Парку высокіх тэхналогій. Я рэаліст і ня думаю, што Беларусь магла б асабліва канкураваць па іншых групах тавараў. Але добрым элементам супрацоўніцтва мог бы быць трансферт працоўнай сілы, трансферт кадраў. Беларускія хімікі, матэматыкі, навукоўцы, інжынеры ў свой час рыхтаваліся добра і нядрэнна працуюць. Я ведаю прыклады, калі беларускія лекары выязджалі ў нямецкія клінікі на аперацыі.

Я мяркую таксама, што ў Беларусі можна было б будаваць добрыя дамы адпачынку і пансіянаты для пажылых людзей, таму што тут столькі лясоў і такое цудоўнае паветра. Я ня бачу асаблівага сэнсу ў вытворчасьці нейкіх новых беларускіх трактараў ці аўтамабіляў — еўрапейцы самі ня ведаюць, куды падзець свае аўтамабілі. А Беларусь б магла пайсьці па шляху экалагічнага разьвіцьця.

(канец інтэрвю)

3.

Ад рэдакцыі.

Калі хутка і павярхоўна пазнаёміцца з гэтым матэрыялам, можа падаcца, што нічога асаблівага ў ім няма. Гэта ня так. У матэрыяле прысутнічае важнейшая інфармацыя пра папярэднія перамовы паміж цяперцамі, заходнімі прадпрымальнікамі (канкрэтна, нямецкімі) і прадстаўнікамі афіцыйнай “беларускай апазіцыі” аб будучай праватызацыі ў Беларусі. Зьвярніце ўвагу, размова адбываецца так, што, як быццам, у краіне нікога больш няма! Нават прадстаўнік “апазіцыі” (дарэчы, пра спадара Заіку мы раней лепш думалі) распавядае пра “трасьферт працоўнай сілы” (чытай, пераезд беларускіх рабочых у Заходнюю Еўропу) і пра адсутнасьць сэнсу “ў вытворчасьці нейкіх новых беларускіх трактараў ці аўтамабіляў” (чытай, пераўтварэньне Беларусі ў аграрны прыдатак Заходняй Еўропы). Але галоўнае: куды падзеліся беларусы-літвіны – адзіныя законныя гаспадары беларускай зямлі? Іх у дыскурсе (а значыць, і ва ўяўленьнях) прадстаўнікоў пералічаных груп проста няма!

Вось гэта — адсутнасьць беларускага народу — і ёсьць самае галоўнае, што прысутнічае ў вышэй пададзеным матэрыяле-прыкладзе, у якім гаворыцца пра будучую прыватызацыю.

Відаць, аналагічна ўяўлялі сабе сітуацыю еўрапейскія каланізатары абедзьвюх Амерык. Індзейцы – карэнныя жыхары – у іх уяўленьнях у разьлік не прымаліся. Амерыкі былі “пустой зямлёй” – проста Кландайкам з рэсурсамі, якія трэба было захапіць і асвоіць. І ўсё. А індзейцы? А гэта нешта з катэгорыі непрыемнай недарэчнасьці.

Вось да якой сітуацыі мы, беларусы-літвіны, дажыліся пад “мудрым кіраўніцтвам” Лу-кі й яго цяперскай зграі, а таксама пры “актыўнай дапамозе” з боку заходніх добразычліўцаў, якія ўсе апошнія 20 гадоў так “шчыра жадалі дапамагчы нам пабудаваць дэмакратыю”.

У сувязі з пералічаным, узьнікае патрэба яшчэ раз нагадаць тыя прынцыпы Беларускай дактрыны, якія распрацаваныя намі й блізкімі да нас людзьмі (па ўсім відаць, больш няма каму!) і якія датычаць стратэгічных прынцыпаў будучай прыватызацыі.

Адмыслова падкрэсьліваем, яны істотна “дапаўняюць і карэктуюць” ідэі ня толькі цяперцаў і заходнікаў, а і ўсіх гэтых вялікіх апазіцыйных “эканамістаў” – усялякіх раманчукоў-заікаў-злотнікавых – паколькі зыходзяць з аб’ектыўных інтарэсаў беларускага народу.

Пачнем з Д пр-пу 126. Ён гучыць так:

У цэлым мы гатовыя прыняць большасьць прапаноў “Антыкрызіснай праграмы АДС” і нават уключыць іх у эканамічную частку нашай дактрыны, але абавязкова з улікам наступных заўваг: па-першае, мы патрабуем, каб будучая праватызацыя і далейшыя рэформы ў эканоміцы Беларусі былі скіраваны найперш на аб’ектыўныя інтарэсы беларускага народу! Бо толькі ў гэтым можа быць зьмест, сэнс і мэта рэфармаваньня беларускай эканомікі; па-другое, у Праграме праігнаравана, што тыя каштоўнасьці, якія зьяўляюцца агульнанацыянальнымі, беларускімі, ня могуць быць перададзены ў прыватную ўласнасьць – лясы, вадаёмы, нетры, транспартныя і транзітныя шляхі; па-трэцяе, мы супраць прыватызацыі зямлі. Зямля для с/г мэт – гэта сродак вытворчасьці. Але гэта такі сродак, якія мае ўсе ўласьцівасьці тэрыторыі, якая ў сваю чаргу заўсёды павінна ўсьведамляцца як базавая каштоўнасьць усяго беларускага народу; чацьвёртае, у “Платформе” АДС няма ні слова пра тое, як зрабіць так, каб у Беларусі не паўтарылася алігархічная прыхватызацыя расейскага, польскага, украінскага ды іншага тыпаў. Такой прыхватызацыі ацэнка не дадзена, пра яе нават не ўзгадваецца. Што насьцярожвае…

Д пр-п 69:

Нашаму беларускаму грамадству найбольш выгадная і патрэбная менавіта нацыянальна арыентаваная эканоміка (а не эканоміка дзеля максімальнага прыбытку нейкіх незразумелых людзей-чужынцаў), бо гэта адзіная эканоміка, якая скіравана на інтарэсы ўсяго грамадства. Паколькі пасьля прыходу да ўлады дэмакратычных сілаў беларуская эканоміка яшчэ доўга будзе заставацца эканомікай даганяльнага тыпу, яна ня можа быць абсалютна адкрытай.

Д пр-п 51:

У эканамічных пытаньнях, як і ў многіх іншых, мы зьяўляемся прыхільнікамі канцэпцыі Залатой сярэдзіны. Г.зн., што мы сьхільныя пазьбягаць скрайнасьцяў агалцелага лібералізму, які вядзе да таго, што ўсё апынаецца ў руках фінансавай алігархіі, як правіла пазбаўленай усялякіх маральных прынцыпаў, як і скрайнасьцяў таталітарнага камунізму, які патрабуе ўсё зрабіць “агульнанародным”, а на справе – аддаць ў паўнаўладдзе бюракратыі.

Таму, у якасьці зыходна-стратэгічнага падыходу, прапануем наступнае: па-першае, прапануем захаваць у агульнанацыянальнай уласнасьці запаведнікі, нетры, транспартныя шляхі, вайсковыя палігоны; перадаць беларусам у пажыцьцёвую арэнду (на ўмове карыстацца па прызначэньні і на строгіх правілах) зямлю для сельскагаспадарчых мэтаў, лясы, рэкі, іншыя вадаёмы з першачарговым правам арэндатара перадаваць іх бліжэйшым нашчадкам; а ўсе іншыя аб’екты, якія ня маюць выразнай тэрытарыяльнай уласьцівасьці і якія не павінны кантралявацца дзяржаўным чыноўніцтвам (фабрыкі, заводы, прадпрыемствы гандлю, жыльлё і г.д.), прапануем прыватызаваць.

Пры гэтым у руках беларусаў павінна апынуцца ня менш за 85-90% усіх капіталаў, якія будуць перададзены ў арэнду ці прыватызаваныя (гэта таксама сярэдзіна паміж скрайнасьцямі псеўда-лібералізму і шавінізму).

У выніку прыватызацыі павінен зьявіцца сярэдні клас, складзены з уласьнікаў і арэдатараў у колькасьці ня менш за 80-85% ад усяго насельніцва Беларусі (альтэрнатывы: прыватызацыя павінна прывесьці да зьяўленьня алігархіі й рабоў-жабакоў; ці прадпрыемствы, зямля, жыльлё і г.д. павінна застацца ў фактычнай уласнасьці бюракратыі – мы катэгарычна адкідаем). Адзін са шляхоў дасягненьня такога выніку заключаецца ў пераўтварэньні ўсіх прадпрыемстваў і гаспадарчых галінаў, прызначаных для прыватызацыі, у Закрытыя акцыянерныя таварыствы (ЗАТы), дзе 55-75% акцыяў павінны перайсьці ў рукі прадстаўнікоў працоўнага калектыву, а іншыя 25-45% акцый павінны быць перададзены выніковым кіраўнікам і ў адкрытае акцыянаваньне для прыцягненьня інвестыцый і тэхналогій з эканамічна разьвітых краінаў.

Калі прыватызацыя адбудзецца не па трох пералічынах прынцыпах, мы выступаем за тое, каб рабіць столькі цыклаў прыватызацыя-нацыяналізацыя-прыватызацыя, пакуль ня будуць атрыманы вышэй апісаныя вынікі (заявы пра “сьвяшчэннае права ўласнасьці”, здабытае нават злачынным чынам, мы не прымаем; дабрабыт беларускага народу, яго права быць гаспадаром на ўласнай зямлі – рэч на парадак больш “сьвятая”).

Нарэшце, прыватызацыя павінна адбывацца планава, пад жорскім кантролем нацыянальнага ўраду, абсалютна адкрыта, у адпаведнасьці з простымі й зразумелымі правіламі і, абавязкова, ва ўмовах выніковага навучаньня шырокіх народных масаў, як карыстацца атрыманымі капіталамі, як іх разьвіваць… (альтэрнатыву пра бюракратычную закрытасьць дадзенага працэсу, пра хуткасьць і г.д. мы адкідаем).

Д пр-п 51а ўдакладняе:

Калі, ня дай божа, Лукашэнка, ратуючы ўласную скуру, прадасьць нашы прадпрыемствы маскалям-імперыялістам [ці заходнікам. – Рэд.], альбо набярэцца даўгоў, пасьля нашага прыходу да ўлады даўгі Лу-кі будуць адмененыя [няхай сам іх і выплочвае. – Рэд.], а прыхватызаваныя прадпрыемсты – нацыяналізаваныя. Пазьней яны будуць зноў пераўтвораныя ў ЗАТы і наноў акцыянаваныя жыхарамі Беларусі – працаўнікамі гэтых прадпрыемстваў. І толькі 10-15% акцый будуць зноў выстаўленыя на продаж на канкурэнтных умовах на цалкам адкрытых аўкцыёнах! Пацьвярджаем: уласнасьць на тэрыторыі Беларусі [мінімум] на 85% будзе ў руках беларусаў!!!

Д пр-п 65 дадаткова тлумачыць:

Тым беларускім людзям, якія хочуць набыць капітал ці ўзяць нешта ў арэнду і ўжо цяпер могуць набытым вынікова карыстацца (ведаюць, як гэта рабіць, маюць веды і навыкі), мы будзем дапамагаць зьдзейсьніць іх жаданьні.

Тым беларусам, якія хочуць набыць капітал, але пакуль ня могуць ім вынікова карыстацца (ня ведаюць, як гэта рабіць, ня маюць адпаведных навыкаў), мы плануем даць адпаведныя веды і навыкі (праз навучаньне), а затым дапамагчы набыць і капітал.

У тых прадстаўнікоў беларускага народу, якія могуць вынікова распараджацца ўласнасьцю ў эканамічнай сьферы, але ня хочуць набываць капітал, мы плануем распаліць адпаведнае жаданьне і дапамагчы набыць капітал.

У тых беларусаў, хто ня можа і ня хоча, але патэнцыйна можа захацець і можа навучыцца, мы плануем распаліць адпаведнае жаданьне, даць адпаведныя веды і дапамагчы набыць капітал.

І толькі ад тых, хто ня можа і ня хоча ды ня зможа і не захоча, мы гатовыя адчапіцца. Але, на сваёй зямлі беларусы пры нашай уладзе будуць валодаць ня менш  як 85-90% капіталаў.

(канец цытаваньня нашых раней сфармуляваных прынцыпаў)

З нагоды тэмы, варта яшчэ ўдакладніць некаторыя моманты, датычныя прыватызацыі.

Каб забясьпечыць стварэньне вялікага і ўстойлівага сярэдняга класу (а не алігархіі), зьвязанасьць людзей са сродкамі й вынікамі іх вытворчай дзейнасьці (а не адчужанасьць ад іх), а таксама максімальна наблізіцца да сацыяльнай і нацыянальнай справядлівасьці й раскрыцьця людзьмі свайго вытворчага і творчага патэнцыялу, прапануецца, каб прыватызацыя ў Беларусі адбывалася па прыкладна наступнай сьхеме (гэтую сьхему прапануем разглядаць, як зыходную для далейшага абмеркаваньня і дасканаленьня).

Уявім сабе прадпрыемства на якім працуе 100-10.000 чалавек. Сёньня яно знаходзіцца ў руках посткамуністычнай бюракратыі й Лу-кі, якія ёсьць яго фактычным уласьнікам. Прадпрыемства паступова, скажам, за 3-5 гадоў, мусіць пераўтварыцца ў прыватнае пераважна Закрытае акцыянернае таварыства (ЗАТ), дзе ўся сума акцый, праз якія ацэньваецца яго вартасьць, дзеліцца на тры часткі (гл. дыяграму зьлева).

Пры гэтым прыкладна 2/3 усіх акцый павінна быць замацаванымі за працоўным калектывам, 1/6 – за кіраўніцтвам (у якое ўваходзяць дырэктар, яго намесьнік, галоўны інжынер-тэхнолаг, галоўны эканаміст, галоўны бугалтар), а яшчэ 1/6 частка акцый пакідаецца для патэнцыйных інвестараў. Адпаведна даным групам акцыі й называюцца – працоўныя, кіраўнічыя, інвестыцыйныя. Акцыі маюць значэньне ня толькі для падзелу дахода, а і для ўдзелу ў вызначэньні стратэгічнай палітыкі прадпрыемства, зь якім зьвязаны ўсе тры групы, як й іх дабрабыт.

Галасуючы колькасьцю акцый, працоўныя разам зь кіраўнікамі абіраюць сабе інвестара, а таксама раз у два гады вырашаюць прынцыпы набора і звальненьня працоўных, умовы аплаты працы і налічэньня дывідэнтаў на акцыі. Працоўныя разам з інвестарамі, галасуючы акцыямі, абіраюць сабе кіраўнікоў.

Усе працоўныя абавязаны быць акцыянерамі. Абсалюная колькасьць працоўных акцый вызначаецца прыкладна па такой сьхеме: суміруюцца бесперапынны працоўны стаж на даным прадпрыемстве (паказваецца ў гадах) усіх працоўных і атрыманая лічба памнажаецца на два. За год працы на прадпрыемстве кожны рабочы абавязаны набыць мінімум адну акцыю (калі не набудзе, яго звальняюць) і мае права набыць максімум тры акцыі. Тыя акцыі, якія працоўныя абавязаны набыць завуцца абавязковымі. Тыя, дадатковыя да абавязковых, якія працоўны мае пра набыць – свабоднымі.

Для набыцьця свабодных акцый раз у квартал праводзіцца ўнутрызавадскі аўкцыён. Кошт свабодных акцый, які атрымліваецца ў сярэднім за год, становіцца асновай для вызначэньня кошту абавязковых акцый на наступны год, які прымаецца, напрыклад, у 2-3 разы меншым за свабодныя (напрыклад, калі за набыцьцё свабодных акцый рабочыя аддавалі ў сярэднім па 100.000 рублёў РБ за акцыю, значыць абавязковыя акцыі будуць каштаваць 33.330-50.000 рублёў РБ).

Колькасьць працоўных акцый у розных людзей можа, такім чынам, быць рознай, але не надзвычай рознай (у разы, але ня ў некалькі парадкаў). Так, калі чалавек бесперапынна прапрацаваў на прадпрыемстве 5 поўных гадоў, але акцыі не хацеў набываць, у яго будзе, мусіць быць, 5 акцый (менш быць ня можа). А, калі іншы чалавек прапрацаваў поўных 10 гадоў і ўвесь час выкупляў максімальна дазволеную колькасьць акцый, у яго можа быць 30 акцый. У выніку, у час вызначэньня “стратэгічных пытаньняў” на прадпрыемстве, а таксама ў час атрыманьня дывідэнтаў долявыя магчымасьці, “вага” другога працоўнага будзе ў 6 разоў большай, чым у першага.

Калі працоўны звальняецца (ці яго звальняюць) ці ён адыходзіць на пенсію, ён вяртае свае акцыі на прадпрыемства і яму паступова (напрацягу года-двух) вяртаюць за іх грошы, колькасьць якіх вызначаецца доляй (напрыклад, у 2/3) ад кошту свабодных акцый на закрытых аўкцыёнах на прадпрыемстве ў год звальненьня чалавека ці ў год выхаду на пенсію.

Уявім сабе, што чалавек прапрацаваў на прадпрыемстве 30 гадоў і накапіў 70 акцый (мог ад 30 да 90). У год выхаду на пенсію, сярэдні кошт адной свабоднай акцыі склаў 1.000.000 рублёў РБ. Значыць, ён атрымае 70 х 1.000.000 х 0,667 = 46.690.000 рублёў РБ.

Заробкі пералічаных вышэй кіраўнікоў прадпрыемства (пачынаючы з дырэктара) будуць вызначацца, зыходзячы зь сярэдняга заробку ўсіх іншых працаўнікоў на даным прадпрыемстве за папярэдні год. Пры гэтым гэты паказьнік будзе памнажацца на 2-12, у залежнасьці ад таго, на колькі вялікім зьяўляецца працоўны калектыў на даным прадпрыемстве – 100 чалавек ці 10.000.

Кіраўнікі прадпрыемства таксама выкупаюць свае кіраўнічыя акцыі на закрытых аўкцыёнах (колькасьць кіраўнічых акцый вызначаецца па тых жа прынцыпах, што і працоўных акцый, і яны таксама дзеляцца на абавязковыя і свабодныя). Адзінае абмежаваньне заключаецца ў тым, што свабодныя кіраўнічыя акцыі ня могуць каштаваць менш, чым кошт свабодных працоўных акцый, памножаны на каэфіцыент, на які памнажаецца сярэдні заробак працоўных, каб вызначыць сярэдні заробак кіраўнікоў (найперш, дырэктара).

Далей кіраўнічыя акцыі выкарыстоўваюцца для галасаваньня па стратэгічных пытаньнях і для атрыманьня дывідэнтаў. Пасьля выхаду кіраўнікоў на пенсію ці звальненьня зь іх акцыямі адбываецца тое ж, што і з працоўнымі акцыямі.

Інвестыцыйныя акцыі, якія разьмяркоўваюцца на адкрытых інвестыцыйных аўкцыёнах і могуць быць толькі свабоднымі, выкарыстоўваюцца для прыцягненьня вонкавых інвестыцый, якія могуць быць у выглядзе грашовых крэдытаў, больш выніковых тэхналогій, забесьпячэньня гарантыяў збыту прадукцыі. Кошт інвестыцыйных акцый вызначаецца ў індывідуальным парадку. Яны таксама выкарыстоўваюцца для галасаваньня па стратэгічных пытаньнях і для атрыманьня дывідэнтаў. Але ў інвестыцыйных акцый ёсьць адно абмежаваньне – яны выкупляюцца прадпрыемствам назад. Прычым,  як толькі дывідэнты (у заранёў вызначанай валюце) у 1,5-2,5 разы (пра больш дакладную лічбу бакі – інвестары, з аднаго боку, і кіраўнікі прадпрыемства разам з працоўным калектывам, з другога — дамаўляюцца заранёў) перавысяць кошт інвестыцый, усе інвестыцыйныя акцыі павінны быць вернуты прадпрыемству назад для арганізацыі чарговага адкрытага інвестыцыйнага аўкцыёну.

Напрыклад, прадпрыемства дамовілася зь нейкай нямецкай фірмай, што тая паставіць на завод новую тэхналагічную лінію, запусьціць яе навучыць працаваць на ёй рабочых. Кошт гэтай інвестыцыі 1.000.000 даляраў. Дамовіліся, што за гэта замежнае фірма набудзе 5% інвестыцыйных акцый прадпрыемства, агульнай колькасьцю 10.000 штук (канкрэтная колькасьць інвестыцыйных акцый будзе вызначацца на грунце агульнай колькасьці працоўных акцый і будзе складаць, як лёгка здагадацца, ¼ частку ад апошніх). Далей адбываецца выплата дывідэнтаў на інвестыцыйныя акцыі. Калі агульная колькасьць выплан складзе 2.000.000 даляраў, лічыцца, што ўсе 5% інвестыцыйных акцый выкуплена на прадпрыемства назад і могуць быць зноў выкарыстаны, як свабодныя інвестыцыйныя акцыі.

Адзін нюанс: увесь калектыў прадпрыемства можа прыняць рашэньне выкупіць інвестыцыйныя акцыі ў паскораным рэжыме, як і ўвогуле не выдаваць іх. Другое магчыма, калі ў прадпрыемства зьявіцца вялікая колькасьць уласных фінансавых рэсурсаў.

І нарэшце апошняе, таксама вельмі важнае. Разьмеркаваньне прыбытку павінна адбывацца ня так, як сабе падажае кіраўніцтва прадпрыемства разам з калектывам, а па строга вызначанай урадам Беларусі сьхеме, напрыклад такой: кіраўніцтва прадпрыемства разам з персаналам атрымлівае 36% прыбытку, 14% ідзе на налогі, а 50% — на разьвіцьцё і мадэрнізацыю прадпрыемства, у т.л. і на паскоранае вяртаньне інвестыцыйных акцый.

Няхай запрапанаваная прыкладная сьхема будучай прыватызацыі ў Беларусі будзе лічыцца нашым чарговым дактрынальным прынцыпам — Д пр-п 128.

(нагадаем, што некаторыя цікавыя і дыскусійныя моманты па данай тэме можна дадаткова паглядзець, напрыклад, тут: http://nashaziamlia.org/2007/08/19/857/#more-857 і тут: http://nashaziamlia.org/2007/08/20/858/).

Ну, што беларусы-літвіны, адчулі розніцу?

Перакананыя, што так.

Рабіце высновы, спадарове.

Жыве Беларусь – Наша Зямля!

P.S.

Дарэчы, а вось і яшчэ цікавыя факты па тэме.

http://www.svaboda.org/content/article/2112141.html

http://www.svaboda.org/content/article/2111894.html

Кожны раз з нагоды наступленьня сапраўднай вясны і чарговай гадавіны працы рэдакцыі мы апісвалі які-небудзь каляровы аб’ект, які праз свае ўласьцівасьці мадэляваў тую ці іншую зьяву грамадскай рэчаіснасьці. Гэтую ролю ўжо выканалі беларускія шахматы, кубік Рубіка, дзіўны ваўчок. Сёньня пагаворым пра магчымасьць выкарыстаньня кампутарнай гульні «Тральшчык-Сапёр» (англ. «Minesweeper») як мадэлі працэсу пазнаньня нашай рэчаіснасьці (гэтая гульня ёсьць ці ня ў кожным кампутары, бо ўключана ў стандартны набор праграмаў Windows).

Спачатку зьвернем увагу на адну істотную асаблівасьць нашага сайта. Тое, што ён унікальны ў сваім родзе ў беларускамоўнай (і нават шырэйшай) прасторы сеціва, цяпер, думаем, відавочна многім. Больш за 4 гады таму мы яго задумвалі такім не з-за таго, што мы такія ўжо крутыя адмыслоўцы-ідэолагі, а таму, што ўсьведамлялі ключавую неабходнасьць менавіта такога сайта для вырашэньня праблем нашага беларуска-літвінскага народу (і ня толькі нашага).

Галоўнае, на што мы былі нацэлены ад пачатку (і што можна ўбачыць ад першых публікацый) — гэта імкненьне стварыць вобраз Будучай Беларускай Дзяржавы (максімальна правільнай, гарманічнай, ідэальна ўладкаванай). Гэты вобраз павінен служыць той «палярнай зоркай», на якую можна ўвесь час арыентавацца і не зьбівацца са шляху ў час удзелу ў грамадска-палітычным жыцьці, у змаганьні за лепшую будучыню нашага народу. З таго часу ўсё, што мы ні робім на сайце, падпарадкавана гэтай мэце.

Па сутнасьці, нам былі патрэбныя Веды на гэтую тэму.

Аднак, у час спробаў рэалізоўваць, здавалася б, такую элементарную, зразумелую і прыгожую рэч, як дасягненьне ведаў аб аптымальным дзяржаўным уладкаваньні, высьветлілася, што на самой справе ўсё гэта ня так проста. З-за гэтага задачу, якую мы зьбіраліся вырашыць за два гады, мы яшчэ ня выканалі й за ўсе чатыры. Вядома, мы наблізіліся да мэты, але на сёньня канкрэтную дату завяршэньня праекта назваць ужо не адважыліся б.

Па-першае, высьветлілася, што патрэбныя нам веды ёсьць тымі, якія нейкімі сіламі ўтойваюцца. Занадта ўжо многім, хто мае ўладу і грошы, ня хочацца, каб людзі ўсьведамлялі, што зь сябе ўяўляе здаровае (і таму паўнавартаснае, радаснае, сэнсоўнае) грамадскае жыцьцё, якое ўзьнікае ў выніку справядлівага ўнутрыграмадскага ўладкаваньня. Стала зразумелым, што прычына крыецца ў тым, што гэтыя сілы толькі тады і атрымліваюць свае соцыяпаразітныя прыбыткі і звышпрыбыткі, калі скажаюць і калечаць людскія жыцьці.

Баронячы свае соцыяпаразітныя інтарэсы, гэтыя злачынныя сілы ня толькі хаваюць неабходныя нам (дый усім іншым людзям) веды, ня толькі шантажуць, падкупляюць, забіваюць тых, хто наважыўся такія веды знайсьці ці іх прапагандаваць, але зашумляюць сапраўдныя грамадазнаўчыя веды масай самых розных псеўда-навуковых ідэалогій, соцыяпаразітны зьмест якіх (калі яго выявіць), як правіла, лёгка выводзіць на адпаведную сілу-заказчыка.

Але, з іншага боку, таксама высьветлілася, што і многія простыя людзі, якія зьяўляюцца аб’ектам паразітаваньня, сьхіляюцца да жыцьця ў сьвеце міфаў, ілюзій — у прынцыпе, часта імкнуцца жыць у хворым, скажоным сьвеце (а дакладней — у сваім скажоным сьветаўяўленьні). Там ім утульней.

Такое імкненьне прадстаўнікоў масы нельга лічыць нармальным. Ня можа чалавек любіць, каб яго эксплуатавалі. Гэтая сітуацыя нагадвае паводзіны наркамана, які цягнецца да сваёй наркаты і адрынае здаровае, паўнавартаснае жыцьцё, хаваючыся ў сьвет мрояў, галюцынацыяў, кайфу… Пры гэтым і яму самаму і ўсім іншым вядома, што закончыць ён сваё існаваньне, ідучы па гэтай вузкай сьцежцы, толькі сьмерцю. Таму дазвол на мазахісцкую эксплуатацыю сябе ёсьць формай сацыяльнай паталогіі. На жаль, вельмі распаўсюджанай.

Даная сітуацыя выдатна паказана ў культавым фільме «Матрыца» (дарэчы, менавіта гэты зьмест фільма, а не галівудскія стралялкі-штурхалкі зрабілі гэты фільм культавым). Памятаеце, у ключавы момант фільма Морфіюс дае галоўнаму герою Нэа на выбар дзьве пілюлі. Калі ён праглыне адну зь іх, ён апынецца ў непрыемнай, але сапраўднай рэчаіснасьці, калі іншую — вернецца ў сьвет мрояў, які яму проста ў мозг уводзіць суперкампутар. Нэа абірае рэчаіснасьць. А гэта значыць — Праўду, Веды, якімі б горкімі яны не былі. І толькі праз гэты шлях становіцца Абраным. А затым, у сваю чаргу, толькі Абраны можа перамагчы зло сацыяльнага паразітызму… (што па кантэксьце фільма зразумела ўсім)

Мы, у рэдакцыі, таксама прыйшлі да высновы, што дапамагчы нашаму народу дасягнуць высокіх мэтаў могуць толькі горкія пілюлі Праўды і Ведаў. І мы ўвесь час імкнемся ісьці гэтым шляхам. Таму мы прынялі, што, нягледзячы ні на якія спакусы, наша мэта нам важней за ўсё. (па сутнасьці, мы выступаем у ролі Морфіюса)

Найчасьцей такі шлях практычна азначае, што ў сітуацыі выбару паміж добрымі ўмовамі руху (напрыклад, вельмі камфортнымі, бо забясьпечанымі матэрыяльна) і правільнай накіраванасьцю руху (затое малакамфортнага), мы заўсёды абіраем другое.  Бо першае — гэта заўсёды служба на чужыя інтарэсы, а другое — служба ў імя аб’ектыўных інтарэсаў нашага беларуска-літвінскага народу! І толькі другое мае Сэнс.

Патлумачым пададзенае на сьхеме (гл. зьлева). Уявім сабе, што мы знаходзімся ў месцы сіняй кропкі А (хай яна пазначае сёньняшні стан нашага грамадства), а нам трэба трапіць у бэзавую кропу Б (будучы, практычна аптымальна ўладкаваны стан нашага грамадства). Якія шанцы трапіць у кропку Б ёсьць у тых, хто мае вялікія рэсурсы для грамадска-палітычнай дзейнасьці, але для іх неістотнай ёсьць мэта, сэнс іх дзейнасьці (кропка Б), і таму яны іх ня ведаюць, альбо наўмысна ігнаруюць (інакш грошы не дадуць)? Грамадскі рух такіх сіл (асоб) на сьхеме паказаны чорнымі стрэлкамі. Бачна, што 50% зь іх адразу пойдуць у кірунку, які будзе аддаляць іх ад кропкі Б, а 50% будуць спачатку больш ці менш працяглы час набліжацца да кропкі Б, а затым (па дасягненьні зялёнай кропкі на іх шляху) — таксама аддаляцца. І толькі сілы, якія дакладна скіраваныя на кропку Б (а г.зн. такія сілы, якія ня столькі адмаўляць грошы, як адзін з чыньнікаў грамадска-палітычнай дзейнасьці, колькі ва ўмовах абавязковасьці выбару паміж альбо камфортнасьцю грамадска-палітычнага руху, забясьпечанага грошамі, альбо строгай накіраванасьцю сваёй дзенасьці на сэнсоўную грамадска-палітычную мэту, заўсёды абіраюць такую мэту, адкідаючы іншае), маюць шанец раней ці пазьней яе дасягнуць.

Вось у чым першаснае (а, дакладней, вышэйшае) значэньне адэкватнага і максімальна дакладнага ўяўленьня пра Будучую Беларускую Дзяржаву. Вось чаму горыч Праўды рэчаіснасьці, цяжкасьць здабыцьця неабходных Ведаў, якія стаяць на нашым шляху да высокай беларускай мэты, мы павінны нібы не заўважаць, а спакусы — ігнараваць. Дакладна так, як зрабілі Морфіюс, Нэа ды іншыя станоўчыя героі фільма «Матрыца».

Такім чынам, на чале ўсяго — веды. Іншага ня дадзена…

А як здабываюцца веды?

Яны здабываюцца праз інтэлектуальную дзейнасьць, накіраваную на пазнаньне рэчаіснасьці, калі невядомае пераўтвараецца ў вядомае. Прыкладна так, як паказана на сьхеме зьлева стрэлкамі. Прычым, пазнаньне гэтае дзеліцца на два этапы: калі невядомае для чалавецтва пераўтвараецца ў вядомае для яго ў асобе хаця б аднаго навукоўца (першы этап) і калі невядомае для нейкай групы людзей, але вядомае для чалавецтва, пераўтварацца ў вядомае для гэтай групы людзей (другі этап). Натуральна, што ў найбольшай ступені наша праца адбываецца па мадэлі другога этапу. Адзінае, што пры гэтым бывае, што тое-сёе мы мусім (з-за вышэй адзначаных абставін) не вычытваць аднекуль, а рэальна адкрываць (хаця б і самі для сябе). Што пры гэтым належыць першаму этапу пазнаньня, а што другому — нам невядома…

І вось тут час распавесьці пра яшчэ адну асаблівасьць здабыцьця ведаў аб нашай  рэчаіснасьці, для дэманстрацыі якой якраз і падыходзіць кампутарная гульня «Тральшчык-Сапёр», пра якую была гаворка ў самым пачатку артыкула. Зьвярніце ўвагу, там дакладна бачны феномен, што новыя веды здабываюцца на перадавой мяжы ўжо існуючых ведаў й на іх грунце (гл. малюнак у пачатку артыкула: шэрае поле невядомага знаходзіцца справа, тое, што стала вядомым, — зьлева; вядомае ўключае веды пра тое, дзе знаходзяцца міны (пазначаны сьцьжкамі), а таксама веды пра тое, дзе могуць знаходзіцца бліжэйшыя міны на полі невядомага, што пазначана лічбамі).  Відаць, такі шлях здабыцьця новых ведаў можна назваць тыповым. Гэты шлях найбольш распаўсюджаны.

Калі ж нешта ў невядомым становіцца вядомым амаль бяз сувязі з папярэднімі ведамі, такія моманты пазнаньня можна назваць адкрыцьцямі (яны адбываюцца за кошт інтуітыўных азарэньняў ці з дапамогай новых тэхналагічных рашэньняў). Сімвалічна гэта пазначана адкрытай клеткай зь лічбай «2″, якая знаходзіцца глыбока на полі невядомага.

Калі гульню рабіць на дастаткова вялікім полі (напрыклад, памерам 20 х 30 клетак), можна ўбачыць яшчэ зьявы, якія сімбалізуюць навуковыя рэвалюцыйныя прарывы ў новыя галыны ведаў.

Ну, і натуральна, гульня паказвае, што чакае чалавека, калі ён паспрабуе пахадзіць па полі невядомага без аб’ектыўных ведаў, пад кіраўніцтвам міфаў — г.зн. рызыкне хадзіць па мінным полі, ня ведаючы, дзе знаходзіцца міны.

У гульні «Тральшчык» ёсьць магчымасьць рэгуляваць яе ўмовы. Праз гэта адкрылася яшчэ адна асацыятыўная карысьць гэтай гульні. Аказалася, што чалавеку, як правіла, становіцца нецікава гуляць у гэтую гульню пры двух скрайніх умовах: калі мінаў на полі расстаўлена замала і з-за гэтага разьмінаваньне становіцца вельмі простым (першы скрайні варыянт), і калі мінаў расстаўлена зашмат і з-за гэтага разьмінаваньне ператвараецца альбо ў бесперапынныя падрывы, альбо ў чыстую адгадайку. Тады разьмінаваць усё поле можна толькі, калі шмат разоў запар пашанцуе — паспрыяе лёс (гэта другі скрайні варыянт). Аптымальная ж настройка гульні, як на мой густ, складае 15-20% мін адносна колькасьці клетак, прысутных на дошцы. Тады можна праверыць свае веды-навыкі на фоне аптымальнага ўзроўню рызыкі (дарэчы, неабходнасьць такой рызыкі паказана і на малюнку — ніводную свабодную ад мін клетку на полі невядомага немагчыма прадказаць; пазначана пытальнікамі).

Такім чынам, гульня «Тральшчыка» дадаткова паказавае, што псіхіка чалавека ня любіць як вельмі простых праблем, якія для свайго вырашэньня не патрабуюць амаль ніякіх ведаў і высілкаў (г.зн. такіх сітуацыяй, калі твае асабістыя якасьці нічога ня значаць, бо іх няма да чаго прыкласьці), так і праблем невырашальных (сітуацый, калі ўсё за цябе вырашае лёс — у асноўным негатыўны — а ты зноў, нягледзячы ні на якія свае здольнасьці ды ўменьні, зьяўляешся ўсяго толькі аб’ектам узьдзеяньня нейкіх вышэйшых сіл).

У любой справе псіхічна паўнавартасны чалавек ня любіць стану аб’ектнасьці, ён хоча быць суб’ектам.

Нам, у рэдакцыі, падаецца, што складанасьць дасягненьня нашай беларускай мэты ў цэлым адпавядае сітуацыі неабходнасьці вырашэньня хаця і вялікай, і складанай, але далёка не безнадзейнай для практычнага вырашэньня (з-за сваёй непад’ёмнай цяжкасьці) праблемы. Што колькасьць «мін» на нашым шляху ў сьветлую будучыню не перавышае 15-20%…

У дадатак да папярэдняга артыкула мы вырашылі падаць і абмеркаваць на нашым сайце “Антыкрызісную праграму АДС”, папярэдне пераклаўшы яе на нармальную мову (узята адсюль: udf.by/index.php?newsid=101; як вы бачыце, АДС дэградавала да таго, што за паўгады ня здолела зрабіць беларускамоўную версію…). Праграма была абнародавана ў сярэдзіне сакавіка г.г.

Рэдакцыя.

1.

АНТЫКРЫЗІСНАЯ ПЛАТФОРМА АБ’ЯДНАНЫХ ДЭМАКРАТЫЧНЫХ СІЛ

“Аб шляхах пераадоленьня фінансава-эканамічнага крызісу і важнейшых кірунках новай эканамічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь”

І. Ацэнка сітуацыі.

Эканамічны крызіс закрануў беларускую эканоміку задоўга да наступленьня сусьветнага фінансавага крызісу. Слабасьць эканомікі выяўлялася ў выглядзе стратнасьці й нізкарэнтабельнасьці большасьці прадпрыемстваў, страты абаротнага капіталу, закрэдытаванасьці рэальнага сектара, росту складскіх запасаў, павелічэньня дэбіторска-крэдыторскай запазычанасьці, высокай інфляцыі.

Эканоміка ўсё больш губляла сваю канкурэнтаздольнасьць. Ужо ў 2006 годзе запазычанасьць прадпрыемстваў банкам павялічылася на 157% [адносна чаго? – Рэд.]. У адкрытую форму крызіс увайшоў у 2007 годзе, яшчэ пры асабліва ільготных цэнах на газ.

У 2007 годзе дэфіцыт ліку бягучых аперацый вырас у параўнаньні з 2006 годам у 2 разы, адмоўнае зьнешнегандлёвае сальда па таварах перавысіла 10% да аб’ёму ВУП. Адмоўнае сальда ў гандлі з Расеяй падвоілася і дасягнула 8,3 млрд. даляраў. Памер сукупнага вонкавага доўгу ўзрос за год на 5,7 млрд. даляраў альбо ў 1,8 разы, унутранага – у 1,5 раза.

У 2008 годзе сітуацыя яшчэ больш пагоршылася. Высокімі тэмпамі працягваўся рост зьнешняй і ўнутранай запазычанасьці. Рэшткі на складах непрададзенай прадукцыі павялічыліся да 5 трл. рублёў, пратэрмінаванай запазычанасьці – звыш 5 трл. рублёў. У выніку адбылася дэвальвацыя рубля, якая прывяла да зьніжэньня ўзроўню жыцьця насельніцтва.

З-за абранай памылковай мадэлі разьвіцьця краіна стаіць на парозе эканамічнага абвалу. Праблема ўскладняецца сусьветнай рэцэсіяй, падзеньнем цэнаў і зьніжэньнем попыту на экспартуемыя тавары, узмацненьнем канкурэнцыі.

Ва ўмовах сусьветнага крызісу галоўны рэсурс, які павінен быць задзейнічаны для аздараўленьня эканомікі – людскі капітал. Найперш – кіраўнікоў прадпрыемстваў, якіх неабходна вызваліць з адміністратыўных путаў заданьняў, забаронаў, інструкцый.

Неабходная карэнная дэбюракратызацыя эканомікі. Патрабуецца не дасканаленьне адміністратыўных працэдур умяшальніцтва ў эканоміку (што робіць урад), а іх безумоўнае скасаваньне.

ІІ. Першачарговыя неадкладныя крокі (тэрмін – 3 месяцы).

1. Вызваліць суб’екты гаспадараньня ад заданьняў па аб’ёмах вытворчасьці, продажу й інвестыцый; ад дырэктыўнага ўмяшальніцтва ў цэнаўтварэньне і ўзровень рэнтабельнасьці (за выключэньнем манаполій ды структур, спансуемых зь бюджэту); ад ліцэнзаваньня відаў дзейнасьці, якія не нясуць непасрэднай пагрозы здароўю чалавека і бясьпецы краіны; ад навязваньня парадку разлікаў, ад планаваньня штрафаў і да т.п. Спрасьціць бюракратычныя працэдуры пры продажы і здачы ў арэнду ўласнасьці [продажу каму? – Рэд.]. Адмяніць абмежаваньні, якія тармозяць разьвіцьцё фінансавага рынку. Выключыць з усіх нарматыўных актаў палажэньні, якія прадугледжваюць пазасудовую канфіскацыю маёмасьці.

2. Скараціць памер сродкаў, якія бяруцца з эканомікі ў дзяржаўны бюджэт, ня менш чым на 20%. Сукупная сума падаткаў, збораў і плацяжоў, забіраемых з рэальнага сектара, не павінна перавышаць 30% ад ВУП. У выніку рэальны сектар атрымае дадаткова каля 6 млрд. даляраў на мэты інавацый, тэхналагічнага і тэхнічнага пераўзбраеньня [дзе гарантыя, што ў сучасных умовах гэтыя сродкі не раскрадуць? – Рэд.].

3. Улічваючы, што скарачэньне паступленьняў на 6 млрд. даляраў перакрываецца ўрадавымі займамі й прыцягненьнем прамых вонкавых інвестыцый у працэсе намечанай прыватызацыі, не зьніжаць на перыяд крызісу сукупны аб’ём бюджэтных расходаў, але прынцыпова зьмяніць іх структуру. У нязьменным выглядзе пакінуць толькі сацыяльную частку расходаў.

4. Стварыць у складзе бюджэту Фонд антыкрызіснага рэагаваньня. Вызначыць аб’ём дадатковай капіталізацыі дзяржбанкаў. Пры росьце беспрацоўя прадугледзець сродкі на фінансаваньне рэгіянальных праграмаў занятасьці. Увесьці рэжым жорсткай эканоміі. Скараціць памер сродкаў, якія выдзяляюцца на ўтрыманьне органаў улады ўсіх узроўняў, ня менш чым на 30% (у тым ліку за кошт: аптымізацыі структуры кіраваньня і кантролю, скарачэньня лічэбнасьці дзяржапарату і сілавых структур.

5. Усталяваць абмежаваньні што да максімальных памераў акладаў і матэрыяльных узнагароджаньняў для кіраўнікоў й іншых кіроўных працаўнікоў прадпрыемстваў і арганізацый, фінансуемых з бюджэту ці атрымліваючых бюджэтныя датацыі.

6. Перагледзець планы будаўніцтва аб’ектаў за кошт бюджэтных сродкаў. Адмовіцца ад такіх затратных праектаў, як будаўніцтва АЭС, аграгарадкоў, спартова-культурных ды іншых будынкаў. Увесьці мараторый на закупку за дзяржаўны кошт аўтатранспарту і офіснай тэхнікі. Кардынальна скараціць памеры датацый і субсідый на падтрымку неэфектыўных вытворчасьцяў.

7. Дазволіць дзяржпрадпрыемствам рэалізаваць па свабодных дамоўных коштах неліквідныя рэшткі гатовай прадукцыі, спісаць сумніўную дэбіторскую запазычанасьць. Падвысіць адказнасьць органаў кіраваньня, прадпрыемстваў і арганізацый дзяржаўнай формы ўласнасьці за марнатраўства і безгаспадарчасьць.

8. Ва ўмовах росту беспрацоўя адмовіцца ад адміністратыўнага рэгуляваньня колькасьці працаўнікоў у індывідуальных прадпрымальнікаў. Перайсьці ад дырэктыўных да эканамічна абгрунтаваных ставак арэнднай платы. Скасаваць прывязку ставак арэнднай платы, адзінага падатка, патэнта, а таксама паслуг прадпрыемстваў-манапалістаў да еўра. Усталяваць мараторый на правядзеньне праверак суб’ектаў малога і сярэдняга бізнэсу ды індывідуальных прадпрымальнікаў тэрмінам на тры гады з моманту ўтварэньня.

9. Усталяваць дапамогу па беспрацоўі на ўзроўні не ніжэй памеру пражытачнага мінімуму. На перыяд крызісу пры звальненьні працаўнікоў у сувязі са сканчэньнем тэрміну кантракта выплачваць выхадную дапамогу за кошт наймальніка, як і пры скарачэньні.

Падвысіць эфектыўнасьць сістэмы перападрыхтоўкі кадраў і спецыялістаў для новых працоўных месцаў і вытворчасьцяў, а таксама перакваліфікацыю беспрацоўных.

10. Забясьпечыць сацыяльную справядлівасьць у пенсійным забесьпячэньні, скасаваць выразныя дыспрапорцыі паміж рознымі катэгорыямі працаўнікоў.

11. Дэманапалізаваць рынак лекаў і медыцынскага абсталяваньня, скасаваць мытныя пошліны на імпартныя лекі з мэтай іх даступнасьці ў перыяд жорсткіх бюджэтных абмежаваньняў.

12. Урад у сваёй паўсядзённай дзейнасьці павінен сыходзіць з задач пасьлядоўнага ажыцьцяўленьня рынкавай мадэлі разьвіцьця і забесьпячэньня сацыяльнай справядлівасьці. Дзеля гэтага неабходна заканадаўча ўсталяваць нарматывы ацэнкі дзейнасьці Рады Міністраў і мясцавых органаў улады (тэмпы росту эканомікі, інфляцыя, прыбыткі насельніцтва, дэфіцыт бюджэту, сальда гандлёвага балансу, узровень беспрацоўя, стварэньне працоўных месцаў) і механізмы адстаўкі ў выпадку іх невыкананьня.

ІІІ. Найважнейшыя кірункі новага эканамічнага курсу (на перыяд 3-5 гадоў)

1. Забясьпечыць прававую, адміністратыўную, падаткавую, бюджэтную, крэдытную падтрымку збалансаванага разьвіцьця эканомікі й паскоранага ўкараненьня ў сьферу кіраваньня інфармацыйных тэхналогій.

2. На практыцы паставіць усе суб’екты гаспадараньня, незалежна ад форм уласнасьці, у роўныя ўмовы. Устанавіць жорскую сістэму матэрыяльнай адказнасьці пры невыкананьні дамоўных ды іншых абавязальніцтваў. Унесьці зьмены ў парадак правядзеньня працэдуры банкроцтва і санацыі з мэтай паскарэньня яе правядзеньня, абароны правоў крэдытораў, а таксама актывізацыі прадказальных, празрыстых механізмаў спагнаньня па залогавых і звычайных патрабаваньнях.

3. Правесьці рэарганізацыю і санацыю нізкарэнтабельных, а таксама здачу ў арэнду, прыватызацыю, продаж стратных дзяржпрадпрыемстваў [продаж каму? – Рэд.].

4. Зрэалізаваць “Нацыянальную платформу бізнэсу – 2009”, распрацаваную саюзамі прадпрымальнікаў, якая дазволіць узьняць долю малога і сярэдняга бізнэсу ў ВУП, а таксама долю спажываньня ВУП унутры рэспублікі да 50%.

5. Зрэалізаваць урадавы план акцыянаваньня і прыватызацыі толькі пасьля прыняцьця адмысловага закона, прадугледжваючага, у тым ліку, адпаведную сацыяльную абарону калектываў прадпрыемстваў. Прыватызацыю буйных дзяржпрадпрыемстваў рабіць, як правіла, толькі ў мэтах прыцягненьня рэсурсаў для мадэрнізацыі й падвышэньня эфектыўнасьці.

У ходзе прыватызацыі прадугледзець першачарговы продаж акцый стратэгічных прадпрыемстваў беларускім грамадзянам [а чаму не ЗАТы? – Рэд.]. Продаж прадпрыемстваў з колькасьцю занятых да 200 чалавек рабіць пераважна беларускім юрыдычным і фізічным асобам [а буйныя распрадаць замежным? – Рэд.].

6. Распрацаваць і прыняць закон аб парадку ўцягваньня зямлі ў камерцыйны абарот і стварэньня неабходнай інфраструктуры [пачаць прадаваць беларускую зямлю?! – Рэд.].

7. Спрасьціць сістэму падаткаабкладаньня. Зьняць усе абмежаваньні на выкарыстаньне гадавых патэнтаў для малога і сярэдняга бізнэсу. На працягу першых трох гадоў працы вызваліць малыя і сярэднія фірмы ды індывідуальных прадпрымальнікаў ад падаткаабкладаньня.

8. За кошт спрашчэньня бухгалтарскага ўліку і падаткавых працэдур, іх аўтаматызацыі, выкарыстаньня інтэрнэта і выбарачных метадаў статыстыкі вырашыць задачу вызваленьня з эканомікі некалькіх соцень тысяч уліковых працаўнікоў, кантралюючых і налогавых чыноўнікаў.

9. Зьняць усялякія абмежаваньні на аказаньне страхавых паслуг недзяржаўным арганізацыям.

10. Шляхам усямернага разьвіцьця прадпрымальніцтва і канкурэнцыі, з аднаго боку, і абмежаваньня росту рублёвай грашовай масы тэмпамі роста ВУП – зь іншага, забясьпечыць зьніжэньне ўзроўню інфляцыі да 3-5%, працэнтнай стаўкі па крэдытах да 8-10%.

11. Забясьпечыць дадатняе сальда вонкавага гандлю за кошт збалансаванага попыту і прапановы на ўнутраным рынку, стабілізацыі рынкавымі метадамі ўнутраных цэнаў, у тым ліку за кошт рэгуляваньня абменнага курсу рубля.

12. Выкарыстоўваць вонкавыя займы, як правіла, на высокавыніковыя праекты, ствараючыя новыя працоўныя месцы, а не на спажываньне (падтрыманьне завышанага абменнага курсу, аплату спажываньня расейскага газу ды інш.). Вонкавыя займы і крэдыты павінны выкарыстоўвацца ўрадам толькі ў рамках бюджэтнага расклада і ў межах бюджэтнага дэфіцыту. Усталяваць ліміт на дачу гарантыяў па крэдытах прадпрыемстваў, вызначыць арыентыры для банкаўскай сістэмы па прыцягваньню вонкавых рэсурсаў.

13. Цэнтралізаваць працэс кіраваньня дзяржаўнай маёмасьцю, рэсурсамі ды актывамі, уключаючы акцыі ў камерцыйных арганізацыях, шляхам простай перадачы іх на баланс і ў кіраваньне Камітэту па дзяржаўных рэсурсах.

14. Гарантаваць для насельніцтва сацыяльныя стандарты па зарплаце, пенсіях, дапамозе па беспрацоўі, расходах на аплату жыльлёва-камунальных ды іншых паслуг, забясьпечваючых годны ўзровень жыцьця.

15. Адмяніць кантрактную сістэму для працаўнікоў масавых прафесій. Зьняць усе абмежаваньні па найме, зьвязаныя зь месцам жыхарства, а таксама абмежаваньні па ўзроўні аплаты працы для гаспадарчых суб’ектаў [а падаткі на заробкі? – Рэд.].

16. Падвоіць узровень сярэдняга заробку за кошт падвышэньня вытворчасьці працы з дапамогай укараненьня сучасных тэхналогій.

17. Устанавіць стандарт сярэдняй пенсіі па краіне ў памеры 50% ад узроўню сярэдняга заробку. Зьняць абмежаваньні на занятасьць пенсіянераў.

Паралельна з існай пенсійнай сістэмай увесьці сістэму добраахвотнага страхаваньня, а таксама пенсійных фондаў для прадпрымальнікаў й іншых груп “самастойна” занятых.

18. Устанавіць штомесячныя даплаты інвалідам, дзецям-сіротам, шматдзетным сем’ям, навучэнцам і студэнтам, з мэтай давядзеньня іх прыбыткаў да ўзроўню спажывецкага бюджэту.

19. Захаваць датацыі па жыльлёва-камунальным плацяжам, улучна з электрычнасьцю, вадой і газам, тым хатнім гаспадарствам, чые сукупныя выдаткі на гэтыя мэты перавышаюць 25% грашовых прыбыткаў сям’і.

20. Прыняць і рэалізаваць бюджэтныя праграмы будаўніцтва танных інтэрнатаў у абласных гарадах і г. Мінску дзеля аблягчэньня працоўнай міграцыі ўнутры краіны.

IV. Стратэгічныя задачы.

1. Забясьпечыць прыярытэтнае выдзяленьне рэсурсаў на адукацыю і навуку. Ажыцьцявіць пераход да бясплатнага інтэрнэту для ўсяго насельніцтва краіны. Фармаваць нацыянальную сістэму пошуку і падрыхтоўкі элітных кадраў. Стымуляваць стварэньне навукаёмістай вытворчасьці праз стварэньне Нацыянальнага венчурнага фонду.

2. Распрацаваць і рэалізаваць праграму “Электронная Беларусь”. Паскоранымі тэмпамі вырашаць пытаньне функцыянаваньня “Электроннага ўраду” на базе вядомых у сьвеце інфармацыйных тэхналогій.

3. Праводзіць энэргетычную палітыку на падставе стратэгіі эфектыўнай вытворчасьці энэргіі з розных рэсурсаў.

4. Кардынальна спрасьціць падаткавую сістэму. Адмяніць ПДВ і падатак на прыбытак. Перайсьці да аўтаматычнага зьбіраньня “плоскіх падаткаў” з кошту тавараў, якія рэалізуюцца юрыдычнымі асобамі канечнаму спажыўцу.

5. Прывесьці нацыянальнае заканадаўства ў адпаведнасьць з асноўнымі міжнароднымі нормамі й стандартамі функцыянаваньня фінансаў, таварных рынкаў, інвестыцый і бухгалтарскага ўліку.

6. Стварыць сістэму пенсійных фондаў новага тыпу, працуючых як зьберагальна-накапляльныя фінансавыя інстытуты.

7. Забясьпечыць для маючых патрэбу ў жыльлі за кошт сродкаў бюджэту аплату адсоткаў па іпатэчных крэдытах звыш 5% гадавых. З дапамогай бюджэту забясьпечыць магчымасьць набыцьця маючымі патрэбу грамадзянамі сацыяльнага жыльля па кошце аднаго квадратнага метра, роўным сярэднямесячнаму заробку па краіне.

Платформа Аб’яднаных дэмакратычных сіл утрымлівае высокапрафесійныя, рэалістычныя, заснаваныя на досьведзе трансфармацый іншых краін меры пераадоленьня крызісу. Аднак іх рэалізацыя магчымая толькі пад кантролем дзеяздольных і падсправаздачных грамадству дэмакратычных інстытутаў улады, пры ўмове спыненьня палітычных рэпрэсій, у атмасьферы празрыстасьці й даверу [наадварот, патрэбны недавер. – Рэд.].

Аб’яднаныя дэмакратычня сілы ня маюць намеру падзяляць зь цяперашнім рэжымам адказнасьць за наступствы крызісу. Цяперашняя ўлада вінаватая ў кансервацыі неэфектыўнай мадэлі эканомікі, сістэматычным падмане грамадства, самаізаляцыі ад дэмакратычных краін і павінна як мага хутчэй сысьці ў адстаўку.

Мінск, 13.03.2009 г.

2.

Ад рэдакцыі:

Асноўная прычына крызісу ў эканоміцы РБ, на які наслаіўся глабальны фінансава-эканамічны крызіс, заключаецца ў тым, што посткамуністычныя, беларусафобскія цяперскія ўлады ізалявалі беларускі народ ад яго эканамічных правоў, істотна абмежавалі яго магчымасьці раскрыць свой творчы і працоўны патэнцыял у стварэньні матэрыяльных дабротаў.

Між тым, запрапанаваная АДС праграма таксама выклікала ў нас шэраг пытаньняў. Нават простая адсутнасьць яе беларускага тэкста ўжо шмат пра што сьведчыць… Зьмест жа яе выглядае вырваным з кантэкста канкрэтнай грамадстка-палітычнай сітуацыі, у якой сёньня вымушаны знаходзіцца беларускі народ. АДС таксама запрапанавалі эканамічныя рэформы невядома для каго, але толькі не для беларускага народу – у лепшым выпадку для самой эканомікі…

Эканоміка існуе не для бюракратыі. Гэта так. Але эканоміка для эканомікі – гэта таксама чарговы нонсэнс, за якім, як правіла, хаваецца інтарэс небеларускіх сіл.

Адзінае месца, дзе ў праграме АДС узгадваецца “беларускае грамадства” (зьвярніце ўвагу, не народ, а ўсяго толькі абстрактнае грамадства) – гэта частка ІІІ пунк 5.

У падыходзе, які прапануе наша рэдакцыя, усё выглядае інакш.

Па-першае, мы патрабуем, каб будучая праватызацыя і далейшыя рэформы ў эканоміцы Беларусі былі скіраваны найперш на аб’ектыўныя інтарэсы беларускага народу! Бо толькі ў гэтым можа быць зьмест, сэнс і мэта рэфармаваньня беларускай эканомікі!

Дадзены падыход цалкам адпавядае прынцыпам нацыянальнай і сацыяльнай справядлівасьці. Аднак наш арыентыр – ня толькі маральныя прынцыпы, якія для многіх памылкова падаюцца нечым эфемерным. Справядлівасьць – адзін зь вядучых чыньнікаў і крытэр, калі не найгалоўны, высокаэфектыўнай эканомікі, здольнай вытрымліваць любыя глабальныя крызісы, хутка адаптавацца да новых патрабаваньняў тэхналагічнага прагрэсу!!!

Менавіта таму мы настойваем на тых падыходах да прыватызацыі, якія адлюстраваны хаця б у Д пр-пах 69, 51, 65 і якія ў сваю чаргу цалкам праігнараваны ў… “Антыкрызіснай платформе” АДС.

Тое, што такая “Платформа” можа адпавядаць сьветагляду і зацікаўленасьці прадстаўнікоў АГП – гэта зразумела. Ёсьць у ёй і палажэньні, яўна ўнесеныя сацыялістамі й камуністамі (дарэчы, мы нічога ня маем супраць іх). Але, чаму “Платформу” ў такім выглядзе падпісалі БНФаўцы, нам абсалютна незразумела!

Другая стратэгічная тэма, “праігнараваная” ў “Платформе” – гэта пытаньне пра тыя каштоўнасьці, якія, зьяўляючыся агульнанацыянальнымі, беларускімі, ня могуць быць перададзены ў прыватную ўласнасьць. Як быць зь лясамі, вадаёмамі, нетрамі, транспартнымі й транзітнымі шляхамі? Мы лічым, што іх прыватызаваць нельга – нетры ўвогуле нельга, а ўсё іншае трэба перадаваць у пажыцьцёвую арэнду (Д пр-п 51). У “Платфоме” пра гэтыя каштоўнасьці – маўчок.

Больш за тое (і гэта трэцяе), мы супраць прыватызацыі зямлі. Зямля для с/г мэт – гэта сродак вытворчасьці. Але гэта такі сродак, якія мае ўсе ўласьцівасьці тэрыторыі, якая ў сваю чаргу заўсёды павінна ўсьведамляцца як базавая каштоўнасьць усяго беларускага народу. Мы лічым, што перадача людзям зямлі для с/г выкарыстаньня ў пажыцьцёвую арэнду (з правам перадачы крэўнаму нашчадку) – гэта аптымальная эканамічная форма выкарыстаньня данага рэсурсу беларускага народу (Д пр-п 51).

У дадзеным выпадку нас ужо зьдзівілі камуністы, якія падпісалі “Платформу”, у якой беларуская зямля ператвараецца ў сродак куплі-продажу і… сьпекуляцыі.

Нарэшце, чацьвёртае з прыцыповага. У “Платформе” АДС няма ні слова пра тое, як зрабіць так, каб у Беларусі не паўтарылася алігархічная прыхватызацыя расейскага, украінскага ды іншага тыпаў. Такой прыхватызацыі ацэнка не дадзена, пра яе нават не ўзгадваецца. Што непрыемна насьцярожвае…

У цэлым жа мы, вядома, не камуністы і гатовыя прыняць большасьць прапаноў “Антыкрызіснай праграмы АДС” і нават уключыць іх у эканамічную частку нашай дактрыны (але з абавязковым улікам вышэй адзначаных заўваг!).

Давайце лічыць гэта чарговым прынцыпам Беларускай дактрыны (Д пр-п 126).

У папярэдняй частцы гэтага матэрыяла патлумачана пра два падыходы, выкарыстаньне якіх дазваляе пабудаваць кібернетычную мадэль многіх складаных шматузроўневых сістэм – “эвалюцыйны” і “структурны”. Час паспрабаваць скласьці ўніверсальную мадэль дзяржавы.

1.

У рэдакцыі мы прынялі наступнае разуменьне дзяржавы: Дзяржава – гэта сістэма, складзеная з трох асноўных кампанентаў – тэрыторыі, грамадства і ўладаў. У норме галоўнай часткай дадзенай сістэмы, яе зьмястоўным суб’ектам павінна быць грамадства, а ўлады – фармальны суб’ект, павінен служыць яму (улады павінны ствараць умовы для раскрыцьця стваральнага патэнцыялу грамадства). Калі народ мае сваю дзяржаву – ён ёсьць класічнай нацыяй. Здаровай, дэмакратычнай нацыяй і паўнавартаснай дзяржавай ёсьць толькі такія, дзе ўлады выконваюць свае абавязкі перад грамадствам – служаць аб’ектыўным інтарэсам свайго народу і свайго грамадства (усё па Кастусю Каліноўскаму: “Не народ для ўрада, а ўрад для народа!”). Для таго, каб такое было, грамадства павінна быць зьяднаным, а ўлады – дыферэнцаванымі па сваіх функцыянальных абавязках (гл. Д пр-п 3б).

Беларускае грамадства – гэта рэальны аб’ект, а не абстрактная катэгорыя (цяпер яно знаходзіцца ў часткова разбураным стане ў выніку наўмыснай дэструктыўнай дзейнасьці праімперскіх уладаў); гэта сістэма грамадзян Беларусі, якая ў норме павінна быць аб’яднаная вакол свайго ядра, якім зьяўляецца беларускі народ. Такім чынам, беларускае грамадства – гэта рэчаіснасьць, якая можа існаваць толькі дзякуючы гэтаму свайму ядру – народу. Адсюль пытаньне існаваньня альбо неіснаваньня беларускага грамадства ёсьць пытаньнем існаваньня альбо неіснаваньня беларускага народу (Д пр-п 23).

Беларуска-літвінскі народ – гэта таксама сістэма грамадзян і неграмадзян Беларусі, якія лічаць сябе беларусамі і ў якіх хаця б адзін з бацькоў – беларус. Аб’яднаньне беларусаў у сістэму больш высокага ўзроўню – беларускі народ (і, такім чынам, выкананьне імі функцыі ядра беларускага грамадства) адбываецца за кошт усёй сукупнасьці агульнанацыянальных каштоўнасьцяў, да якіх належаць беларуская мова, культура, гісторыя (гістарычныя карані, падзеі, асобы), нацыянальныя сімвалы; сьветагляд й іншыя каштоўныя асаблівасьці беларускай нацыянальнай псіхалогіі; этнічная тэрыторыя і незалежная, самастойная беларуская дзяржава, пабудаваная ў яе межах; аб’ектыўныя нацыянальныя мэты, скіраваныя ў неабмежаваную будучыню; іншае (сярод іншых вельмы варта таксама назваць генафонд нашага народу. – АА). Зыходзячы з гэтага, відавочна, што захаваньне беларускага народу і, такім чынам, захаваньне персьпектывы прагрэсіўнага разьвіцьця ўсяго беларускага грамадства магчыма толькі тады, калі ў беларускай дзяржаве будзе культывавацца атмасьфера стаўленьня да ўсёй сістэмы агульнанацыянальных каштоўнасьцяў як да сьвятых каштоўнасьцяў для кожнага грамадзяніна Рэспублікі Беларусь (Д пр-п 23).

На жаль, у Беларусі і за яе межамі ёсьць людзі, якім прыведзеныя азначэньні вельмі не падабаюцца. Я ня буду цяпер аналізаваць, каму і чаму, але многія (і гэта бачна нават па некаторых каментарах да матэрыялаў нашага сайта) вельмі хацелі б, каб і ў нашай рэдакцыі было прынята называць дзяржавай – “апарат зьдзясьненьня дзяржаўнай улады”. Аднак пры такім – альтэрнатыўным нашаму – разуменьні паўстае пара-тройка пытаньняў: А як тады назваць тую сістэму, якая складзена з народу, яго этнічнай тэрыторыі й дзяржаўнай улады і якая адпавядае, напрыклад, рознакаляровым плямкам на палітычнай мапе сьвету? Хто тады ў дзяржаве зьяўляецца яе зьместоўным (а не фармальным) суб’ектам? І навошта ўвогуле патрэбная таккая сістэма, як дзяржава?

Натуральна, з такой падменай мы ў рэдакцыі нязгодныя (дарэчы, мы ня вядземся і на ішныя падмены: калі ўлады называюць “дзяржавай”, ліберастызм – “дэмакратыяй”, касмапалітызацыю – “глабалізмам”, дэградаванае саўковае грамадства – “народам”, антысіянізм – “антысемітызмам”, раскраданьне народнай уласнасьці – “прыватызацыяй”, злачынную дзейнасьць розных сацыяльных паразітаў – “агульнадзяржаўнай палітыкай”, прыватныя інтарэсы бюракратыі –“агульнанацыянальнымі інтарэсамі”, прапаганду – “інфамаваньнем насельніцтва” і г.д.; заклікаем й іншых ня весьціся). І таму дзяржаву мы будзем называць дзяржавай, а дзяржаўныя ўлады – уладамі.

З нашага азначэньня па сутнасьці вынікае, што дзяржава – гэта спосаб самаарганізацыі народу ў сучасных гістарычных умовах. Зразумала, што яна – таксама складаная шматузроўневая сістэма. І яе трэба аналагічна ранейшаму паспрабаваць падаць у выглядзе кібернетычнай мадэлі, што дазволіць выйсьці на новыў узровень разуменьня тэхналогіі ўнутрыдзяржаўнага ўладкаваньня.

Аднак, калі спрабуеш скласьці ў сістэму розныя агульнаграмадскія зьявы, высьвятляецца, што ні эвалюцыйны, ні структурны падыход тут не спрацоўваюць. Унізе выстаўлены малюнак, які сімвалізуе складанасьць задачы – паказвае, якія разнастайныя і, здавалася б, зусім не зьвязаныя зьявы, у прынцыпе, пажадана было б зьвязаць. Здаецца, тут няма за што зачапіцца.

Відаць, у такіх выпадках варта выкарыстаць іншы падыход, які я назваў бы рацыянальна-інтуітыўным. Г.зн., што ўзроўні арганізацыі мадэлі дзяржавы ўсталёўваюцца ў асноўным на грунце логікі, здаровага сэнсу і жыцьцёвага досьведу.

Трэба адзначыць, што тое, што я буду падаваць далей, грунтуецца на працы ўсё таго ж выбітнага беларускага кібернетыка Сьвятланы Новікавай. На нашым сайце ёсьць адзін з матэрыялаў, у якім яе вучні разглядаюць практычна гэтае ж пытаньне (гл. nashaziamlia.org/2007/03/04/557; nashaziamlia.org/2007/03/05/558), што планую і я. У час сустрэчаў і размоваў, якія мне ў свой час пашчасьціла мець з пані Новікавай, яна распавяла, што спачатку зрабіла чыста матэматычны выраз шматузроўневай сістэмы (гл. зьлева), а потым гэтаму выразу надала форму, якую лягчэй зразумець большасьці людзей (у якасьці прыкладаў такой формы гл. малюнкі 3 і 8 часткі 2 гэтага ж матэрыялу).

Я прапаную выдзяляць у мадэлі дзяржавы 6 галоўных узроўняў арганізацыі: тэрытарыяльны, дэмаграфічны, эканамічны (матэрыяльнай вытворчасьці), інфармацыйна-культурны, палітычны, ідэалагічны – і зьвязваць іх у адзіную сістэму так, як паказана на сьхеме ніжэй (“дзяржавай” тут ёсьць усё, што знаходзіцца на белым фоне; пазначана таксама жоўтым зона міждзяржаўнага ўзаемадзеяньня ў межах чалавецтва; атрымалася 28 пранумераваных “ячэек-праблем”, якія можна напаўняць адпаведным зьместам).

Паколькі я раней распавядаў, як “працуе” такая сістэма (хто жадае, можа яшчэ раз зьвярнуць увагу на малюнак 7 у частцы 2 гэтага матэрыяла і тлумачэньні да яго), і паколькі прынцыповае напаўненьне кожнай зь “ячэек” напісана непасрэдна на сьхеме, давайце зробім наступны крок – праверым практычныя ўладкавальныя магчымасці дадзенай мадэлі. Давайце паглядзім, як некаторыя прынцыпы нашай Беларускай дактрыны, якія хаатычна зьбіраліся на працягу больш трох гадоў, напоўняць яе сваім зьместам і ці сапраўды яны будуць узгадняцца адзін з адным. Спадзяюся, што ў нас атрымаецца ўбачыць таксама і прагалы – выявіць тыя пытаньні, адказы на якія варта адмыслова пашукаць пазьней.

Спачатку мы толькі запоўнім ячэйку 7.1., а затым будзем усё запаўняць, ідучы зьнізу ўверх.

2. Беларуская дзяржава. Ад сёньня ў будучыню.

7.1. Накіраванасьць на прагрэсіўнае разьвіцьцё чалавецтва і Сьвету.

Гл. Сьветаглядную дактрыну, асабліва з арыентацыяй на С пр-п 20.

1.1. Ахоўваемыя запаветныя тэрыторыі.

Цяпер у Беларусі ўсяго толькі каля 4% тэрыторыі прыпадае на запаведнікі. Сюды трэба дадаць 20% постчарнобыльскіх тэрыторый, імкнучыся, каб запаведнікі й нацыянальныя паркі займалі ў нас ня меш траціны плошчы нашай этнічнай тэрыторыі.

1.2-6. Тэрыторыі людскіх паселішчаў і адпачынку; пад вытворчымі і напаўвытворчымі аб’ектамі; пад навуковымі, адукацыйнымі, інфармацыйнымі ўстановамі, пад асяродкамі культуры і рэлігійных культаў; пад цэнтрамі палітычнай і ідэалагічнай улады.

…

1.7. Пытаньні бясьпекі й тэрытарыяльных дачыненьняў зь іншыміі дзяржавамі.

Д пр-п 25: Усходнія беларускія тэрыторыі, якія цяпер знаходзяцца пад уладай расейскай імперскай бюракратыі павінны быць поўнасьцю вернутыя нашаму народу. Пры гэтым мы павінны ўлічваць наступныя моманты: мы павінны выключыць наш вайсковы, збройна-гвалтоўны напад на нашага ўсходняга суседа; асноўны механізм, на якім павінны быць заснаваны працэс вяртаньня, павінен заключацца ў наступным: вы нам вяртаеце наша і мы зноў маем шанец стаць добрымі суседзямі пры вырашэньні як узаемных, так і міжнародных праблем.

Д пр-п 102: Ва ўмовах тэрытарыяльных спрэчак паміж народамі-суседзямі міжнародная супольнасьць павінна станавіцца на бок таго народу, які мае меньшую тэрыторыю, меньшую шчыльнасьць насельніцтва і большую долю тэрыторыі, адданую пад абсалютныя запаведнікі. Дадаткова могуць быць запрапанаваныя аб’ектыўныя сацыялагічныя дасьледваньні, каб высьветліць, як ставяцца да варагуючых народаў прадстаўнікі іншых народаў-суседзяў. Д пр-п 102а: Калі ж у адносіны паміж народамі ўкліньваецца тэрытарыяльная імперыя, разгледжаны падыход адмяняецца. Уся ўвага ў такіх абставінах павінна канцэнтравацца на… імперыі, на яе агрэсіўных мэтах.

Д пр-п 103: Трэба настойваць, каб у міжнародным праве зьявілася палажэньне аб кампенсацыі людскіх, матэрыяльных і маральных страт, нанесеных народам, якія пацярпелі ад імперыі, шляхам перадачы ім часткі этнічнай тэрыторыі імперскага народу. Першымі, хто павінен атрымаць такую кампенсацыю непасрэдна ад расейцаў-маскоўцаў, павінны быць чачэнцы, а таксама беларусы, украінцы, эстонцы, латышы, летувісы й іншыя мірныя неэкспансіянісцкія народы, якія шмат пакутавалі з-за расейскай імперскай агрэсіі.

2.1. Праблемы беларускай сям’і. Генафонд беларускага народу і адносная доля беларусаў.

Д пр-п 10: Вызначэньне таго, ці лічы́ць чалавека беларусам ці не, залежыць ад таго, кім ён сябе адчувае, ад таго, ці далучае ён сам сябе да беларускага народу, ці не. Пры гэтым хаця б адзін зь яго бацькоў (ці, як мінімум, дзядоў) павінен быць беларусам – г.зн. ён таксама сам сябе вызначаў беларусам.

2.3. Матэрыяльнае забесьпячэньне беларускага грамадства. Ахова біялагічнага здароўя.

Д пр-п 96: Чарнобыльская праблема павінна вырашацца найперш праз тое, што з тэрыторыяў Беларусі, якія падпалі пад максімальнае радыяцыйнае забруджаньне (агульнай плошчай каля 20% тэрыторыі дзяржавы), людзі павінны адсяляцца, а на месцы забруджаных тэрыторый павінны быць арганізаваныя запаведнікі. Адбывацца гэта павінна ў тэмпах, якія адпавядаюць эканамічным магчымасьцям нашай краіны і жаданьням людзей. Мы выступаем катэгарычна супраць падмешваньня радыяцыйна забруджанай прадукцыі да адносна нармальнай.

2.4. Выхаваньне, навучаньне, інфармацыйнае асяроддзе, прывіцьцё навыкаў агульнай культуры. Ахова псіхічнага і маральнага здароўя нацыі.

Д пр-п 48: У будучай Беларускай дзяржаве беларускія сем’і, дзеці, моладзь будуць бараніцца ад самых розных новамодных дэструктыўных уплываў.

2.5-6. Палітычнае й ідэалагічнае кіраваньне дэмаграфіяй. Сістэма сацыяльнага забесьпячэньня.

Д пр-п 100: У будучай беларускай дзяржаве дэмаграфічная палітыка будзе накіраваная на тое, каб падтрымліваць аптымальны баланас паміж генетычнай цэльнасьцю, адзінствам беларускай нацыі (першае) й яе адкрытасьцю сьвету (другое). Аптымальная мяжа для гэтага балансу павінна быць выяўлена на строга навуковых падыходах, што могуць зрабіць толькі беларускія навукоўцы.

Д пр-п 43: У будучай беларускай дзяржаве прыйдзецца адмыслова прымаць жыхароў цяперашняй РБ у грамадзяне новай Беларусі. Спачатку будзе адменена двайное грамадзянства для небеларусаў. Затым у пашпартах будзе ставіцца штампік з пазначэньнем нацыянальнай прыналежнасьці чалавека. Пасьля гэтага ўсе беларусы будуць аўтаматычна лічыцца грамадзянамі Беларусі (бо Беларусь – гэта краіна беларусаў), а прадстаўнікі іншых народаў будуць падпісваць адмысловую заяву, што яны прымаюць дзяржаўны статус Сьвятых беларускіх каштоўнасьцяў (беларускай мовы, культуры, гісторыі, традыцый, сьветагляду, сімвалаў, агульнанацыянальных аб’ектыўных інтарэсаў, мэтаў і г.д.). Пасьля гэтага і небеларусы аўтаматычна (без іспытаў) будуць станавіцца грамадзянамі Беларусі. Ім у пашпарт будзе ставіцца адмысловая адзнака. Калі чалавек не падпіша гэтую заяву, ён будзе заставацца ў статусе жыхара Беларусі. Апошняе азначае, што ён ня можа абіраць і быць абраным у дзяржаўныя органы кіраваньня, ня можа стаць дзяржаўным служачым, ня можа стаць тым, хто наймае іншых да сябе на працу, ня можа служыць у сілавых структурах. Яго капітал павінны быць абмежаваны. Такі чалавек далей будзе мець наступныя магчымасці: ён у любы момант зможа стаць грамадзянінам праз падпісаньне памянёнай вышэй заявы, захоўваць статус жыхара Беларусі неабмежаваны час, выехаць туды, дзе яму будзе лепш.

2.7. Пытаньні дэмаграфічнай бясьпекі й узаемаадносін зь іншымі народамі, як унутры, так і за межамі Беларусі.

Д пр-п 99: Аўтахтонны (карэнны) народ мае поўнае права на абарону сваёй этнічнай тэрыторыі й дзяржавы ад захопу ксенаэтнічнымі чужынцамі, а сябе ад эксплуатацыі імі й паступовага зьнішчэньня.

Д пр-п 24: Абсалютная (у цяперашні час) і адносная (увесь час) колькасьць беларусаў сярод насельніцтва Беларусі памяншацца не павінна. Іншае ёсьць надзвычай цяжкім злачынствам. Адзіна прымальнае вырашэньне дэмаграфічнай праблемы ў сучаснай Беларусі заключаецца ў стварэньні такіх умоваў жыцьця беларусаў, пры якіх адбыўся б натуральны колькасны прырост беларускага народу да далукашэнкаўскага ўзроўню за кошт істотнага павелічэньня яго ўласнай нараджальнасьці.

Д пр-п 101: Шлюб, напрыклад, замежнага грамадзяніна зь беларускай грамадзянкай не павінен даваць яму права стаць грамадзянінам Беларусі. Замест гэтага ён набывае права стаць жыхаром Беларусі. Але гэта азначае, што ён ня зможа мець палітычныя правы, а таксама шэраг эканамічных правоў (напрыклад, мець буйную ўласнасьць у Беларусі ці наймаць наёмных працаўнікоў). Акрамя таго, ён ня будзе мець права запрашаць сваіх суродзічаў на сталае жыцьцё ў Беларусь. Грамадзянамі Беларусі могуць стаць толькі яго дзеці (калі пажадаюць). Скасаваньне шлюбу павінна весьці да пераводу статусу такога імігранта ў статус асобы, якая павінна на працягу вызначанага часу выехаць на сваю радзіму.

3.1. Агульныя прынцыпы арганізацыі сельскай, лясной і воднай гаспадарак, прамысловасьці, фінансаў, гандалю, транспарту, сувязі, турызму.

Д пр- п 51: У эканамічных пытаньнях, як і ў многіх іншых, мы зьяўляемся прыхільнікамі канцэпцыі Залатой сярэдзіны. Г.зн., што мы сьхільныя пазьбягаць скрайнасьцяў агалцелага лібералізму, які патрабуе ўсё прыватызаваць, як і скрайнасьцяў таталітарнага камунізму, які патрабуе ўсё зрабіць “агульнанародным”, а на справе – аддаць ў паўнаўладдзе бюракратыі.

Д пр-п 4: Сацыяльная справядлівасьць – адна з найвялікшых каштоўнасьцяў. Гэта такое ўладкаваньне ўнутрыграмадскага жыцьця, пры якім кожнаму грамадзяніну прадастаўляюцца магчымасьці максімальна выразіць сябе ў стваральнай дзейнасьці й забясьпечваецца атрыманьне дабротаў у максімальнай прамапрапарцыйнасьці з асабістым укладам у разьвіцьцё грамадства.

3.4. Своечасовае інфармаваньне вытворчай сьферы, падрыхтоўка кадраў, укараненьне новых навукова-тэхнічных распрацовак.

…

3.5-6. Выніковае кіраваньне эканомікай з боку палітычна-ідэалагічнай сьферы.

Д пр-п 69: Нашаму беларускаму грамадству найбольш выгадная і патрэбная менавіта нацыянальна арыентаваная эканоміка (а не эканоміка дзеля максімальнага прыбытку). Паколькі беларуская эканоміка яшчэ доўга будзе заставацца эканомікай даганяльнага тыпу, яна ня можа быць абсалютна адкрытай.

Д пр- п 51: У якасьці стратэгічнага падыходу, па-перашае, прапануем у агульнанацыянальнай уласнасьці захаваць запаведнікі, нетры, транспартныя шляхі, палігоны, вадёмы, лясы, землі сельскагаспадарчага прызначэньня; зь іх у пажыцьцёвую арэнду (на ўмовах выкарыстаньня па прызначэньні і на строгіх правілах) перадаць зямлю для сельскагаспадарчых мэтаў, лясы, рэкі, іншыя вадаёмы з першачарговым правам арэндатара перадаваць іх у карыстаньне бліжэйшым нашчадкам; а ўсе іншыя аб’екты, якія ня маюць выразнай тэрытарыяльнай уласьцівасьці і якія не павінны кантралявацца дзяржаўным чыноўніцтвам (фабрыкі, заводы, прадпрыемствы гандлю, жыльлё і г.д.), прапануем прыватызаваць. Пры гэтым 85-90%, якія будуць перададзены ў арэнду ці прыватызаваныя, павінна апынуцца ў руках беларусаў.

Прыватызацыя павінна адбывацца планава, пад жорскім кантролем нацыянальнага ўраду, абсалютна адкрыта, у адпаведнасьці з простымі й зразумелымі правіламі. У яе выніку павінен зьявіцца сярэдні клас, складзены з уласьнікаў і арэдатараў у колькасьці ня менш за 80-85% ад усяго насельніцва Беларусі. Адзін са шляхоў дасягненьня такога выніку заключаецца ў ператварэньні ўсіх прадпрыемстваў і гаспадарчых галінаў, прызначаных для прыватызацыі, у Закрытыя акцыянерныя таварыствы (ЗАТы), дзе 55-75% акцыяў павінны перайсьці ў рукі прадстаўнікоў працоўнага калектыву, а іншыя 25-45% акцый павінны быць перададзены выніковым кіраўнікам і ў адкрытае акцыянаваньне для прыцягненьня інвестыцый і тэхналогій з эканамічна разьвітых краінаў. Калі прыватызацыя адбудзецца не па гэтых прынцыпах, трэба рабіць столькі цыклаў прыватызацыя-нацыяналізацыя-прыватызацыя, пакуль ня будуць атрыманы вышэй апісаныя вынікі.

Д пр-п 65: Дадаткова мы прапануем: 1) Тым беларускім людзям, якія хочуць набыць капітал ці ўзяць нешта ў арэнду і ўжо цяпер могуць набытым вынікова карыстацца (ведаюць як гэта рабіць, маюць веды і навыкі), мы плануем дапамагчы. 2) Тым беларусам, якія хочуць набыць капітал, але пакуль ня могуць ім вынікова карыстацца, мы плануем даць адпаведныя веды. 3) У тых прадстаўнікоў беларускага народу, якія могуць (рэальна ці патэнцыйна) вынікова распараджацца ўласнасьцю ў эканамічнай сьферы, але ня хочуць набываць капітал, мы плануем распаліць адпаведнае жаданьне.

Д пр-п 71: Вызначэньне зарплатаў кіраўнікоў самых розных установаў і прадстаўнікоў органаў улады лепш рабіць па наступным прынцыпе: яно будзе адбываецца аўтаматычна праз адпаведны заранёў вызначаны падвышальны каэфіцыент (скажам, ад 3 да 12) адносна сярэдняга заробку ў тым калектыве ці сярод тых жыхароў, на якіх распаўсюджваецца ўлада адпаведнага кіраўніка.

3.7. Пытаньні бясьпекі беларускай эканомікі й яе ўзаемадачыненьняў з эканомікамі іншых дзяржаў.

Д пр-п 59: Прымаюцца наступныя прынцыпы энергазабесьпячэньня Беларусі, запрапанаваныя сп-ром С.Гусакам: у Беларусі павінна быць забясьпечана дыверсіфікацыя паставак газу і нафты. БЧНК, супраца зь Венесуэлай, Іранам – добрыя прыклады такога кірунку дзейнасьці; нам, верагодна, прыйдзецца будаваць АЭС (можа, не адну), але абавязкова па заходніх тэхналогіях (найбольш верагодна — французскіх, японскіх); у Беларусі трэба будзе разьвіваць альтэрнатыўныя крыніцы энергазабесьпячэньня і тэхналогіі энэргазьберажэньня; невялікія ўласныя запасы нафты ды вугалю трэба максімальна захаваць для будучых пакаленьняў беларусаў.

4.1. Інфармацыйна-адукацына-культурнае асяроддзе: нацыянальныя сімвалы, беларуская мова, культура, фальклор, гістарычныя каштоўнасьці, царква, сістэма адукацыі, навука, СМІ.

Д пр-п 11: У будучай беларускай дзяржаве наша беларуская мова будзе адзінай дзяржаўна-афіцыйнай мовай.

Д пр-п 55: У будучай дэмакратычнай Беларусі абавязкова і тэрмінова будзе адноўлены статус беларускіх нацыянальна-гістарычных сімвалаў – гербу “Пагоня” і бел- чырвона-белага сьцягу!

Д пр-п 17: У будучай беларускай дзяржаве сьферы навукі й рэлігіі будуць суіснаваць і разьвівацца як дзьве цалкам самастойныя сьферы.

Д пр-п 8: Прызнаючы беларускасьць беларусаў іх галоўнай якасьцю, прызнаючы іх права быць вернікамі любой традыцыйнай у Беларусі хрысьціянскай царквы альбо быць няверуючымі ці язычнікамі, мы, тым ня менш, заклікаем у межах хрысьціянства лічыць, што нашай галоўнай традыцыйнай канфесіяй зьяўляецца праваслаўе, а наша сьветлая персьпектыва ў рэлігійнай сьферы зьвязана найперш з Нацыянальнай Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой.

Д пр-п 26: У Беларусі агульную культуру трэба паступова ўзьняць на максімальна высокі ўзровень і цьвёрда трымаць на ім. Цішыня, чысьціня, культура міжлюдскіх узаемаадносін будуць аб’яўлены агульнанацыянальнымі каштоўнасьцямі (другімі па значнасьці пасьля сьвятых агульнанацыянальных каштоўнасьцяў).

4.5-6. Выніковае кіраваньне інфармацыйна-адукацыйна-культурнай сьферай з боку палітычна-ідэалагічнай улады.

Д пр-п 7: Беларуская мова ў будучай Беларусі будзе ўводзіцца праз эфектыўнае авалоданьне ёю ўсім дзяржаўным чыноўніцтвам, праз запаўненьне ёю нашай інфармацыйнай прасторы, праз беларусізацыю сістэмы адукацыі, пачынаючы з вышэйшых навучальных устаноў.

Д пр-п 81: Зьяву, калі інфармацыйная прастора наўмысна адчужаецца ад рэчаіснасьці й сьвядома дэфармуецца любой соцыя-паразітнай сілай (напрыклад, глабалісцкай фіналігархіяй, сіянакратыяй ці расейскай імперыякратыяй), у выніку чаго інфармацыйная рэчаіснасьць перастае адпавядаць аб’ектыўнай рэчаіснасьці, аб’яўляем злачынствам.

Д пр-п 93: У будучай беларускай дзяржаве абавязкова будуць адрозьнівацца дзьве “свабоды слова”. Адна зь іх – свабода шукаць, казаць, распаўсюджваць праўду – будзе ўсяляк падтрымлівацца. Другая свабода – свабода абражаць, зьневажаць, хлусіць, дэзінфармаваць і г.д., будзе ўсяляк асуджацца.

Д пр-п 27: У будучай Беларусі ўсе СМІ будуць знаходзіцца пад кантролем Нацыянальнага ўраду. Прынамсі да той пары, пакуль лёсу беларускага народу не перастануць пагражаць расейская імперская бюракратыя, заходняя фінанасавая алігархія ды некаторыя іншыя сацыяльныя паразіты.

Д пр-п 42: Калісьці ў будучай Беларусі вуліцы нашых гарадоў будуць насіць імёны ня толькі Еўфрасіньні Полацкай, Кірылы Тураўскага, Давыда Гарадзенскага, Францішка Скарыны, Вітаўта Вялікага, Льва Сапегі, Канстанціна Астрожскага, Андрэя-Тадэвуша Касьцюшкі, Кастуся Каліноўскага, Браніслава Тарашкевіча, Вацлава Іваноўскага, Максіма Багдановіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа, Уладзіміра Караткевіча, Ларысы Геніюш, братоў Луцкевічаў, Ластоўскага, іншых славутых беларусаў больш ці менш далёкага мінулага; ня толькі тых, каго мы ведалі й хто загінуў ці памёр адносна нядаўна – Васіль Быкаў, Юры Астроўскі, Віктар Ганчар, Захаранка, Завадскі, Майсеня, Кармільчык, Карпенка, іншыя; але і тых, хто жыве сёньня сярод нас — Надзея Дземідовіч, Генадзь Пяткевіч, Іван Раманчук, Вера Касмовіч, Андрэй Вайтовіч, Леанід Маракоў, Міхась Кукабака, Станіслаў Суднік, Сьвятлана Новікава…

Д пр-п 53: У будучай Беларускай дзяржаве ўсе помнікі Леніну, Сталіну, Дзяржынскаму і ім падобным “гістарычным асобам” будуць перавезены ў адно месца (на поле перад Курапацкім лесам), дзе разам з курапацкімі расстрэльнымі ямамі будуць выкарыстаны для пабудовы Мемарыяльнага комплексу, які павінен стаць вечным напамінам беларускаму народу пра жахлівыя часы расейскага імперыялізму ў форме камуна-фашызму.

Д пр-п 57: У будучай беларускай дзяржаве будзе абавязкова створаны “Музей імперскай акупацыі”, у якім будуць пададзены дакументы пра акупацыю нашай краіны (і яе наступствы) Расейскай імперыяй (1794-1917 гг.), Савецкай імперыяй (1917-91 гг.) і постсавецкай імперыяй у час, калі на пасаду прэзідэнта Беларусі быў пасаджаны агент расейскай імпербюракратыі А.Лукашэнка (1994-20?? гг.).

Д пр-п 105: 7 лістарада 1917 г. у Расеі адбыўся бальшавіцка-сіянісцкі пераварот, а затым на працягу дзесяцігоддзяў адбываўся бальшавіцка-сіянісцкі тэрор, які на тэрыторыі былой расейскай імперыі зьнішчыў дзесяткі мільёнаў чалавек. Тэрор прыкрываўся ўтапічнай ідэяй “пабудовы камунізму ва ўсім сьвеце”. Усё гэта ёсьць вялікім злачынствам. Таму ў будучай беларускай дзяржаве гэтае “сьвята” 7 лістапа адзначацца ня будзе. Замест яго з 1 па 7 лістапада (ад Дзядоў да дню кастрычніцкага перавароту) будуць праводзіцца Дні нацыянальнай памяці, пад час якіх будуць узгадвацца нашыя славутыя продкі, розныя падзеі вялікай беларуска-літвінскай гісторыі, як тое, чым варта ганарыцца.

Д пр-п 97: У будучай Беларускай дзяржаве ніякае “сьвята 23 лютага” адзначацца ня будзе. Будзе адзначацца “Сьвята абаронцаў беларускага народу і Вялікай Літвы – Беларусі”.

Д пр-п 77: У будучай Беларусі будзе адзначацца Дзень маці (у адрозьненьне ад недарэчнага “Міжнароднага жаночага дню – 8 Сакавіка”). Найбольш верагодная дата – другая нядзеля траўня, як у большасьці краін сьвету.

Д пр-п 62: У связі з тым, што псеўда-лібералы з захаду і расейскія імперыялісты з усходу ўвесь час імкнуцца дэлегалізаваць пачуцьцё прыналежнасьці этнічнага беларуса да ўласнага беларускага народу, заяўляем: такое пачуцьцё у будучай Беларусі будзе лічыцца ня толькі легальным, нармальным, здаровым, але і надзвычай пажаданым! На яго ўзбуджэньне і культываваньне ў значнай ступені будзе скіраваны працэс навучацьня і выхаваньня.

Д пр-п 74: Прызнаем рускае брыдкаслоўе (мат) важным антыкультурным, негатыўным фактарам грамадскага жыцьця – і, адначасова, адным зь істотных сродкаў імперскай агрэсіі. У Беларусі будзе наладжана выніковая барацьба з гэтай ганебнай, дэструктыўнай зьявай.

Д пр-п 72: У будучай беларускай дзяжаве нацыянальны ўрад вымушаны будзе абавязкова весьці барацьбу супраць спойваньня народу (традыцыйнага — па інэрцыі, ці наўмыснага). Але акцэнт будзе зроблены не на забараняльна-каральныя метады, а найперш на тое, каб стварыць у людзей уяўленьне пра высокую каштоўнасьць іх уласнага жыцьця, якім вельмі варта вынікова распарадзіцца, пра яго сэнс, радасьць, паўнавартасьць, дасягнуць якія магчыма толькі тады, калі ня будзе залежнасьці ад бутэлькі, цыгарэты, наркатычных таблеткі ці шпрыца.

Д пр-п 94: У будучай Беларускай дзяржаве будзе лічыцца крымінальным злачынствам любая спроба зьняважыць сьвятыя беларускія агульнанацыянальныя каштоўнасьці — нашу мову, нацыянальна-гістарычныя сімвалы, беларускую культуру, гісторыю, нашу дзяржаву, скіраваную ў будучыню мэту жыцьця беларускага народу і г.д. Д пр-п 46: Пасьля прыходу да ўлады сапраўдных беларускіх дэмакратычных сіл усе вінаватыя ў сёньняшнім этнацыдзе беларускага народу будуць прыцягнутыя да крымінальнай адказнасьці. Д пр-п 47: … і гэта будзе ня помста, а адплата.

Д пр-п 95: У будучай Беларускай дзяржаве ордэны Скарыны ў Зімоўскага, Бабкінай, Баскава, Селязьнёва, Лужкова, Аляксія ІІ, Кардэна, Савіцкага, Якубовіча, сям’і Ельцына і некаторых іншых будуць забраныя. Усім ім будзе патлумачана, што гэтую ўзнагароду яны атрымалі па недарэчнасьці.

4.7. Пытаньні бясьпекі беларускай культуры і арганізацыі ўзаемаадносін зь іншымі нацыянальнымі культурамі. Агульная культура.

Д пр-п 18: З мэтай падтрыманьня агульнаславянскага адзінства ў будучай Беларусі раз у два гады ў гарадах Віцебск, Гомель, Бярэсьце (па чарзе) будзе праводзіцца фестываль культур славянскіх народаў «Славянскі кірмаш». У рамках імпрэзы прадстаўнікам кожнага народу будзе прадстаўлена па аднаму дню, у які галоўным мерапрыемствам будзе вечаровы канцэрт. Мовай міжславянскіх зносінаў у час правядзеньня фестывалю будзе беларуская.

5.1. Палітычная сістэма беларускай дзяржавы.

Д пр-п 1: Мы выступаем за нямецкую этнічна-культурную мадэль будучай беларускай нацыі-дзяржавы (а не за французскую мадэль грамадзянска-палітычнай нацыі).

Д пр-п 3: Дасягненьне суверэнітэту і дэмакратыі ў Беларусі зьяўляецца немагчымым без першачарговага спыненьня этнацыду беларусаў і яго зваротнага разьвіцьця. Д пр-п 3а: У Беларусі рух за беларускую мову аб’ектыўна ёсьць рухам за дэмакратызацыю беларускага грамадства. Д пр-п 3б: Стаўленьне да беларускай мовы – гэта ня толькі тэст на нацыянальную сьвядомасьць чалавека, яго любоў і адданасьць свайму народу, гэта яшчэ і тэст на сапраўдны дэмакратызм любых палітыкаў.

Д пр-п 66: У цяперашнім складзе “аб’яднаных дэмакратычных сілаў” Беларусі няма дэмакратычных партый, як і ўся палітычная аб’яднанская плынь у цэлым ня ёсьць дэмакратычнай! “Аб’яднаная апазіцыя” сёньня аб’ектыўна не зьяўляецца альтэрнатывай цяперска-лукашысцкаму рэжыму, яна ёсьць яе імітацыяй.

Д пр-п 13: У будучай беларуска-літвіскай дзяржаве галоўным нацыянальным сьвятам, пакліканым аб’ядноўваць усіх беларусаў, будзе 25 САКАВІКА – Дзень першага аднаўленьня незалежнасьці нашай дзяржавы беларусаў-ліцьвінаў (цяпер гэта сьвята часта завуць Днём Волі). У гэты дзень з перыядычнасьцю раз у пяць гадоў будуць адбывацца выбары органаў кіраваньня дзяржавай.

Д пр-п 9: Аддзеламі культуры, адукацыі, а таксама эканомікай, палітыкай, ідэалогіяй, інфармацыяй, аховай здароўя, дэмаграфіяй, спортам, турызмам, экалогіяй і г.д. у Беларусі ня менш як на 85% павінны кіраваць (займаць кіраўнічыя пасады) тыя, хто шчыра лічаць сябе беларусамі. У будучай беларускай дзяржаве ўладзе трэба будзе адмыслова і пастаянна сачыць за гэтым.

Д пр-п 22: У будучай Беларусі ўвядзеньне ўсіх нормаў, прынцыпаў, умоў і г.д., нармалізуючых стан беларускага грамадства, будзе адбывацца не “марудна” і ня “хутка”. Беларусізацыя, дэмакрызацыя, прыватызацыя, культурызацыя, экалагізацыі і г.д. грамадства будзе адбывацца, зыходзячы з адзінага крытэру — эфектыўнасьці; г.зн. у аптымальных тэмпах, механізмах, кірунках.

5.7. Пытаньні бясьпекі палітычнай сістэмы і ўзаемаадносін зь іншымі палітычнымі сістэмамі.

Д пр-п 38: Прынцып павагі й дэманстрацыі павагі да мовы, культуры, традыцый, рэлігіі й іншых каштоўнасьцяў усіх народаў Сьвету будзе адным з ключавых прынцыпаў паводзін прадстаўнікоў дзяржаўнаў улады ў будучай Беларусі ў сьферы міжнародных дычыненьняў.

Д пр-п 40: Найбольш пажаданай геапалітычнай будучыняй Беларускай дзяржавы, як мінімум, на бліжэйшыя дзесяцігоддзі, мы лічым нэўтралітэт, які каротка можна сфармуляваць у выглядзе прынцыпу «Беларусь – другая Швайцарыя!». Гэта значыць, што на тэрыторыі Беларусі ня будзе як войскаў НАТА, так і войскаў расейскай імперыі, Беларусь ня будзе ўступаць ні ў «Еўразьвяз», ні ў «Расейскую Федэрацыю». Пры гэтым у сьферы эканамічных зносін Беларусь павінна захоўваць максімальна магчымыя сувязі з усімі краінамі сьвету. Д пр-п 111: На тэрыторыі будучай Беларускай дзяржавы ня будуць разьмяшчацца ніякія расейскія ракеты – ні ядзерныя, ні няядзерныя. Беларуская дзяржава ня будзе мець разам з расейскай імперыяй “адзіную прастору супрацьпаветранай абароны”, як і “адзіную мытную прастору”. Беларусь ня будзе ўваходзіць ні ў якія ваенны саюз з расейскай імперыяй.

Д пр-п 73: Візавы рэжым – адзін з галоўных сродкаў кантролю іміграцыйных працэсаў. У сувязі з гэтым у будучай беларускай дзяржаве будзе візавы рэжым, які будзе функцыянаваць у адпаведнасьці зь беларускімі нацыянальнымі інтарэсамі.

Д пр-п 125: Паколькі цяперцы, расейская імперыякратыя, глабалісцкая фіналігархія й іншыя соцыя-паразітныя монстры разам ствараюць магутную сістэмную соцыя-паразітную каструкцыю, разам здушваючы наша беларускае ды іншыя грамадствы, выйсьце з сітуацыі магчымае толькі за кошт нарастаньня суб’ектнай самаарганізацыі беларускага грамадства (ды іншых грамадстваў) і за кошт усталяваньні інтэрнацыянальных сістэмных сувязяў паміж імі й ўсімі іншымі сіламі, зацікаўленымі ў гуманістычным прагрэсе чалавецтва. Д пр-п 52: У сёньняшняй абстаноўцы ў сьвеце народам, якія знаходзяцца пад кірзавым ботам расейскага імперыякрата альбо могуць зноў падпасьці пад яго, трэба пачаць ствараць АНТЫІМПЕРСКІ ІНТЭРНАЦЫЯНАЛ.

Д пр-п 36: Прапануем, каб у будучай беларускай дзяржаве адбыўся аўтарытэтны Міжнародны Грамадскі Суд над расейскім імперыялізмам, расейскай імпербюракратыяй, усімі носьбітамі расейскай шавіністычна-імперскай ідэалогіі.

Д пр-п 32: Для вяртаньня сапраўдных сяброўскіх адносін паміж беларускім і “расейскім” народамі павінна быць зроблена, як мінімум, наступнае: а) вернуты ў склад Беларусі беларускія этнічныя Усходнія тэрыторыі – Смаленшчына, часткі Браншчыны і Пскоўшчыны, б) у склад Беларусі па шэрагу прычын (кампенсацыя страт, прусы сталі часткай беларускага этнасу, шмат беларусаў загінула пры вызваленьні Прусіі ў 1944 г. ад немцаў, Беларусі патрэбна выйсьце да Балтыйскага мора і г.д.) павінна ўвайсьці тэрыторыя цяперашняй Калінінградскай вобласьці, в) беларускай дзяржаве павінны быць вернуты ўсе культурныя каштоўнасьці, скрадзеныя расейцамі “пад шумок” самых розных гістарычных падзей, пачынаючы ад крыжа Еўфрасіньні Полацкай, г) павінны быць зроблены прабачэньні прэзідэнта РФ ад імя рускага народа народу беларускаму за шматсотгадовую імперскую агрэсію.

Д пр-п 33: Каб выправіць адносіны паміж братнімі славянскімі беларускім і польскім народамі, зрабіць іх сапраўды сяброўскімі, трэба: а) каб Беларусі былі вернуты Заходнія Крэсы (Беласточчына), б) у знак кампенсацыі нанесеных беларускаму народу страт перададзены Сувалкі зь невялікімі прылеглымі тэрыторыямі, в) вернуты ўсе матэрыяльна-культурныя каштоўнасьці беларускага народу, якія да гэтай пары знаходзяцца ў Польшчы, г) прынесены прабачэньні прэзідэнтам Польшчы ад імя польскага народа народу беларускаму за ранейшую імперскую палітыку.

Д пр-п 67: Ёсьць дзьве гіпотэзы што да цяперашняй ролі “Захаду” ў станаўленьні будучай беларускай дэмакратыі: 1) Дэмакратызацыя Беларусі і яе стратэгічны механізм – ператварэньне беларускага народу ў сапраўднага гаспадара ўласнай зямлі, не зьяўляецца мэтай “Захаду”. 2) Беларусафобскі аўтарытарны рэжым Лукашэнкі выгадны “Захаду” і, фактычна, падтрымліваецца ім, паколькі той усяляк разбураючы, аслабляючы беларускае грамадства з кожным годам стварае ўсё лепшыя ўмовы для будучай прыхватызацыі беларускай маёмасьці расейскай альбо заходняй фінансавай алігархіяй.

Д пр-п 20: Усялякае недарэчнае педаліраваньне і непрапарцыйнае перабольшваньне значэньня халакосту (генацыду габрэяў ў час ІІ Сусьветнай вайны, які мы, як нармальныя людзі, прызнаем), цынічна ськіраванае на выкарыстаньне гэтага факту ў імя эканамічных, палітычных й іншых інтарэсаў тых сілаў, якія да яго ня маюць ніякага дачыненьня, ёсьць справай агідлівай і злачыннай. Сёньня прапаганда халакосту адбываецца яшчэ і на фоне замоўчваньня мільённых сьмерцяў і пакутаў беларускага й іншых народаў, перажытых імі ў ХХ стагоддзі, многія зь якіх падвергліся генацыдам ня меншым.

6.1. Ідэалагічная сістэма беларускай дзяржавы.

Д пр-п 23: Паколькі аб’яднаньне асобных беларусаў у сістэму больш высокага ўзроўню — беларускі народ — адбываецца за кошт усёй сукупнасьці агульнанацыянальных каштоўнасьцяў (да якіх належаць беларуская мова, культура, гісторыя, нацыянальныя сімвалы; генафонд, сьветагляд й іншыя каштоўныя асаблівасьці беларускай нацыянальнай псіхалогіі; этнічная тэрыторыя і незалежная, самастойная беларуская дзяржава, пабудаваная ў яе межах; аб’ектыўныя нацыянальныя інтарэсы, скіраваныя ў неабмежаваную будучыню; іншае) у будучай беларускай дзяржаве будзе культывавацца атмасьфера стаўленьня да іх, як да сьвятых каштоўнасьцяў для ўсяго беларускага грамадства і кожнага асобнага грамадзяніна Беларусі.

Д пр-п 122: Беларусь – дзяржава беларускага народу. Яна была, ёсьць і будзе родным домам для ўсіх беларусаў, дзе б яны ні жылі.

Д пр-п 49: На сёньня кампрадорская бюракратыя зь мясцовых – цяперцы – ператварылася ў злачыннага дэструктыўна-паразітнага монстра, адчужанага ад аб’ектыўных інтарэсаў беларускага народу, падпарадкаванага ўладзе Лукашэнкі ды яго гаспадароў з колаў расейскай імперыякратыі й прызначанага для выкарыстаньня, эксплуатацыі беларусаў ды Беларусі. Аб’яўляем цяперцаў ворагам беларускага народу №3.

6.7. Ідэалагічная бясьпека беларускай дзяржавы і ўладкаваньне ўзаемаадносін зь іншымі ідэалагічнымі сістэмамі.

Д пр-п 15: Той рэжым, які зноўку склаўся ў Расеі – гэта рэжым расейскай імперскай бюракратыі. Апошняя складаецца з крамлёўскіх начальнікаў і прызначаемых адтуль намесьнікаў каланіяльных тэрыторыяў; з большасьці прадстаўнікоў вышэйшага каманднага складу ў войску, міліцыі, сьпецслужбах; са значнай часткі прадстаўнікоў ураду; з дэпутатаў кіроўнай і калякіроўных партый у Думе; з вышэйшага кліру РПЦ і зь некаторых іншых структур. Расейская імпербюракратыя зьяўляецца ворагам №1 для беларускай, разнастайных расейскіх ды іншых суседніх дэмакратыяў (у т.л. украінкай, грузінскай, дэмакратыяў Прыбалтыйскіх краін).

Д пр-п 39: З-за праяў соцыяпаразітычнага сіянізму, якія ў той ці іншай форме і з усё большай частатой сустракаюцца ў нашым жыцьці, перашкаджаючы станаўленьню беларускай і іншых дэмакратый, аб’яўляем сіянакратыю — вышэйшае сіянісцкае кіраўніцтва – другім па небясьпецы ворагам беларускага народу (ворагам №2).

Д пр-п 5: Цяперашні «Захад», калі браць у цэлым, у адносінах да нашага народу калі і не вораг, дык ні ў якім разе ня сябра! Спадзявацца на яго сёньня нельга.

Д пр-п 19: Будучыня чалавецтва ў справядлівым вырашэньні ўзьнікаючых супярэчнасьцяў, а заклікі да “талерантнасьці” лічым формай праявы таго ці іншага крызісу, у якім апынулася грамадства, і які нехта вырашаць не жадае… У гэтым сэнсе мы за лозунг: “Ніякай талерантнасьці да грамадскіх хваробаў! Давайце грамадскія праблемы падымаць і канкрэтна вырашаць, а не заганяць у “талерантнасьць”!”

Д пр-п 31: Адрозьненьне нашага сьветагляду ад ліберальнага заключаецца ў асноўным у тым, што нават ідэйныя лібералы (пра псеўда-лібералаў мы нават не гаворым) аніяк ня могуць зразумець, што не бывае абстрактных правоў і свабод чалавека, як і абстрактных людзей ці грамадстваў. У Беларусі жыве рэальны і канкрэтны беларускі народ, які з-за імперскага ціску ўсё яшчэ пазбаўлены ўсяго, што павінен мець народ – гаспадар сваёй краіны – улады, уласнасьці, сваёй мовы, культуры, гісторыі, свабоды, годнасьці, бясьпекі, нацыянальнага адзінства, сэнсу жыцьця, будучыні й г.д. У сувязі з гэтым усялякія размовы пра “правы і свабоды” абстрактнага грамадзяніна ў Беларусі ёсьць і будуць да той пары абсалютна пустымі й бессэнсоўнымі, пакуль беларускі народ ня будзе мець тое, што яму належыць у адпаведнасьці з натуральным правам.

Д пр-п 64: Наша стаўленьне, як зьмястоўных беларускіх дэмакратаў і сістэмных гуманістаў, да мандыялісцкага руху на Захадзе і ў Расейскай імперыі зьяўляецца насьцяржанным.

Д пр-п 30: У будучай беларускай дзяржаве вырашэньне праблемаў розных сексуальных, нацыянальных ды іншых меншасьцяў – підарасаў, феміністак, педафілаў, герантакратаў і г.д. – будзе адбывацца толькі пасьля таго, як будуць вырашаны ўсё праблемы большасьці – г.зн. беларускага народу!

Д пр-п 37: У атмасьферы спрэчак, якія ўсчаліся вакол праблемы генацыду народаў, мы лічым, што павінен быць прызнаны генацыд усіх народаў, які сапраўды меў месца! І тое, што быў прызнаны генацыд армян у 1915 г. – гэта добра, што быў прызнаны генацыд чачэнцаў у 1944 г. – таксама. І тое, што будзе прызнаны генацыд алжырцаў французамі й курдаў туркамі – гэта таксама варта ацаніць станоўча. Будучае прызнаньне генацыду адыгаў Расеяй трэба таксама чакаць з надзеяй. Неабходна прызнаць і генацыд індзейцаў у абедзьвюх Амерыках, зьдзейсьнены еўрапейцамі, а таксама ўсе іншыя генацыды, якія толькі мелі месца на зямлі й якія атрымаецца даказаць, не забыўшы пра генацыд беларусаў.

3.

Такім чынам, тое-сёе скласьці сапраўды атрымліваецца, хаця бачны і прагалы…

А таму з гэтай восені наша рэдакцыя пераходзіць ад хаатычна-выпадковага зьбіраньня дактрынальнях прынцыпаў, якія датычаць асобных асьпектаў будучай беларускай дзяржавы, на этап пасьлядоўна-сістэмнай працы па фармаваньні яе праграмнага вобразу.

І апошняе. Нават тое, што ўжо ёсьць, стварае магчымасьць параўноўваць ідэалогію, якая выпрацоўваецца намі, з напрацоўкамі іншых дзяржаўных ці апазіцыйных палітычных сіл (як унутрыбеларускіх, так і замежных ). Так, напрыклад, калі вы возьмеце “Малую канстытуцыю” ці “Антыкрызісную праграму”, распрацаваныя АДС, вы напэўна і самі знойдзеце істотныя адрозьненьні ад таго, што ў якасьці праграмы будучай дзяржаўнай палітычнай дзейнасьці прапануем мы.

Таму ня буду цяпер аналізаваць гэтыя адрозьненьні. Кожны звычайны беларус можа іх знайсьці самастойна.

Пайшоў 16-ы год прамаскоўскага этнацыднага дыктатарскага рэжыму ў РБ. У 1994 годзе Лукашэнка, прыйшоўшы да ўлады, абяцаў пабудаваць “нябачную ў сьвеце дзяржаву”. У канцы ліпеня г.г. ў Менску прайшла нарада Рады Міністраў РБ, на якой падводзіліся эканамічныя вынікі першых шасьці месяцаў 2009 году. Гэта стварыла магчымасьць абмеркаваць эканамічныя вынікі ўсяго 15-гадовага “будаўніцтва” “нябачнай у сьвеце дзяржавы”. Грунтуючыся на перадачы Віталя Цыганкова (фота №3) на радыё “Свабодна” “Вечныя аптымісты ва ўрадзе мусяць знайсьці яшчэ 5 мільярдаў” (www.svaboda.org/content/transcript/1787520.html), давайце паспрабуем гэта зрабіць.

1.

Пачнем з думак, выказаных эканамістам Леанідам Злотнікавым (2) і выкладчыкам Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўнівэрсытэту Аляксандрам Кавалёвым (1).

Цыганкоў: “28 ліпеня ў Менску прайшла нарада Савету Міністраў, на якой падводзіліся вынікі сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця краіны за першыя шэсьць месяцаў году. Віцэ-прэм’ер Уладзімер Сямашка заявіў, што хаця ў першым паўгоддзі аб’ём прамысловай вытворчасьці скараціўся на 3,6 працэнта, па выніках году ўрад чакае аб’ём прамысловай вытворчасьці 99-100% да леташняга ўзроўню. З гэтым прагнозам не пагадзіўся памочнік прэзыдэнта Беларусі Сяргей Ткачоў, які назваў яго занадта аптымістычным і заявіў на паседжаньні: “На чым будуецца ваш аптымізм, калі цяпер прадпрыемствы 80-90 працэнтаў заробку выплачваюць за кошт крэдытаў?“ З кім бы вы больш пагадзіліся, якое меркаваньне вам здаецца больш абгрунтаваным?”

Злотнікаў: “З майго пункту гледжаньня, Ткачоў бліжэй да праўды. Ніякіх чыньнікаў, якія б прывялі да павелічэньня вытворчасьці ў Беларусі, няма. У Расеі зьніжэньне аб’ёмаў вытворчасьці чакаецца 15-20 працэнтаў. Калі ў Расеі няма разьвіцьця прамысловасьці, то ня будзе попыту і на многія беларускія тавары. Гэта будзе галоўным чыньнікам, які паўплывае на вынікі другога паўгодзьдзя”.

Цыганкоў: “Акурат учора Аляксандар Лукашэнка казаў пра тое, што трэба падключаць бізнэсмэнаў, каб яны дапамаглі разгрузіць склады беларускіх прадпрыемстваў. Сёньня ж прадпрымальнікі накіравалі ў МЗС прапановы па спрашчэньні працэдуры замежнага гандлю. Можа, урад спадзяецца прадаваць не ў Расею, а ў іншых кірунках?”

Злотнікаў: “Наша машынабудаваньне, тавары лёгкай прамысловасьці, прадукцыя сельскай гаспадаркі і харчовай прамысловасьці — амаль усё гэта ідзе выключна ў Расею. Ня думаю, што прадпрымальнікі тут чым-небудзь дапамогуць, — можа, на некалькі працэнтаў павялічаць наш збыт, ня болей”.

Цыганкоў: “Спадар Кавалёў, наколькі рэалістычным вам падаецца прагноз віцэ-прэм’ера Сямашкі?”

Кавалёў: “Ведаеце, я яшчэ большы пэсыміст у гэтай справе, чым дарадца прэзыдэнта Ткачоў. Зусім ня верыцца ў тое, пра што казаў Сямашка. Апошнія паўтара года ў Расеі пачаўся спад у крэдытаваньні многіх галінаў прамысловасьці. А паколькі ўсё беларускае абсталяваньне і машыны звычайна куплялася за банкаўскія крэдыты, то моцна ўпаў попыт на беларускія тавары. Ці здолеем мы пераключыцца, дзякуючы прадпрымальнікам, на іншыя рынкі? У гэта таксама мне ня верыцца, бо ўзровень беларускай прадукцыі (асабліва той, што ляжыць на складах) ня вельмі адпавядае патрабаваньням эўрапейскіх пакупнікоў ці любых іншых пакупнікоў не з краінаў трэцяга сьвету. Таму, на маю думку, спад вытворчасьці па выніках году будзе нават большы, чым цяперашнія 3,6 працэнта. Падзеньне будзе працягвацца”.

Цыганкоў: “Прэм’ер-міністар Беларусі Сяргей Сідорскі на пасяджэньні Савету Міністраў заявіў, што “ў Беларусі прынята дастаткова рашэньняў па выкананьні пастаўленых перад эканомікай задач“. Сэнс ягоных словаў у тым, што рашэньні ўжо прынятыя, і трэба толькі іх выконваць. Ці сапраўды ўрад ужо зрабіў настолькі добрыя крокі, што застаецца толькі іх выконваць?”

Кавалёў: “На маю думку, найлепшая эканоміка тая, дзе не патрэбны ніякі ўказ уладаў, каб яна працавала, дзе яна працуе без рэгуляваньня і ўмяшаньня. Спадар Сідорскі — нейкі надта вялікі аптыміст. Сёньня ён казаў пра тое, што будаўніцтва павінна стаць нейкім лякаматывам эканомікі. Але амаль дзесяцігодзьдзе эканоміка атрымлівала дадатковае банкаўскае крэдытаваньне. Гэтых крэдытаў было выдадзена занадта шмат. І справа тут не ў амэрыканскай банкаўскай сыстэме, якая нібыта спарадзіла крызіс, а ў сваёй, беларускай. І гэтыя крэдыты часта ішлі ў тыя галіны эканомікі, тавары якіх канчатковым пакупнікам былі ня вельмі патрэбныя. Напрыклад, мы доўга “будавалі будаўніцтва” як галіну. А выявілася, што гэта людзям ня так і патрэбна па рэальных цэнах”.

Цыганкоў: “Вы казалі, што добрая эканоміка тая, дзе ўлады ня ўмешваюцца. Але нават Маргарэт Тэтчэр у Брытаніі ў 1980-я гады вымушаная была жалезнай рукой дзяржавы рабіць рыначныя пераўтварэньні, праводзіць прыватызацыю. Што зараз павінна, на вашу думку, зрабіць беларуская ўлада, каб правесьці лібэралізацыю эканомікі?”

Кавалёў: “Сёньня найперш патрэбны нармальны фондавы рынак, нармальны рынак каштоўных папер, калі прадпрыемствы могуць выпускаць свае акцыі і аблігацыі. І, адназначна, трэба праводзіць прыватызацыю. Па-другое, каб разгрузіць склады, трэба зьнізіць цэны. І першае, што тут трэба зрабіць, — распусьціць усе аддзелы па кантролі за цэнаўтварэньнем”.

Злотнікаў: “Сідорскі ўвогуле заўсёды быў аптымістам, як і віцэ-прэм’ер Сямашка. Яшчэ напрыканцы лютага яны сьцьвярджалі, што эканоміка пачне разьвівацца ўжо ў другім квартале, і што мы ўжо ў сярэдзіне году выйдзем на 5-6 працэнтаў росту. А ў канцы году атрымаем нашы прагнозныя паказьнікі — 10 працэнтаў. Мы бачым, што нічога гэтага не адбываецца, што ня вельмі ўрад разумее, як працуе эканоміка. Па-другое, а што было такое ўрадам прынята? Размовы ідуць пра лібэралізацыю і пра будаўніцтва жыльля як лякаматыў эканомікі. Што да лібэралізацыі, то яе пакуль няма. Дзяржава найперш павінна адысьці ад рэгуляваньня цэнаў і адысьці ад усталяваньня розных загадаў і паказьнікаў — што і каму рабіць, што будаваць, вырабляць і куды экспартаваць. І пакуль гэтага не адбудзецца, то ў Беларусі ня будзе эфэктыўнай эканомікі. Што да жыльлёвага будаўніцтва, то гэта вельмі страшная памылка ўраду — рабіць яго прыярытэтам і выдаваць пад гэта такія вялізныя крэдыты”.

Кавалёў: “Прагнозы на тое і прагнозы, каб іх пераглядаць, калі мяняюцца ўмовы. А ў нас прагноз атрымаў форму нейкага абавязковага пляну, які трэба выконваць усімі мэтадамі, якімі можна. І атрымалася пастка для эканомікі — прадпрыемства мае заданьне, дырэктар ведае, што будзе звольнены, калі яго ня выканае, і ён проста працуе на склад”.

Злотнікаў: “Акрамя сацыялістычных мэтадаў кіраваньня эканомікай, наш урад разам з прэзыдэнтам іншага ня ведаюць. І яны разам у разгубленасьці, бо ня ведаюць, што рабіць. І на рынкавую эканоміку пераходзіць ня ўмеюць, і адкінуць гэтае сацыялістычнае кіраваньне таксама ня могуць”.

Цыганкоў: “Наколькі на эканамічную сытуацыю можа ўплываць павелічэньне замежнага доўгу Беларусі? Ці магчыма ўтрымаць курс рубля ва ўмовах нарастаньня даўгоў?”

Злотнікаў: “Сёлета мы павінны вярнуць ад 5 да 6 мільярдаў даляраў. На абслугоўваньне пазык і выплату дывідэндаў на прамыя інвэстыцыі — каля мільярду. Акрамя таго, трэба закрыць гэтую “дзірку”, якая ўтвараецца ад нэгатыўнага сальда замежнага гандлю — каля 4 мільярдаў на гэты момант. Такім чынам, у год патрэбна 10-11 мільярдаў даляраў, каб ня падаў узровень жыцьця насельніцтва, каб не адбывалася дэвальвацыі. На гэты момант сёлета пазычылі каля 6 мільярдаў, патрэбна яшчэ 5. Калі да канца году ня знойдуць, дзе ўзяць такія грошы, то будзе вельмі цяжка ўтрымаць даходы насельніцтва хаця б на цяперашнім узроўні”.

Кавалёў: “На маю думку, мы ня знойдзем гэтыя 5 мільярдаў і не ўтрымаем курс. Калі паглядзець на сёньняшняе рашэньне Нацбанку пра забарону крэдытаваньня фізычных асобаў у валюце, то там ясна напісана прычына. Бо мы атрымліваем заробкі ў беларускіх рублях, і калі „нешта здарыцца“, то ў чалавека ня хопіць грошай, каб гэтую пазыку вяртаць. Гэта азначае, што Нацбанк трымае ў галаве нейкую наступную дэвальвацыю”.

Злотнікаў: “Сітуацыю можна было б утрымаць, калі б удалося хутка прадаць дзяржаўную маёмасьць на мільярды даляраў. Але, на маю думку, гэта малаверагодна”.

2.

Ад рэдакцыі:

Сярод сябраў рэдакцыі эканамістаў па адукацыя няма – усе мы эканамічныя самаадукаванцы. Жыцьцё прымушае. Але і гэтага дастаткова, каб сфармуляваць некалькі дакладных высноў, якія значна лягчэй трымаць у галаве, чым доўгія разважаньні.

Па-першае, “будаўніцтва” Лукашэнкам і яго цяперскай камарыльяй “нябачнай у сьвеце дзяржавы” завершылася поўным швахам. Для падтрыманьня жыцьня людзей на больш-менш прыстойным узроўні, нават не параўнальна ніжэйшым, чым, напрыклад, у заходнееўрапейскіх краінах, патрэбна кожны год аднекуль звонку выклянчываць у пазыку па 10-11 млрд. даляраў, перакладаючы гэты доўг на плечы наступных пакаленьняў беларусаў. Раней грошы “давала” расейская імперыякратыя – у асноўным праз істотна больш нізкія цэны на энэрганосьбіты. Наўзамен яна патрабавала зьдзяйсьняць татальны этнацыд беларускага народа, будаваць “Саюзную дзяржаву”, далучацца да вайсковых, мытных, гандлёвых ды іншых дамоваў. Цяперцы ўсё гэта і рабілі. Сёньня імперыякратыя ўсё больш нахабна патрабуе ад Лу-кі здачы ўзамен за эканамічную і палітычную падтрымку яго рэжыма ўсё большых кавалкаў эканамічных, палітычных і культурных каштоўнасьцяў беларускага народа. Лу-ка і цяперцы, якія наколаты на яго “вертыкаль”, нарэшце зразумелі, што так яны здадуць усё, а самі застануць ні з чым, і, як наступства, — стануць нікім (на народ ім пляваць – толькі на сябе ім не пляваць).

Але кіраваць эканомікай, дый усім дзяржаўным арганізмам, па-сучаснаму, а не па-сацыялістычнаму, цяперцы – посткамуністычная бюракратыя – ня ў стане. Правесьці прыватызацыю яны ня могуць. Яны ў разгубленасьці й ня ведаюць, што рабіць. Перафразуючы сп-ра Злотнікаваў, можна сказаць: ніякіх чыноўнікаў, якія б прывялі да павелічэньня вытворчасьці ў Беларусі, няма.

Другое. Гэта азначае, што сёньня Лу-ка і цяперцы ўжо ўсур’ёз трапілі ў сітуацыю глыбокага сістэмнага эканамічнага крызіса, які можа мець і сацыяльна-палітычныя наступствы. Цяперцы апошняга страшна баяцца (што натуральна – грахоў накапілася цэлы воз) і хутчэй за ўсё пойдуць па шляху далейшай здачы Ўсходу і Захаду (хутчэй за ўсё і тым, і тым) нашых эканамічных ды іншых каштоўнасьцяў. Тым больш, што некаторыя прадстаўнікі “апазіцыі” накшталт Злотнікава-Кавалёва яшчэ і падзужваюць цяперцаў вырашаць іх праблемы шляхам “хуткага продажу дзяржаўнай маёмасьці на мільярды даляраў” ці выпускам і продажам на вонкавым рынку акцый прадпрыемстваў.

Тое, што цяперцы – гэта апошнія мярзотнікі, якім пляваць на лёс будучых пакаленьняў беларусаў, мы введаем і гаворым даўно. Раней ці пазьней іхная ўлада абрынецца і наступіць час падрабязнага разбору палётаў з раздачаў “усім сёстрам завушніцаў”. Натуральна, мы за цывілізаваную форму такой “раздачы” – праз дакладнае рассьледаваньне і… суд. Таму нас больш цікавіць ня тое, як сёньня цяперцы дрыгаюцца на сваёй “вертыкалі”, а хто ідзе ім на зьмену.

Трэцяе. А на зьмену ім ідуць… апазіцыйныя лібералы. Іх заявы сьведчаць, што яны, як лібералы, за адкрытае акцыянаваньне прадпрыемстваў, за хуткі продаж дзяржаўнай маёмасьці (г.зн. маёмасьці, якая створана рукамі беларусаў) “на мільярды даляраў”, за перадачу нашай зямлі ў прыватную ўласнасьць і за т.п. ліберастычныя выверты.

Гэта выклікае наша адкрытае незадавальненьне і пратэст. Але ня толькі ў нас — нават у тых сур’ёзных эканамістаў, якія бачаць сістэмныя заканамернасьці нашмат глыбей, чым павярхоўныя лібералы.

Нядаў на сайце “Свабоды” быў выстаўлены матэрыял з красамоўнай назвай: “Леанід Заіка: “Падчас крызісу прадаюць толькі дурні””“. (www.svaboda.org/content/transcript/1768157.html). Прыводзім вялікую цытату з гэтага артукула.

Карэспандэнт (Дашчынскі): “У кіраўніцтве Беларусі прыкметна актывізаваліся размовы пра магчымасьць удзелу замежнага капіталу ў інвэстпраектах. А павелічэньне фінансаваньня з боку МВФ сьведчыць пра тое, што мы апынуліся на парозе прыватызацыі…”

Заіка (фота ўверсе, №4): “Мы апынуліся на парозе недахопу грошай. І як у звычайная сям’і — калі грошай няма, пачынаюць распродаж “фамільнага срэбра”, а потым усяго астатняга, заканчваючы бялізнай і ўласнымі нагавіцамі. Таму тут нічога прынцыпова новага няма. Гэта ня ёсьць нейкае лібэральнае жаданьне зрабіць эфэктыўнай беларускую эканоміку. Гэта позна і ня час. Тое, што адбываецца, гэта проста распродаж уласнасьці. Калі хапае фантазіі, тады гэта можна назваць прыватызацыяй. Продаж уласнасьці — гэта азначае: узяць і прадаць прадпрыемства, якое будавалі цяперашнія пэнсіянэры, якія ўсё сваё жыцьцё недаатрымлівалі заробкі. А цяпер хлопцы з ураду будуць усё гэта прадаваць, і гэта будзе называцца прыватызацыяй дзеля нечага незразумелага. Эканамічны зьмест таго, што адбываецца, — гэта няздольнасьць палітычнай эліты забясьпечыць высокі ўзровень разьвіцьця вытворчасьці і рынку. У зьвязку з гэтым рыхтуецца проста распродаж уласнасьці.

Уся краіна ў ап’яняльным экстазе абмяркоўвае, што і каму лепш бы прадаць. Дзьве прастытуткі, якія думаюць, каму б лепш аддацца — расейцам ці амэрыканцам? А потым дзеці будуць гэта вывучаць і казаць: якія ж ідыёты былі гэтыя дзядулі і таты”.

Дашчынскі: “Прадстаўнікі МВФ кажуць пра тое, што ініцыятыва актывізацыі прыватызацыйных працэсаў у Беларусі ня ставіць перад уладамі канкрэтных умоваў продажу актываў прадпрыемстваў. Гаворка ідзе пра пляны прыватызацыі дзяржаўных банкаў. Відаць, па гэта і прыяжджаў у Беларусь Герман Грэф?”

Заіка: “Нават яшчэ больш сьмешна. Там беларускі ўрад абавязаны да канца жніўня знайсьці высокакваліфікаванага экспэрта па прыватызацыі банкаў. Усе гэтыя пазыцыі, якія былі падпісаныя з МВФ, у мяне выклікаюць пачуцьцё горычы, бо сьведчаць пра нізкі ўзровень нашых чыноўнікаў, нізкую культуру палітычнага бачаньня. МВФ — гэта камэрцыйная, а не дабрачынная арганізацыя. Яна бярэ грошы ў адных, дае іншым і зарабляе на працэнтах. Гэта звычайны пасярэднік. У Беларусі больш за 70% уласнасьці дзяржаўнай, таму спакойна можна яшчэ павялічыць крэдыт, бо беларусы будуць прадаваць свае дзяржаўныя прадпрыемствы. Падчас крызісу прадаюць толькі дурні, а купляюць разумныя. Таму, калі мы будзем масава прадаваць сваю ўласнасьць, нас можна назваць Краінай дурняў.

Дашчынскі: “Але ці ёсьць на чым зарабіць грошы ў Беларусі?”

Заіка: “Да прыкладу, усе банкі беларускія можа прыватызаваць адзін Грэф.Там 4-5 мільярдаў даляраў хапіла б, каб кантраляваць усе беларускія банкі. Калі Раману Абрамовічу надакучыць катацца на сваёй падводнай лодцы, ён можа зрабіць гэта адзін. Беларусь зараз лёгка купіць. Бо пасьля ліпеня пачнецца падзеньне платаздольнасьці прадпрыемстваў. У іх засталося ўласных абаротных сродкаў недзе каля 10% ад таго, што трэба. Аб’ём прыбытку нашых прадпрыемстваў — усяго толькі 30% ад узроўню мінулага году. Пачынаецца такі даволі цікавы працэс сьнежнага кома, калі прадпрыемствы не вяртаюць крэдыты, якія бралі яшчэ ў лістападзе-сьнежні. Пачынаецца невялікая паніка. Потым да прэзыдэнта дойдзе інфармацыя ад яго “чэсных спэцслужбаў”, што ўвесь фінансавы сэктар ператвараецца ў чорную дзірку, крыху нэрваў — і пачнуць распродаж. Намэнклятура канвэртуе сваю палітычную ўладу ў эканамічную. Мы праходзім тое, што ў Расеі было ў 1992-94 гадах. Працаваць трэба, а не абмяркоўваць, што трэба прадаць”. (канец цытаваньня).

У сувязі з усім пададзеным, чацьвертае.

У нас пытаньне да інфармацыйнай прасторы сеціва: а што, акрамя Заікі й нашай рэдакцыі ва ўсёй “аб’яднанай дэмакратычнай апазіцыі” няма нікога, хто здольны запратэставаць супраць нахабных планаў цяперцаў і іх падзужвальнікаў-ліберастаў з “апазіцыі”, супраць планаў ВЫКРАДАНЬНЯ ЎЛАСНАСЬЦІ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА (!), адзіны сэнс якога – далейшае ўтрыманьне ва ўладзе ў РБ цяперскай прамаскоўскай беларусафобскай этнацыднай дыктатуры на чале з Лукашэнкам?!

І яшчэ (у якасьці P.S.). Нам вядома, што ў такіх умовах звычайна знаходзіцца шмат ахвочых, хто задае пытаньні накшталт такіх: А калі не продаж, дык што? Вы супраць прыватызацыі?

Адказваючы на гэта прыхільнікам апазіцыйных ліберастаў прапануем пачытаць наступныя прынцыпы Беларускай дактрыны, якая распрацоўваецца намі: Д пр-п 4, 31, 49, 51, 51а (!), 59, 60, 65, 67, 68, 69, 71, 79, 80, 85, 88, 99, 104, 108, 114, 116. З гэтых прынцыпаў бачна: мы за прыватызаюцыю! Але мы за сапраўдную прыватызацыю ў імя інтарэсаў нашага беларуска-літвінскага народа, мы за прыватызацыю, якая дасьць істотны эканамічны рост, а не за “прыватызацыю”, якая трапна завецца прыхватызацыяй і якая проста прывядзе да зьмены адной формы рабаўніцтва над нашым народам (расейскі імперыялізм, таталітарызм, сацыялізм) іншай формай (ліберастызм).

Больш за тое, мы катэгарычна супраць таго, што рыхтуецца, мы пратэстуем, будзем змагацца самі й заклікаем далучацца іншых!.. Хаця б сваім каментарамі…

Жыве Беларусі – наша зямля!!!

Мяне трохі зьдзіўляе пазіцыя некаторых нашых беларускіх дзеячаў, для якой якраз і прызначаны выраз “101-е кітайскае папярэджаньне”. Я кажу пра перадпапярэдні матэрыял, прысьвечаны ініцыятыве і працы сп-ра Якавенкі. У цэлым добрая справа, але я пра стыль. Вы думаеце, цяперскае начальства РБ ня ведае, што робіць этнацыднае злачынства? Ведае! Вы думаеце, яго пра гэта не папярэджвалі? Папярэджвалі! Шмат разоў і ўсе апошнія 15 гадоў. Для гэтага былі створаны і ТБМ, і ТБШ, і ТБВШ. Дарэчы, сп-р Астроўскі – ініцыятар стварэньня і кіраўнік ТБВШ [Таварыства беларускай вышэйшай школы. – Рэд.] – яшчэ ў 1996 годзе сабраў подпісы ледзь не сотні выкладчыкаў усіх трох універсітэтаў Гародні пад зваротам, у якім новае начальства заклікалася да пераводу Вышэйшых навучальных устаноў Беларусі на беларускую мову [зварот быў перададзены ў Вярхоўны Савет РБ, у Раду міністраў, у Гродзенскі аблвыканкам. – Рэд.]. Пару гадоў таму была выдатная акцыя КХП з папярэджаньнем чыноўнікаў аб адказнасьці за этнацыд [гл. nashaziamlia.org/2007/08/31/868 – Рэд.]. Вось цяпер ініцыятыва Белага і Якавенкі… Аналагічных зваротаў дзясяткі, але з вынікамі пакуль слабавата. Таму мне здаецца, варта зайсьці і зь іншага боку. На пачатак давайце пазнаёмімся зь некаторымі падзеямі ва Украіне (узята адсуль: http://top.rbc.ru/politics/25/05/2009/305908.shtml).

1. Паведамленьне “РБК-Україна”.

“Служба бясьпекі Украіны ўзбудзіла крымінальную справу па факце зьдзяйсьненьня генацыду ва Украіне ў 1932-33 гг., г.зн. па прыкметах злачынства, прадугледжанага ч.1 арт. 442 Крымінальнага кодэкса краіны.

Падставай для ўзбуджэньня справы сталі звароты старшыні Украінскага інстытута нацыянальнай памяці Ігара Юхноўскага, шэрагу дэпутатаў Украіны, а таксама заявы грамадзянаў краіны з патрабаваньнем правесьці рассьледаваньне абставін галадамора, ахвярамі якога сталі мільёны ўкраінцаў у 1932-33 гг.

Пасьля разгляду заяваў і паведамленьняў пра злачынства – генацыд, Служба бясьпекі Украіны ў супрацоўніцтве зь Генеральнай пракуратурай Украіны і Украінскім інстытутам нацыянальнай памяці зьдзейсьніла праверку, у ходзе якой выяўлена, што ў 1921 годзе на тэрыторыі Украіны бальшавіцкі рэжым пачаў актыўныя супрацьпраўныя дзеяньні адносна недапушчэньня стварэньня незалежнай украінскай дзяржавы, накіраваныя на дэнацыяналізацыю Украіны, яе ўніфікацыю [выдзелена і падкрэсьлена мной – Б.К.] ў якасьці адміністратыўна-тэрытарыяльнай адзінкі СССР.

З гэтай мэтай праводзілася гвалтоўная калектывізацыя сельскай гаспадаркі, раскулачваньне і дэпартацыя ўкраінскіх сялянскіх сем’яў, незаконная канфіскацыя маёмасьці, зьдзяйсьняліся рэпрэсіі й фізічнае зьнішчэньне грамадзян. Супрацьпраўныя дзеяньні былі накіраваныя на галадамор украінцаў як нацыянальнай групы. Ад гэтых злачынстваў улады пацярпелі й прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў.

Пад час праверкі сабраныя паказаньні відавочцаў і сьведак падзей, якія адбываліся ва Украіне ў час галадамора 1932-33 гг., атрыманы рассакрэчаныя архіўныя савецкія тайныя дакументы, навуковыя дасьледваньні айчынных і замежных навукоўцаў, гісторыкаў, грамадскіх дзеячаў.

Узбуджаючы крымінальную справу, СБУ кіравалася нормамі й прынцыпамі міжнародных канвенцый, а менавіта Канвенцыяй ААН ад 1948 г. аб папярэджаньні генацыду ды пакараньні за яго і Канвенцыяй ААН ад 1968 г. аб непрымяненьні тэрміну даўнасьці да ваенных злачынстваў ды злачынстваў супраць чалавецтва, а таксама Еўрапейскай канвенцыяй аб абароне правоў чалавека і асноўных свабодаў 1950 г.

25 траўня 2009 г.”.

2. Пазіцыя нашага сайта вядомая.

Мы ўжо даўно аб’явілі, што ў будучай беларускай дзяржаве галоўныя адказныя за этнацыд беларускага народа ў лукашысцкай Беларусі будуць падлягаць суду (гл. Д пр-пы 3, 3б, 29, 36, 46, 47, 80). Прычына відавочная: этнацыд – татальнае вынішчэньне культуры, мовы, нацыянальных сімвалаў, гістарычнай памяці ды іншых агульнанацыянальных каштоўнасьцяў народа – гэта адна з тэхналогій зьнішчэньня народа (адзінае, што больш прыхаваная, падступная, чым генацыд, але з-за гэтага толькі больш выніковая) і, як модна цяпер казаць, парушэньня правоў асобы.

Але пазіцыя аднаго невялікага сайта можа падацца цяперскім чыноўнікам малаістотнай. Таму прапаную ім уявіць фармулёўку зь іх будучых крымінальных спраў:

“Пасьля разгляду заяваў і паведамленьняў пра злачынства – этнацыд, Служба бясьпекі Беларусі ў супрацоўніцтве зь Генеральнай пракуратурай і Беларускім інстытутам нацыянальнай памяці зьдзейсьніла праверку, пад час якой выяўлена, што ў перыяд з 1995 па 2011 гады ў Беларускай дзяржаве рэжым праімперскіх узурпатараў, які называў сябе “прэзідэнцкай вертыкальлю”, праводзіў актыўныя супрацьпраўныя дзеяньні адносна недапушчэньня стварэньня незалежнай Беларускай дзяржавы, у т.л. скіраваныя на дэнацыяналізацыю Беларусі, яе ўніфікацыю з суседняй расейскай імперыяй”.

Вось такая простая і ёмкая фармулёвачка.

Каму зь цяперцаў усё гэта падаецца пустой і нязбыўна далёкай “нацыяналістычнай” мрояй, нагадваю: гэта фармулёўка ўжо дзейнічае ў суседняй зь Беларусьсю краіне – прычым, патэнцыйна магутнай краіне, сябры ААН – і адпавядае ўсім асноўным міжнародным канвенцыям.

Таму гэта ня проста нейкая там “фармулёвачка” – гэта ўжо міжнародная праўная ацэнка, якая, нагадваю, ня будзе мець тэрміну даўнасьці.

Дадаткі (І і ІІ)

І. Пра несуладнасьць маралі і палітыкі, у сэнсе вечнага міру

Мараль ужо сама па сабе ёсьць практыкай з аб’ектыўным значэньнем, яе сымбаль катэгарычна прадпісваючых законаў, паводле якіх мы маем дзеяць, і выразны несустык бывае тады, калі мы, прызнаўшы ўжо за гэтым паняткам абавязку аўтарытэт, яшчэ хочам сказаць, што ўсё-такі не ў стане яго выконваць. Бо тады гэты панятак сам выпадае з маралі (ultra posse nemo obligatur); у гэтым сэнсе ня можа быць спрэчкі палітыкі як практыкуючай навукі аб праве з маральлю як такой, але тэарэтычнай (у гэтым сэнсе ня можа быць спрэчкі практыкі з тэорыяй: бо ж пад гэтай апошняй трэба было б разумець агульную тэорыю разумнасьці, гэта значыць тэорыю максімаў, выбіраць найбольш прыдатныя дзеля яго разьлічаных на выгаду намераў сродкі, гэта значыць адмаўляць, што мараль наогул існуе).

Палітыка кажа: “Будзьце разумныя як зьмеі”, мараль (як абмежавальная ўмова) дадае: “і без фальшу як галубы”. Калі абедзьве опцыі ня могуць утрымлівацца ў адной запаведзі, то насамрэч ёсьць сітуацыя спрэчкі палітыкі і маралі; калі аднак тое і тое паядноўваецца, то панятак пра процілеглае абсурдны, і пытаньне, як вырашыць тую спрэчку, нават не дазваляе сябе сфармуляваць як задачу. Хоць пасыл “сумленнасьць лепшая палітыка” зьмяшчае тэорыю, якой практыка, на жаль, вельмі часта супярэчыць: так, гэтаксама тэарэтычны пасыл “сумленнасьць лепш за любую палітыку” бясконца вышэй за любы закід, больш за тое, ён ёсьць неадпрэчнай умовай гэтага апошняга. Канцавы бог маралі не саступае Юпітэру (канцавому богу гвалту), бо гэты ўсё яшчэ знаходзіцца пад лёсам; гэта значыць розум недастаткова прасьветлены, каб усьвядоміць шэраг папярэдне абумоўленых чыньнікаў, якія дазваляюць папярэдне і з гарантыяй абвесьціць шчасьлівы сыход альбо няпосьпех людзкіх пачынаньняў паводле механізма прыроды (хоць і зычаць яго сабе). Але што трэба рабіць, каб застацца на каляінах абавязку (паводле рэгулямінаў мудрасьці), – дзеля гэтага нам тут даволі выразна высьвечваецца ўсё да канчэльнай мэты.

І вось тут практык (якому мараль гэта адно тэорыя) засноўвае сваю бязьлітасную водпаведзь нашай дабрасардэчнай надзеі (нават пры дапушчэньні мусовасьці і магчымасьці), і засноўвае яе, уласна кажучы, на тым, што ён сьцьвярджае, што бачыць з натуры чалавека: той ніколі не захоча таго, што трэба, каб спраўдзіць тую вядучую да вечнага міру мэту.

Праўда, хаценьня паасобных людзей жыць паводле законнай Канстытуцыі і прынцыпаў свабоды (дыстрыбутыўнае адзінства волі ўсіх) дзеля гэтай мэты недастаткова, але што ўсе разам хочуць гэтага стану (калектыўная еднасьць аб’яднанай волі), – гэтае разрашэньне цяжкай задачы будзе яшчэ неабходным, каб стаўся маналіт грамадзянскай супольнасьціі, і, паколькі праз гэтую рознасьць партыкулярнага хаценьня ўсіх мусіць далучыцца яшчэ адзін злучальны чыньнік гэтага, каб выкшталтаваць волю супольнасьці, чаго ніхто з усёй грамады ня можа, то ў выкананьні той ідэі (на практыцы) нельга разьлічваць на іншы другі пачатак праўнага стану, акрамя ўсталяванага сілай, з прымусу якой потым засноўваецца грамадзкае права; праўда, яно потым (бо ж і без гэтага на маральную сьвядомасьць заканадаўца паўплываць можна толькі мала, – пасьля таго, як здарыцца аб’яднаньне выпадковага натоўпу ў народ, ён адно перадасьць яму права выкшталтаваць шляхам агульнага волевыяўленьня сваю агульную волю) нават у папярэднім разглядзе змушае чакаць вялікіх адхіленьняў ад той ідэі (тэорыі).

І тады гэта значыць: у каго ў руках улада, той ня дасьць народу дыктаваць сабе законы. Дзяржава, якая знаходзіцца ў валоданьні і не падлягае зьнешнім законам, не будзе ў агледзінах спосабу, як яна мае шукаць права ў дачыненьні да іншых дзяржаваў, рабіць сябе залежнай ад свайго судзейскага корпуса, і нават частка сьвету, калі яна адчувае сябе вышэй за іншую, няхай сабе тая і не займае ёй дарогу, не пакіне нескарыстаным сродак узмацніць сваю ўладу рабаўніцтвам альбо і наогул падпарадкаваньнем яе; вось так і разьбягаюцца ў нішто ўсе накіды тэорыі дзяржаўнага, нацыянальнага і міжнароднага права, прападаюць як бескантэнтныя невыканальныя ідэалы, а вось насуперак ім практыка, заснаваная на эмпірычных прынцыпах людскай натуры, якія яна не лічыць занадта нізкімі, адно і магла б мець надзею з спосабу, як разьвіваюцца працэсы ў сьвеце, здабыць навучаньне сваім максімам, надзейную глебу для будынка дзяржаўнай разумнасьці.

Праўда, калі няма свабоды і ўгрунтаванага на ёй маральнага закона, а ўсё, што здараецца і можа здарыцца, ёсьць адно толькі механізмам прыроды, то палітыка (як мастацтва выкарыстоўваць яго дзеля кіраваньня людзьмі) гэта ўся практычная мудрасьць, а панятак права гэта думка без кантэнту. Але калі яго наяўнасьць падасца неабходным паяднаць з палітыкай, нават падвысіць яго наогул да статусу абмежавальнай умовы гэтай апошняй, то трэба дапускаць сумяшчальнасьць аднаго і другога. Я хай сабе і магу ўявіць сабе маральнага палітыка, г.зн. некага, хто прымае прынцыпы дзяржаўнага розуму такімі, што яны могуць суіснаваць з маральлю, але не палітычнага мараліста, які так вырабляе сваю мараль, як знаходзіць яе дастасоўнай сабе выгода дзяржаўнага мужа.

Маральны палітык возьме сабе за прынцып: калі ва ўладкаваньні дзяржавы альбо ў стасунках паміж дзяржавамі адбыліся збоі, якія нельга было прадухіліць, то гэта абавязак, найперш для кіраўнікоў дзяржаваў – думаць у тым накірунку, як яны могуць быць як мага хутчэй выпраўленыя, і як іх можна зрабіць адпаведнымі натуральнаму праву так, як гэта ў выглядзе ўзора стаіць у нас перад вачыма з ідэі розуму, – няхай нават коштам гэтага была ахвяра іхняга эгаізма. Паколькі разрыў повязі дзяржаўнага і міжнароднага яднаньня яшчэ да таго, як на іх месца можа заступіць лепшая канстытуцыя, супярэчыць усёй, у гэтым адзінай з маральлю, дзяржаўнай мудрасьці, то было б, праўда, не зусім складна патрабаваць неадкладнага і зацятага скасаваньня такога збоя, але што прынамсі максіма неабходнасьці такой папраўкі мае быць зьмястоўным складнікам сьветагляду ўладара, каб заставацца ў сталым набліжэньні да мэты (набліжэньні паводле законаў права найлепшай канстытуцыі), – гэта вось можа быць ад яго запатрабавана. Дзяржава можа кіравацца ўжо па-рэспубліканску, калі ён яшчэ паводле дзейнай Канстытуцыі валодае дэспатычнай уладай, пакуль народ паступова не пранікнецца ўплывам самой ідэі аўтарытэту закона (каб як ён меў сілу фізічнага закона), а потым рупліва не будзе прыведзены да ўласнага заканадаўства (якое з самага пачатку заснавана на праве). Калі праз калаварот спароджанай дрэннай канстытуцыяй рэвалюцыі няпраўным шляхам была б заваяваная больш адэкватная праву канстытуцыя, то і тады нельга было б лічыць дазволеным весьці народ назад у старыя парадкі, хоць у часе рэвалюцыі кожны, хто пакажа сябе гвалтоўным альбо падступным, па праву мог бы быць падвергнуты пакараньню як зачынальнік смуты. Але што да зьнешніх сувязяў дзяржаваў, то ад дзяржавы нельга патрабаваць, каб яно адмяніла сваю, хай сабе і дэспатычную, канстытуцыю (якая, аднак, больш моцная, што да зьнешніх ворагаў), пакуль існуе пагроза імгненнага паглынаньня іншымі дзяржавамі; пры такім стане спраў мусіць быць дазволеная затрымка выкананьня да наступнай зручнай магчымасьці ў часе.

Такім чынам, вось, бадай што, мадэль на ўсе часы: як толькі дэспаты-маралісты (слабыя ў сэнсе выкананьня) шматкроць парушаюць дзяржаўную мудрасьць (пасьпешлівымі альбо паказушнымі санкцыямі), дык няхай тады досьвед паступова вяртае іх пры гэтым іхнім хібленьні ў дачыненьні да прыроды на лепшыя каляіны; а вось палітыкі-маралісты, прыхарошваючы чужыя праву дзяржаўныя прынцыпы, сыходзяць з падставы няздольнасьці людскай прыроды да дабра і паводле ідэі, прадпісанай розумам, як ім мага робяць немагчымым паляпшэньне і ўвекавечваюць парушэньні права.

Замест практыкі, якой фанабэрацца гэтыя дзяржаўныя голавы, яны абыходзяцца практыкамі, трымаючы адно ў глуздах, здаць народ і, калі магчыма, нават цэлы сьвет сваёй гаварыльняй у такт з маючымі ўладу (каб не прамінуць сваю карысьць); зусім як прыватныя юрысты (ад рамясла, не ад заканадаўства), калі яны раптам неяк пачынаюць лунаць у палітыцы. Бо ж гэта не іхні занятак – разумнічаць над заканадаўствам; яны маюць выконваць існыя загады права, і тады ім будзе лепшая любая наяўная праўная канстытуцыя, а калі яна будзе памяняная больш высокім узроўнем улады, тады якраз гэтая наступная, як гэта і належыць пры такім механічным парадку. Але калі гэты спрыт умець сядзець на ўсіх сёдлах зусім затуманіць ім розум і спадмане, што могуць меркаваць пра прынцыпы дзяржаўнай канстытуцыі увогуле паводле праўных паняткаў (між тым, a priori, не эмпірычна), калі яны на ўвесь рот заявяць, што ведаюць людзей (чаго і варта якраз чакаць, бо абыходзяцца шмат з кім), насамрэч аднак ня ведаючы чалавека і што зь ім можа быць зроблена (для чаго патрэбен больш высокі ровень антрапалагічнага назіраньня), і вось узброеныя гэтымі паняткамі бяруцца, як прадпісвае розум, за дзяржаўнае і міжнароднае права, – тады яны гэты звышкрок ня могуць зрабіць іначай, акрамя як з духам траўматызма, выконваючы свае звычайныя паводзіны (кшталту механізма, дзеючага паводле дэспатычна зададзеных неадпрэчных законаў) там, дзе паняткі розуму маюць на ўвазе абгрунтаваны адно паводле прынцыпаў свабоды прымус, дзякуючы якому найперш і магчымая прыхільная праву дзяржаўная канстытуцыя. А вось меркаваны практык, праходзячы міма той ідэі, эмпірычна, дзеючы з досьведу, мяркуе, што можа вырашыць гэтую задачу так, як былі ўладкаваныя найлепш да гэтага вывераныя, праўда, большай часткай супярэчлівыя ў сэнсе права дзяржаўныя канстытуцыі. Максімы, якімі ён тут паслугоўваецца (адно вось ці агучвае), выходзяць прыкладна на наступныя сафістычныя максімы.

1. Fac et excusa. Выкарыстоўвай зручную нагоду для самачыннага захопу (альбо права дзяржавы над сваім народам, альбо над суседнім); апраўданьне можна шмат лягчэй і прыгажэй выкласьці пасьля чына і прыхарошыць гвалт (пераважна ў першым выпадку, калі вышэйшая ўлада ўнутры краіны адразу і ёсьць і заканадаўчым верхавенствам, якога трэба слухацца, не пераймаючыся гульнямі розуму); як быццам перад гэтым хацеў думаць пра пераканаўчыя падставы, а на контрдовады хацеў бы лепш спачатку пачакаць. Сама гэтая дзёрзкасьць надае нейкую бачнасьць унутранай перакананасьці ў правамоцнасьці чыну, а бог bonus euentus апасьля найлепшы адвакат.

2. Si fecisti, nega. Што сам парушыў, прыкладам, каб прывесьці свой народ да адчаю і такім чынам да бунту, гэта адпрэчвай, што гэта твая віна; сьцьвярджай, што гэта з-за папярочнасьці падданых. Альбо, калі зваяваў суседні народ, віна прыроды чалавека, які, калі не апярэдзіць іншага ў прымяненьні гвалту, напэўна можа разьлічваць, што той апярэдзіць яго сам і падаб’е пад сябе.

3. Divide et impera. Гэта наступнае: калі ў твайго народа пэўныя прывілеяваныя ўладары, якія адно выбралі цябе сваім вадаром (primus inter pares), то адасобі іх адзін ад аднаго, адлучы ад народа: дапамагай гэтаму апошняму, дэкларуючы большыя свабоды, і тады ўсё будзе залежаць ад тваёй безумоўнай волі. Альбо калі гэта зьнешнія дзяржавы, то ўзбуджэньне непаразуменьня паміж імі даволі пэўны сродак, каб іх пад шырмай дапамогі слабейшаму па чарзе аднаго за адным сабе падпарадкаваць.

Пры дапамозе гэтых палітычных максімаў, праўда што, нікога і не абыходзяць, бо яны ўвогуле агульнавядомыя. Гэтаксама ня сьлед зь імі саромецца, як быццам несправядлівасьць аж вось як калола вочы. Таму што з той прычыны, што вялікія ўладары не пераймаюцца меркаваньнямі натоўпу, а саромеюцца толькі адзін перад адным, і не адкрытасьць дзеі, а прынцыпы могуць увесьці іх у сорам (бо ва ўспрыманьні маральнасьці максімаў яны ўсе знаходзяцца ў згодзе), – тады ім заўсёды застаецца палітычны гонар, на які яны могуць разьлічваць напэўна, а менавіта гонар павелічэньня сваёй улады, якім бы шляхам ён ні быў прыдбаны.

* * *
З усіх зьмяіных зьвіваў немаральнай тэорыі разумнасьці дзеля таго, як усталяваць стан міру спаміж людзьмі з ваяўнічага і агрэсіўнага натуральнага стану чалавека, ясна бачна прынамсі вось што: людзі ў сваіх прыватных зносінах, як і ў грамадзкіх, гэтаксама мала могуць пазьбегнуць панятку права і не наважваюцца прылюдна заснаваць палітыку адно на нейкім наборы разумовых прыёмаў, адначасова абвясьціўшы поўную паслухмянасьць грамадзкаму праву (што найперш кідаецца ў вочы ў міжнародным праве), а вось жа аказваюць яму ўвесь належны гонар, знаходзячы сотні ўловак і маскіровак, каб вырыфмоўваць хітразольнаму гвалту аўтарытэт, маўляў ён ёсьць крыніцай і повязьзю ўсяго права. Каб пакласьці канец сафістыцы (калі не прыўкрашанай ім несправядлівасьці) і змусіць фальшывых прадстаўнікоў магутных гэтай зямлі да прызнаньня, што не праву, а гвалту на карысьць якога яны прамаўляюць і пад які яны, як быццам маючы права нешта некаму загадваць самі, інтаніруюць свае словы, – каб гэта адбылося, было б добра адкінуць асьляпляльнасьць абгорткі, за якой хаваюць ад сябе й іншых сэнс таго, што адбываецца, знайсьці і сьцьвердзіць найвышэйшы прынцып, ад якога сыходзіць намер вечнага міру: што ўсё злое, што ў яго на шляху, сыходзіць ад таго, што палітычны мараліст распачынае вось тут, дзе маральны палітык танна давяршае і, падпарадкоўваючы прынцыпы мэце, (г.зн. запрагаючы коней ззаду карэты), запабягае ўласнаму намеру прывесьці да згоды палітыку і мараль.

Каб прывесьці практычную філасофію да згоды з самой сабой, неабходна перад усім вырашыць пытаньне, ці трэба, на карысьць вырашэньня задач практычнага розуму, рабіць пачатак з матэрыяльнага прынцыпа практычнага розуму, мэты (як прадмета сваволі), альбо з фармальнага, г.зн. таго (выстаўленага адно на свабоду зьнешніх стасункаў), паводле якога агучваецца: дзейнічай так, каб ты мог хацець, каб твая максіма стала ўсеагульным законам (мэта можа быць якой заўгодна).

Без сумніву апошні прынцып мусіць ісьці паперадзе; таму што зь якасьці праўнага прынцыпа мае безумоўную абавязковасьць, у той час як першы, адно пры прадпасылцы эмпірычных умоваў пастаўленай мэты, а менавіта яе выкананьня, ён мае прымушальны характар і, калі б гэтая мэта (прыкладам, вечны мір) была хай сабе абавязкам, то гэты абавязак сам мусіў бы быць выведзены з фармальнага прынцыпа максімаў: дзейнічаць зьнешне (äußerlich). А вось першы прынцып, прынцып палітычнага мараліста (праблема дзяржаўнага, нацыянальнага, міжнароднага грамадзянскага права) – гэта адно задача уменьня (problema technicum), другі ж, насупраць, як прынцып маральнага палітыка, якому гэтая задача на маральнасьць (problema morale) адрозная ад першай як неба ад зямлі, і мэтай вырашэння якой ёсьць асягнуць вечны мір, які жадаюць не толькі як фізічнае дабро, але і як стан, вынікаючы з прызнаньня абавязка.

Дзеля разрашэньня першага, а менавіта праблемы дзяржаўнай разумнасьці, патрабуецца шмат ведаў прыроды, каб выкарыстоўваць яе механізм для задуманай мэты, і ўсё такі ўсё гэта неяк перабывае ў няпэўнасьці перад відовішчам свайго выніку, што да вечнага міра; варта ўзяць тут той ці іншы з трох разьдзелаў грамадзкага права. Няпэўна, ці лепш, каб трымаць народ у паслушэнстве і адначасова ў квітненьні, дзейнічаць строга, альбо праз вабячае славалюбства, альбо праз верхавенства аднаго правіцеля, альбо праз аб’яднаньне некалькіх галоўных, а можа хіба адно невялікай вымовай па службе, ці нарэшце шляхам дыктату ўнутры краіны на доўгі час. З усіх відаў урадоўства (дзяржаўнага кіраваньня) (за выняткам сапраўдна-рэспубліканскага, які, аднак, можа прыйсьці на розум адно маральнаму палітыку) ў гісторыі ёсьць прыклады супрацьлегласьцяў.

Яшчэ больш няпэўнае збудаванае пераважна на статутах міністэрыяльных планаў нацыянальнае права, якое насамрэч ёсьць адно словам бяз зьместу і засноўваецца на дамовах, якія ўжо ў акце іхняга заключэньня ўтрымліваюць прыхаваную клаўзулу іхняга скасаваньня.

Насупраць, вырашэньне другой праблемы, а менавіта праблемы дзяржаўнай мудрасьці, так сказаць, напрошваецца само сабой, яно зразумелае наскрозь кожнаму і робіць залішняй любую штучнасьць, ведучы прама да мэты; але згадаўшы разумнасьць, не дабівацца яе пасьпешліва пры дапамозе сілы, а набліжацца да яе несупынна ў згодзе з спрыяльнымі абставінамі.

І тут найперш йдзецца пра наступнае: “Імкнецеся перад усім да імперыі чыстага практычнага розуму і ягонай справядлівасьці, тады вашая мэта (дабрачыннасьць вечнага міру) вам стане асягальнай сама па сабе”. Таму што мараль мае ў сабе тое своеасаблівае, а менавіта з гледзішча яе прынцыпаў грамадзкага права (тут у дачыненьні да пазнавальнай a priori палітыкі), што, чым менш яна ставіць у залежнасьць ад паводзінаў пастаўленую мэту, чаканы фізічны альбо маральны набытак, тым больш яна якраз зь ёю ўвогуле стасуецца; а гэта таму, што менавіта ўсеагульная, дадзеная a priori воля (у народзе, альбо ў дачыненьні спасярод адзін аднаго розных народаў) з’яўляецца тым, што адзінае вызначае, што спасярод людзей ёсьць праўным; але гэтае зьяднаньне волі ўсіх, калі толькі дзейнічаць пасьлядоўна, гэтаксама і ў дачыненьні да механізму прыроды, можа адначасова быць прычынай асягненьня пастаўленага за мэту дзеяньня і забясьпечыць панятку права эфект.

Так, да прыкладу, базавым узорам маральнай палітыкі ёсьць, што народ павінен аб’ядноўвацца ў дзяржаву паводле безальтэрнатыўных праўных паняткаў свабоды і роўнасьці, і гэты прынцып заснаваны не на разумнасьці, а на абавязку. І вось хай сабе палітычныя маралісты як заўгодна многа разумнічаюць наконт прыроднага механізму пераходнага да грамадзтва тлуму людзей, які (гэты механізм) забірае сілу азначаных прынцыпаў і прывядзе да недасягненьня пастаўленай мэты, альбо хай сабе яны спрабуюць на прыкладах дрэнна ўладкаваных канстытуцый старога і новага часу (прыкладам, праз дэмакратыі альбо прадстаўнічую сістэму) даказаць слушнасьць свайго сьцьверджаньня, – яны ня вартыя таго, каб іх слухаць, найперш таму, што такая згубная тэорыя бадай што сама па сабе спрычыньвае тое зло, якое яна прадказвае і паводле якой чалавек разам з іншымі жывымі машынамі кінуты ў клас, складнікі якога могуць адно ўсьведамляць, што яны несвабодныя, каб тым самым зрабіць сябе ва ўласным меркаваньні ўжо найбольш вартымі жалю ад усіх стварэньняў сьвету.

Прынцып, які гучыць крыху знарок і які набыў афарыстычны ўжытак, але які ёсьць слушным: fiat iustitia, pereat mundus, што значыць “няхай уладарыць справядлівасьць, а махляры сьвету няхай праз яе ўладарства згінуць” – гэта праўны базісны прынцып, які адрэзвае ўсе перадвызначаныя злохітрасьцю альбо гвалтам крывыя дарогі; адно што яго нельга разумець няправільна, скажам, як дазвол выкарыстоўваць яго ў якасьці дазволу прымяненьня свайго права з найбольшай строгасьцю (што супярэчыла б этычнаму абавязку), а вось жа як абавязак тых, хто валодае ўладай, зь няміласьці альбо з спачуваньня не забіраць і не памяншаць у нікога ягонае права адносна іншых; для чаго патрэбная найперш сфармуляваная ў чыста праўных прынцыпах унутраная канстытуцыя дзяржавы, а потым, аднак, і агульная канстытуцыя аб’яднаньня зь іншымі суседнімі альбо нават аддаленымі дзяржавамі ў еднасьць (аналагічную адзінай дзяржаве), якая ёсьць заканадаўчым балансам іхніх супярэчнасьцяў.

Гэты прынцып ня можа быць іншым, як: палітычныя максімы мусяць сыходзіць не з іхняга чаканага як наступства выкананьня дабрабыту і шчасьлівасьці кожнай дзяржавы, такім чынам не з мэты, якую робіць сваім аб’ектам кожная з дзяржаваў (ад жаданьня) як найвышэйшага (але эмпірычнага) прынцыпа дзяржаўнай мудрасьці, а ад чыстага панятку праўнага абавязка (ад мусовасьці, прынцып якой a priori зададзены чыстым розумам), якія ні былі б фізічныя наступствы гэтага. Сьвет аніяк не загіне з-за таго, што злых людзей стане менш. Маральнае зло мае тую неаддзяляльную ад яго прыроды якасьць, што ў сваіх намерах (найперш у стасунках да іншадумцаў) дзее насуперак сабе і самаразбуральна і такім вось чынам саступае дабру, хай сабе адно толькі павольным поступам.

* * *
Такім чынам, аб’ектыўна (у тэорыі) ня можа быць спрэчкі паміж маральлю і палітыкай. А вось суб’ектыўна (у эгаістычнай прывязанасьці чалавека, якая аднак, паколькі не загрунтаваная на максімах розуму, ня можа яшчэ быць названая практыкай), яна заўсёды застанецца і хай сабе застаецца, бо служыць асялком дабрачыннасьці, сапраўдная мужнасьць якой (паводле базавага прынцыпу tu ne cede malis, sed contra audentior ito) палягае ў існым выпадку ня толькі гэтаксама ў тым, каб сьцьвердзіцца насуперак таму злому і стратнаму, што тут мусова будзе прыняць на сябе, але і паглядзець у вочы і закляйміць злахітрасьць злога прынцыпа, шмат больш небясьпечнага і здрадлівага, але гуляючага ў розум, тыцкаючага ў люстэрка на слабасьці людскай натуры як апраўданьне ўсіх перагібаў.

Насамрэч палітычны мараліст можа сказаць: правіцель і народ, альбо народ і народ ня робяць адзін аднаму несправядлівасьці, гвалтоўна альбо падступна варагуючы адзін з адным, і ці чыняць яны ўвогуле несправядлівасьць у тым, што адмаўляюць усялякую павагу праўнаму панятку, які адзіны мог бы забясьпечыць мір назаўсёды. Таму што адзін парушыў свой абавязак адносна другога, які настроены да яго гэтаксама здрадліва, – дык гэта якраз зусім справядліва ў дачыненьні да абодвух, што яны такія маюць трэньні адзін з адным, але так, што ад гэтай расы ўсё яшчэ застаецца даволі, каб не спыняць гэтую гульню да найаддаленых часоў, і каб пазьнейшыя нашчадкі маглі калісь разглядаць гэта як засьцерагальны прыклад. Наканаванасьць у сьветабегу тут апраўданая; таму што маральны прынцып у чалавеку ніколі не згасае, а прагматычна заняты зацятай працай дзеля выкананьня паводле таго прынцыпу розум пастаянна прырастае дзякуючы сталаму прагрэсу культуры, але з ёю прырастае і віна гэтых перагібаў. Адно тварэньне выдае на немагчымасьць апраўданьня аніякай Тэадысеяй таго, што менавіта такі род сапсаваных істотаў увогуле меў быць на зямлі, (калі мы дапусьцім, што гісторыя з людскім родам ніколі больш не зможа быць папраўленай); але гэты пункт меркаваньня для нас збыт высокі, каб мы маглі падкласьці пад яго нашыя паняткі (мудрасьці) найвышэйшай недасяжнай нашаму дасьледаваньню ўлады ў тэарэтычнай версіі.

Мы неадпрэчна будзем гнаныя да такіх адчайных высноваў, калі не дапусьцім, што чыста праўныя прынцыпы маюць аб’ектыўную рэальнасьць, г.зн. яны дазваляюць сябе вывесьці; і з гэтага пункту гледзішча трэба дзеяць з боку народа ў дзяржаве, і надалей з боку дзяржаваў адна адносна другой; і хай сабе эмпірычная палітыка супраць гэтага запярэчыць, што ёй заўгодна. Такім чынам, сапраўдная палітыка не можа зрабіць ні кроку, ня будучы ўхваленай перад гэтым маральлю, і хоць палітыка дзеля самой сябе гэта цяжкае мастацтва, то аб’яднаньне яе з маральлю гэта ніякае не мастацтва, бо яно разрубвае напалам вузел, які ня можа развязаць, як толькі яны ўваходзяць у супярэчнасьць, – права мусова трымаць для чалавека ў стане сьвятыні, няхай сабе гэта вымагае ад пануючай улады аж вось якіх ахвяраў. Тут няма месца палавіністасьці, і выдумваць сярэднюю (спаміж правам і карысьцю) рэч прагматычна абумоўленага права, а вось жа ўся палітыка павінная схіліць калені перад першым і затое можа адно спадзявацца, што хай сабе павольна, але асягне прыступкі, дзе будзе зьзяць стабільным бляскам.

II. Пра суладнасьць палітыкі і маралі паводле трансцэндэнтальнага вызначэньня грамадзкага права

Калі я абстрагуюся ад усёй матэрыі грамадзкага права (паводле ўсіх эмпірычна зададзеных стасункаў людзей у дзяржаве альбо і дзяржаваў спасярод саміх сябе), як звычайна думаюць гэта сабе настаўнікі права, то мне застаецца яшчэ форма публічнасьці, магчымасьць якой утрымлівае ў сабе кожны праўны, бо безь яе як такой не было б ніякай справядлівасьці (якая можа мысьліцца толькі як прылюдная (ö f f e n t l i ch k u n d b a r)), а тым самым і ніякае права, якое спараджаецца толькі ёю.
Гэтаю здольнасьцю да публічнасьці мае валодаць кожны праўны запыт, і яна можа такім чынам, бо зусім лёгка можна скласьці сабе меркаваньне, ці яна адбываецца ў назіраным выпадку, г.зн. ці яе можна спалучыць з базавымі прынцыпамі дзеяча ці не, даць зусім лёгка ўжывальны, прысутны a priori ў розуме крытэрый дзеля неадкладнага распазнаньня ў апошнім выпадку фальшывасьці (проціпраўнасьці) задуманага запыту. Пасьля такога абстрагаваньня ад усяго эмпірычнага, што ўтрымлівае ў сабе панятак дзяржаўнага і міжнароднага права (тое ёсьць злом людскай натуры, што робіць прымус неабходным), трансцэндэнтальнай формулай грамадзкага права можна назваць наступны прынцып: “Усе дзеяньні, суадносныя з правам іншых людзей, максіма якіх не сумяшчальная з публічнасьцю, ёсьць няслушнымі (unrecht; няпраўнымі)”.

Гэты прынцып трэба разглядаць не проста як этычны (прыналежны да навукі пра дабрачыннасьць), але і як юрыдычны (які тычыцца правоў чалавека). Таму што максіма, якую я ня маю права агучыць, не перашкодзіўшы тым самым свайму ўласнаму намеру, які мусіць быць схаваны цалкам, каб быць удалым, і да якога я не магу публічна вызнаць прыналежнасьць, не правакуючы тым самым неадпрэчны супраціў усіх супраць майго прынцыпа, можа атрымаць гэтую неадпрэчную і ўсеагульную, зразумелую a priori апрацоўку на адпорнасьць усіх супраць мяне ні ад чаго іншага, акрамя несправядлівасьці, якою кожны ёй, гэтай максіме, пагражае.

Далей, гэта чысты негатыў, г.зн. служыць толькі для таго, каб пасяродкам яго распазнаць, што ёсьць няпраўным у адносінах да іншых. Як аксіёма, яно недаказальна-пэўнае і, больш за тое, лёгка прымяняльнае, як гэта можна бачыць з наступных прыкладаў грамадзкага права.

1. Што да дзяржаўнага права (ius civitatis), менавіта да ўнутранага, дык у ім паўстае пытаньне, якое многія лічаць цяжкім, і якое зусім лёгка разрашаецца трансцэндэнтным прынцыпам публічнасьці: “Ці бунт ёсьць для народа праўным сродкам, каб скінуць гнятучую ўладу гэтак званага тырана (non titulo, sed exercitio talis)? Правам народа нанесеная шкода, і яму (тырану) не ўчынілі няпраўны чын тым, што ссадзілі з трона; у гэтым няма аніякага сумніву. Тым ня меньш з боку падданых скрайне няпраўна шукаць сваё права такім чынам, і яны гэтаксама мала могуць жаліцца на несправядлівасьць, калі прайграюць у гэтым закалоце і ў выніку мусяць зьведаць найжорсткае пакараньне.
Тут можна выразумліваць многа за і супраць, калі хочацца выштукаваць гэта шляхам дагматычнай дэдукцыі праўных падставаў; адно толькі трансцэндэнтальны прынцып публічнасьці грамадзкага права можа зэканоміць для сябе гэтую шырыню разгляду. Паводле яго народ сам пытае сябе пры ўладкаваньні грамадзянскай дамовы, ці ён хіба дапускае магчымасьць публічна аб’явіць максіму знарочнасьці прынагоднага забурэньня. Лёгка ўсьвядоміць, што калі пры заснаваньні дзяржаўнай канстытуцыі хочуць зрабіць умовай прымяненьне супраць вярхоўнага кіраўніка ў пэўных верагодных выпадках сілы, то народ мусіць бадай што абмежаваць сябе ў гэтым нейкай уладай праўнага кшталту. Тады гэта не быў бы вярхоўны кіраўнік, альбо, калі б абодва бакі зрабілі ўмовай дзяржаўнага ўладкаваньня, то зусім ніхто ня мог бы быць тым, што складала б намер народа. Такім чынам, няпраўнасьць бунту адкрываецца яскрава дзякуючы таму, што максіма яго тым, што яго бок бяруць публічна, унемажлівіла б свой уласны намер. Бо ж яе трэба было б непазьбежна ўтойваць. А вось апошняе дык якраз было б без патрэбы вярхоўнаму кіраўніку дзяржавы. Ён можа свабодна выказацца, што пакарае любы бунт праз сьмерць яго завадатараў; і няхай сабе яны непарушна вераць у тое, што ён першы перакрочыў фундаментальны закон; бо калі ён усьведамляе, што мае непераадольную вярхоўную ўладу, (што павінна быць прынятым як такое ў любой грамадзянскай канстытуцыі, таму што той, у каго недастаткова ўлады, каб абараніць у народзе кожнага ад іншага, не мае і права яму загадваць), то ён не ўправе клапаціцца аб тым, каб праз абвяшчэньне сваёй максімы прадухіліць свой уласны намер; з чым таксама надта добра суадносіцца, што калі б народу ўдаўся бунт, той вярхоўны кіраўнік меў бы вярнуцца на месца падданага і мусіў бы ня толькі не распачынаць нейкай спробы звароту да ўлады, але і не баяцца, што яго за колішняе кіраваньне дзяржавай прыцягнуць да адказнасьці.

2. Што да міжнароднага права.

Пра міжнароднае права можа йсьціся толькі пры ўмове нейкага праўнага стану (г.зн. той зьнешняй умовы, пры якой чалавеку насамрэч можа выпасьці нейкае права). Бо яно, як грамадзкае права, утрымлівае публікацыю агульнай волі, якая вызначае кожнаму ягонае ўжо ў самім панятку, і гэты status iuridicus мусіць вынікаць зь нейкай дамовы, і ён якраз ня можа быць заснаваны (падобна таму, з чаго вынікае дзяржава) на прымусовых законах, але можа быць прынамсі статусам доўнатэрміновай свабоднай асацыяцыі, як названы раней статус федэральнасьці многіх дзяржаваў таму што без нейкага праўнага стану, які зьвязвае розныя (фізічныя альбо маральныя) дзейснай сувязьзю, між тым у натуральным стане, ня можа быць іншага права, акрамя прыватнага.

Тут улучаецца яшчэ супярэчнасьць палітыкі і маралі (калі разглядаць гэтую апошнюю яе навуку аб праве), дзе затым лёгка знаходзіць прымяненьне той крытэр публічнасьці максімаў, але толькі так: што дамова зьвязвае дзяржавы адно з намерам захоўвацца спасярод свайго кола супраць іншых дзяржаваў у міры, але ні ў якім выпадку не дзеля набыткаў.

Цяпер сюды ўлучаюцца наступныя выпадкі антыноміі паміж палітыкай і маральлю, з чым адначасова зьвязанае і іх разрашэньне.

a) “Калі адна з гэтых дзяржаваў нешта паабяцала іншай: няхай гэта будзе ўздапаможаньне, альбо адшкадаваньне пэўных земляў, альбо субсідыі і да таго падобнае, паўстае пытаньне, ці яна ў выпадку, вырашальным для лёсу дзяржавы, які мае на ўвазе датрыманьне слова, можа праз гэта пазбавіцца ад таго эфекту, што схоча ведаць сябе разгляданай у двух асобах, найперш як суверэн, бо ні перад кім не адказвае ў сваёй краіне, а потым зноў-такі як проста найвышэйшы дзяржаўны службовец, які павінен даваць дзяржаве справаздачу, бо канец справы можа выпасьці так, што тое, да чаго ён абавязвае сябе ў першай якасьці, – ад таго ён вызвалены ў другой”. - Але калі цяпер дзяржава (альбо яе кіраўнік) агучыў бы гэтую сваю максіму, то натуральна альбо любы іншы пачаў бы яго пазьбягаць, альбо аб’яднаўся б зь іншымі, каб мець адпорнасьць супраць яго амбіцый, што даказвае, што палітыка з усёй яе хітрасьцяй на гэтай лініі (адкрытасьці) сама прадухіліла б сваю мэту, – тым самым тая максіма мусіць быць няслушнай.

b) “Калі выклікае заклапочанасьць разрослая да жахлівай велічы суседняя дзяржава: ці можна дапусьціць, што яна захоча, бо можа, прыгнятаць, і ці дае гэта менш магутным права на (аб’яднаны) напад на гэтую дзяржаву, у тым ліку і без папярэдняй абразы?”- Дзяржава, якая хацела б тут пазітыўна агучыць сваю максіму, адно толькі больш пэўна і хутка спрычыніла б бяду. Таму што большая дзяржава апярэдзіла б меншую і, што да аб’яднаньня апошніх, то гэта адно слабая пустая ўнутры палка супраць таго, хто ведае, як скарыстацца з прынцыпа diuide et impera. – такім чынам, гэтая максіма дзяржаўнай мудрасьці, будучы аб’яўленай публічна, [таксама прадухіліла б сваю мэту. – Рэд.]

c) “Калі меншая дзяржава разлучае сваімі дзеяньнямі еднасьць большай, якой гэтая еднасьць жыцьцёва неабходная, ці ня ўправе гэтая апошняя дзяржава падпарадкоўваць яе сабе і прыядноўваць да сваёй?”- Лёгка бачна, што больш вялікая дзяржава не мусіць заўчасна агучваць такую максіму, таму што альбо заўчасна аб’яднаюцца малыя дзяржавы, альбо ў спрэчку за гэтую здабычу ўступяць больш магутныя; тут яна праз сваю адкрытасьць сама зробіць сябе недзеяздольнай; знак таго, што яна несправядлівая і што гэта можа быць так з высокай ступеньню верагоднасьці; таму што малы аб’ект несправядлівасьці не замінае ў велічы зьдзейсьненай на ім несправядлівасьці.

3. Што да міжнароднага грамадзянскага права, то я абыйду яго тут маўчаньнем; таму што, з-за аналогіі гэтага прадмета з міжнародным правам, ягоныя максімы лёгка падаюцца і паддаюцца аналізу.

* * *
Вось жа тут на прынцыпе неспалучальнасьці максімаў міжнароднага права і публічнасьці маем добрую прыкмету несупадзеньня палітыкі і маралі (як навукі аб праве). І вось цяпер ёсьць патрэба ў павучаньні, якая ж умова, пры якой максімы будуць спалучацца з правам народаў? Бо заключыць наадварот нельга: што той, хто мае вырашальную вярхоўную ўладу, ня мае права прыхоўваць свае максімы.

Умовай магчымасьці міжнароднага права ўвогуле ёсьць: што перад усім існуе праўны стан. Бо безь яго няма грамадзкага права, але ўсё права, якое можна вымысьліць сабе акрамя яго (у натуральным стане), ёсьць адно толькі прыватным правам. Мы бачылі раней, што федэратыўны стан дзяржаваў, які мае наўвазе адно выдаленьне вайны, ёсьць адзіным праўным станам, зь якім свабода дзеля спраўджаньня гэтага намеру і злучае дзяржавы. Такім чынам, адпаведнасьць палітыкі і маралі магчымая толькі ў федэратыўным задзіночаньні (якое, такім чынам, зададзенае a priori і неабходнае паводле праўных прынцыпаў), і ўся дзяржаўная мудрасьць мае праўнай базай заснаваньне гэтага першага, у яго як мага вялікім аб’ёме, безь якой мэты ўсе хітраспляценьні розуму ёсьць рэччу, адваротнай мудрасьці, і прыхаванай несправядлівасьцю.

А ў гэтай псеўдапалітыцы ёсьць, у сваю чаргу, собская казуістыка, нягледзечы на самую лепшую езуіцкую школу - reseruatio mentalis; у складаньні грамадзкіх дамоваў такімі выразамі, якія пры нагодзе можна трактаваць на ўласную выгаду так, як заўгодна (прыкладам, розьніцу des status quo de fait und de droit); з прабабілізму вымысьліваць злыя намеры іншых альбо зь верагоднасьці іхняй магчымай перавагі рабіць праўнай падставай руйнаваньня іншых мірных дзяржаваў; — Нарэшце, peccatum philosophicum (peccatillum, bagatelle). Лічыць лёгка даравальнай дробязьзю паглынаньне маленькай дзяржавы, калі праз гэта выйграе шмат большая і стане, верагодна, найлепшай у сьвеце мегадзяржавай.

Паперадзе тут ідзе двухязыкасьць палітыкі з гледзішча на мараль, што дазваляе ёй выкарыстоўваць адну альбо іншую яе галіну ў адпаведнасьці з сваім намерам.

Абедзьве рэчы, любоў да чалавека і павага да правоў чалавека, ёсьць абавязковымі; аднак той абавязак абумоўлены, а гэты безумоўны, найменш прадпісваючы абавязак, і павінен быць найперш цалкам пэўным, што ня будзе мець выпадкаў перакрочваньня яго той, хто хоча аддацца салодкаму адчуваньню таго, што дзее добра. У стасунку з маральлю ў першым сэнсе (як этыкай) палітыка лёгка згаджаецца, каб правы чалавека далі сваю самую высокую цану: але з маральлю ў іншым значэньні (у якасьці навукі аб праве), перад якой яна мусіла б схіліць калені, яна знаходзіць сэнсоўным зусім не практыкаваць дамову, а найлепш адпрэчыць ёй усялякую рэальнасьць, а ўсе абавязкі вытлумачыць як выключна адно акты прыхільнасьці; гэтая падступная хітрасьць сьвятлабоязнай палітыкі магла б аднак лёгка быць прадухіленай філасофіяй дзякуючы публікацыі тых яе максімаў, каб яна адно толькі хацела наважыцца даць філосафу радасьць зрабіць набыткам публікі максімы собскія. З гэтым намерам я прапаную іншы трансцэндэнтальны сьцьвярджальны прынцып грамадзкага права, і формула яго была б: “Усе максімы, якія вымагаюць вынясеньню на людзі (публікацыі), (каб не прамінуць сваю мэту), адначасова адпавядаюць і праву, і палітыцы”.

Таму што калі яны могуць асягнуць сваёй мэты толькі праз публікацыю, то яны мусяць адпавядаць агульнай мэце публікі (шчасьлівасьці), быць сугучнай якой (зрабіць яе, публіку, задаволенай сваім станам) ёсьць, уласна кажучы, задачай палітыкі. Але калі гэтая мэта павінная быць асягальнай адно праз публікацыю, г.зн. праз выдаленьне ўсялякага недаверу да максімаў, то і яны мусяць быць у суладнасьці з правам публікі; бо ў гэтым “толькі” магчымае аб’яднаньне мэтаў усіх.

Далейшае выкладаньне і абмеркаваньне гэтага прынцыпа я мушу вынесьці на другую нагоду. З воддалі ўсіх эмпірычных умоваў (навукі пра шчасьлівасьць) як матэрыі закона і чыстага зважаньня на форму агульнай заканамернасьці можна бачыць адно, што гэта трансцэндэнтальная формула.

* * *
Калі існуе абавязак, калі адначасова ёсьць у наяўнасьці абгрунтаванае спадзяваньне зьдзейсьніць стан грамадзкага права, хай сабе і ў абсягу часу, набліжаным да бясконцасьці, то вечны мір, які сьледуе за няправільна названымі да гэтага мірнымі дамовамі (уласна кажучы, дык замірэньнямі, паўзамі ў выкарыстаньні зброі), гэта не пустая ідэя, а задача, якая вырашаецца паступова, і ён пастаянна (таму што час, за якія ўдаецца роўны поступ, спадзяемся, будзе ўсё больш і больш кароткі) набліжаецца.

Кароткі слоўнік тэрмінаў

Hospitalität f адкрытасьць да наведаньня, магчымасьць быць наведваным

Hostilität f варожасьць

Läsion f пашкоджаньне, псаваньне, зьнішчэньне; скасаваньне

Maxime f максіма

öffentlich публічны, грамадзкі

Publikation f вынясеньне на людзі, адданьне на розгалас, публікацыя

Recht n права

rechtlich праўны

Staatsrecht n дзяржаўнае права

Unrecht n няпраўе

Völkerrecht n міжнароднае права

Weltbürgerrecht n міжнароднае грамадзянскае права

Vorsehung f правідзеньне; наканаваньне, божая воля

Трэці дэфінітыўны артыкул да вечнага міру.

Сусьветнае грамадзянскае права павінна быць абмежавана да ўмоваў агульнай наведванасьці (H o s p i t a l i t ä t)

Як і ў папярэдніх артыкулах, тут аб’ектам разгляду ёсьць не філантропія, а права, а наведванасьць (магчымасьць прымаць іншых), права чужога ня зьведаць з-за таго, што ён прыбыў на глебу другога, зь ягонага боку дрэннага з сабой абыходжаньня. Гэты можа адпрэчыць яго, калі гэта можа здарыцца безь ягонага зьнішчэньня, але пакуль ён паводзіць сябе на ягонай тэрыторыі мірна, гаспадар ня можа выяўляць да чужога варожасьць. Гэта ня права госьця, да якога ён можа апеляваць (дзеля чаго мусіла б яго зрабіць госьцем дома асобная дамова пра дабрачыннасьць), а права наведваньня, якое прадпісвае ўсім людзям дастасоўвацца да супольнасьці, што да права на супольнае ўладаньне паверхняй зямлі, на якой, як маючай форму шара, яны ня могуць пашырацца бясконца, а мусяць нарэшце пачаць цярпець адзін аднаго, але ад пачатку ніводзін чалавек, будучы ў адным месцы зямлі, ня можа мець больш правоў за іншага.

Неабжытыя часткі паверхні, такія як мора і пясчаныя пустэльні, разьдзяляюць гэтую супольнасьць, аднак так, што карабель альбо вярблюд (карабель пустэльні) робяць магчымым узаемнае набліжэньне і выкарыстаньне дзеля магчымых зносінаў права на валоданьне паверхняй, якое знаходзіцца ў супольным карыстаньні чалавецтва. Такім чынам, насуперак натуральнаму праву негасьціннасьць пустэльных берагоў мора (прыкладам, закрайкаў Бербершчыны), якая выражаецца ў тым, што рабуюць караблі ў моры бліз берага альбо ператвараюць пацярпелых крушэньне маракоў у рабоў, альбо негасьціннасьць пясчаных пустэльняў (арабскіх бедуінаў), меркаваньне, калі нехта набліжаецца да качавых плямёнаў, дык можна яго рабаваць, – але гэтае права наведванасьці, г.зн. легітымацыі для прыбышаў, не распаўсюджваецца далей, чым як на ўмовы магчымасьці спрабаваць наладзіць узаеміны з старажыхарамі.

У такі спосаб могуць мірна ўвайсьці ў стасункі адна з адной аддаленыя часткі сьвету, якія апошнімі атрымалі закон, і такім чынам можа быць, нарэшце, набліжанае прыняцьце ўсім людзкім родам сусьветнаграмадзянскай канстытуцыі.

Калі тут параўноўваць ненаведвальныя паводзіны цывілізаваных, прыстойна гандлюючых дзяржаваў нашай часткі сьвету, то несправядлівасьць, якую яны выяўляюць пры наведваньні чужых краінаў і народаў (і якая ім адно і тое самае, што падпарадкаваць іх) заходзіць палохаюча далёка. Амерыка, краіны чорнаскурых, выспы Вострых прыправаў, Мыс Паўднёвай Афрыкі etcetera пры іх адкрыцьці былі для іх краінамі, якія нікому не належаць; бо насельніцтва яны лічылі за нішто. Ва Ўсходняй Індыі (Індастане) яны з падставы адно меркаваных стратаў у гандлі нацкавалі чужыя ваяўнічыя народы, а зь імі прыйшло прыгнечаньне аўтахтонаў, падбухторваньне розных краёў Індустана да ахапіўшых вялікія абсягі войнаў, голаду, мяцяжоў, здрады і як там можа далей гучаць галашэньне дзеля зла, якое гняце род людзкі.

Таму Кітай і Японія (Ніпон), якія таксама мелі досьвед такіх гасьцей, мудра дазволілі доступ, але не ўваход толькі аднаму еўрапейскаму народу, галандцам, якіх яны аднак, як зьняволеных турмы, адмежавалі ад узаемінаў з тутэйшымі жыхарамі. Найгоршае тут, (альбо з пункту гледжаньня маральнага судзьдзі, самае лепшае) гэта тое, што яны нават не радуюцца на такі гвалт, што ўсе гэтыя таварыствы дзеяньня знаходзяцца на балансе падзеньня, што цукровыя астравы, гэтае месца найбольш жахлівага і рафінаванага рабства, не даюць сапраўднага прыбытку, а служаць толькі ўскосна, а менавіта на карысьць ня надта ўхвальнай дзейнасьці шкаленьня матросаў для ваенных флатоў, зноў-такі дзеля новых войнаў у Еўропе, і робячы шмат тэатру з набожнасьцю, пьюць несправядлівасьць як ваду ды яшчэ хочуць, каб іх лічылі выбранымі ў справе веры ў закон і права.

Паколькі спасярод народаў сьвету справа з даволі ўжо шчыльнай (бліжняй альбо і дыстанцыйнай) людзкой супольнасьцю зайшла так далёка, што парушэньне правоў у адным месцы Зямлі адчуваецца ва ўсіх, то ідэя Сусьветнага грамадзянскага права ня ёсьць фантастычнай і натужнай фігурай мысьленьня, а гэта неабходнае дапаўненьне няпісанага Кодэксу як дзяржаўнага, так і нацыянальнага права, які апісвае рух да грамадзкіх правоў чалавека наогул, і тым самым у бок вечнага міру, на шляху да якога можна дазволіць сабе адчуваць ухвалу набліжэньня толькі, калі выконваецца гэтая ўмова.

Дадатак.

Пра гарантыю вечнага міру

Тое, што дае гэтую гарантыю, гэта нішто меншае, як вялікая мастачка, прырода (natura daedala rerum), зь механічнага бегу якой відавочна праглядвае мэтазгоднасьць прымусіць паўстаць з людзкога разнабою адзінства нават насуперак іхняй волі, і таму, падобна да змушэньня нейкай паводле законаў дзеяньня невядомай нам падставы, – лёсу, які аднак пры ўзважваньні яе заканамернасьці ў дынаміцы сьвету будзе называцца правідзеньнем, бо ёсьць глыбіннай мудрасьцю падставы больш высокага парадку, скіраванай на аб’ектыўную канцавую мэту чалавечага рода; яе мы хай сабе і не распазнаем уласна паводле гэтых мастацкіх пабудоў прыроды, хіба вось толькі паводле іх мяркуем пра яе наяўнасьць, але (як ва ўсялякім суаднясеньні формы рэчаў на чыньнікі наогул) адно можам і маем думаць у гэтым кірунку, каб выкшталтаваць сабе панятак пра яе здольнасьць да аналогіі чалавечых мастацкіх дзеяньняў, уявіць сабе вынік і суладнасьць якіх адносна чыньніка (маральнага), які нам непасрэдна прадпісвае розум, ёсьць вось жа ідэяю, якая хай сабе ў тэарэтычным сэнсе ёсьць пазбытачнай, але ў практычным (прыкладам, сыходзячы з гледзішча абавязковага панятку вечнага міра, каб выкарыстаць дзеля яго той механізм прыроды) ёсьць дагматычнай і бадай што заснаванай паводле сваёй рэальнасьці.

Ужытак слова “прырода” гэтаксама, калі тут ідзецца адно пра тэорыю (не рэлігію), больш прыдатны для межаў чалавечага розуму, за той, што мусіць трымацца зважаючы на суадносіны наступстваў і чыньнікаў (унутры межаў магчымага досьведу), і больш сьціплы за выразьнік распазнавальнага намі правідзеньня, зь якім наканавана прыладжваюцца Ікаравы крылы, каб наблізіцца да таямніцы ягонага невытлумачальнага намеру.

Перш, чым мы цяпер тут больш дакладна вызначым гэтае гарантаваньне, будзе неабходна папярэдне дасьледаваць стан, заснаваны прыродай для дзеючых на гэтай вялікай сцэне асобаў, і які спрычыньвае гэтае забесьпячэньне міру, – але тады найперш спосаб, у які яна яго асягае.

Яе часовае ўладкаваньне палягае ў тым, што яна: 1) паклапацілася дзеля людзей ва ўсіх кутках зямлі, каб яны маглі жыць менавіта там; 2) пасяродкам вайны загнала людзей куды заўгодна, нават у нежылыя месцы, каб засяліць іх; 3) зноў-такі пасяродкам вайны змусіла іх уступіць у больш-менш законныя стасункі.

Што ў халодных пустэльнях каля Ледавітага акіяна ўсё яшчэ расьце мох, які паўночны алень капыціць з-пад сьнегу, каб пракарміцца сам альбо стаць ежай для асьцякоў альбо самаедаў; альбо што самыя салёныя пясчаныя пустэльні ўсё яшчэ ёсьць прытулкам для вярблюда, які нібыта як створаны для таго, каб аб’язджаць іх, каб яны не былі нявыкарыстаныя, – адно гэтае ўжо вартае захапленьня. Але яшчэ больш выразна высьвечваецца мэта, калі ўсьведамляеш, як акрамя зьвяроў у футрах на беразе Ледавітага акіяна, яшчэ даюць тамтэйшым жыхарам сваім мясам спажыву, сваім тлушчам сьвятло і цяпло цюлені, маржы і кіты. Але найбольш выклікае захапленьне забесьпячэньне прыродай плаўнікам, які яна (ня ведаючы як сьлед, адкуль ён прыплывае) дасылае ў гэтыя бязьлесныя краі і безь якога людзі не маглі б скарыстацца ні з свайго транспарту, ні са зброі, ні са свайго жытла, – бо ж ім даволі вайны са зьвярамі, каб спаміж сабой жыць у міры. Што іх аднак загнала аж сюды, дык гэта верагодна нішто іншае, як вайна. Але найпершы інструмант вайны сярод усіх зьвяроў, якіх чалавек за час засяленьня Зямлі змог прыручыць і зрабіць хатнімі, гэта конь (бо слон належыць да больш позьняга часу, а менавіта калі гэтак файна ўжо існавалі дзяржавы), гэтаксама як і мастацтва абрабляць пэўныя, для нас цяпер, што да паходжаньня, нераспазнавальныя больш расьліны, якія называюцца збожжам, – раўналежна з тым, што змаглі паўстаць, ужо пры сфармаваных дзяржавах зь іх прыватнай уласнасьцю на зямлю, размнажэньне і селекцыя садовых дрэваў праз перасадку і прышчапленьне (у Еўрапе, можа, адно толькі двух гатункаў — дзікай яблыні і грушы), – пасьля таго як чалавек перад гэтым ў стане беззаконнай свабоды прабіўся праз стан паляўнічага, рыбалова, пастуха да жыцьця з абраблянай зямлі, і былі вынайдзеныя соль і жалеза і сталі можа найпершымі шырока запатрабаванымі артыкуламі гандлю розных народаў, дзякуючы чаму яны спачатку ўсталявалі мірныя стасункі спаміж сабой, а потым і ўзаеміны, супольнасьць і мірныя стасункі нават з тымі, хто жыў воддаль.

У той час як прырода паклапацілася, што людзі змаглі жыць паўсюль на зямлі, яна адначасова дэспатычна схацела, што яны мусілі жыць паўсюль, хай сабе і насуперак жаданьню, і нават без таго. Каб гэтая мусовасьць адначасова была нейкім абавязкам, які б іх зьвязваў неяк у духу маралі, – вось жа яна, каб асягнуць гэтай сваёй мэты, выбрала вайну.

А менавіта, мы бачым народы, якія адзінствам мовы выяўляюць адзінства паходжаньня, як самаеды каля Ледавітага акіяна, з аднаго боку, і народ аднолькавай мовы за дзьвесьце міляў адтуль, у Алтайскім нагор’і, зь іншага боку, паміж якімі ўшчыміўся трэці, мангольскага паходжаньня, ваяўнічы народ на конях і такім чынам выціснуў частку племені далёка ў пакрытыя ільдом, нежылыя пустэчы, куды б яны, натуральна, аніяк не схацелі б пакіравацца з уласнае волі. Гэтаксама і фіны ў самым паўночным кутку Еўропы, называныя яшчэ лапамі, былі разьдзеленыя экспансіяй гоцкіх і сармацкіх народаў ад блізкіх да іх па мове, але цяпер вось аддаленых у прасторы вугорцаў; тое самае, мабыць, і што да эскімосаў (верагодна, першапачаткова насельнікаў Еўропы, бо ж зусім адрозных ад амерыканскіх аўтахтонаў прыгоднікаў) і народаў пячорэ на поўдні Амерыкі, якіх загнала аж да Вогненнай Зямлі няйначай вайна, якой паслугавалася прырода як сродкам, каб паўсюдна засяліць зямлю. Але сама вайна не вымагае якойсьці падставы для пачатку, але няйначай вынікае з прыроды чалавека, і выпадае, што лічыцца яна нават за нешта першароднае, на што чалавек натхняецца інстынктам гонару, без якіх-кольвечы карысьлівых чыньнікаў, так што ваяўнічая адвага (як з боку амерыканскіх дзікуноў, гэтак і еўрапейскіх, у часы рыцарства) цэніцца ня толькі ў час вайны (як танна), але і сам стан вайны цэніцца высока, так што вайну распачынаюць часта адно дзеля дэманстрацыі, – вайне надаецца ўнутраная годнасьць настолькі, што нават філосафы прамаўляюць ёй філіпікі як нейкаму сродку ўшляхетненьня чалавецтва; і як тут прамінуць выказваньне грэка: “Вайна дрэнная ў тым, што спараджае больш злых людзей, чым іх забівае”. Вось што да таго, што прырода робіць дзеля сваёй уласнай мэты, з гледзішча на чалавецтва як від жывёлаў.

А цяпер пытаньне, якое тычыцца істотнага, што да намеру вечнага міра: “Што прырода між тым робіць дзеля чыньніка, які ў якасьці абавязка накладае на чалавека яго ўласны розум, на карысьць стварэньня большага спрыяньня свайму маральнаму намеру, і як яна спраўджвае тую гарантыю, што тое, што чалавек мае рабіць паводле законаў свабоды, але ня робіць, ня шкодзячы гэтай свабодзе гэтаксама пасродкам прыроднага змусу, што ён гэта будзе рабіць, – гэта забясьпечваецца трыма стасункамі грамадзкага права: дзяржаўным, нацыянальным і міжнародным правам”. Калі я кажу пра прыроду: яна хоча, каб адбылося гэта ці тое, то гэта ня значыць адно і тое самае з тым, што яна накладвае на нас абавязак гэта рабіць, (бо гэта можа толькі беспрымусавы практычны розум), але: яна робіць гэта сама, хочам мы таго альбо не (fata volentem ducunt, nolentem trahunt).

1. Калі нават унутраныя нястачы не прымусілі народ скіравацца пад уладу грамадзкіх законаў, то гэта магла б зрабіць вайна звонку, што забясьпечвае ўжо згаданы раней стан рэчаў у прыродзе, калі знаходзіцца для кожнага народа другі суседні, які яго гняце і супроць якога ён мусіць аб’ядноўвацца ў дзяржаву, каб быць гатовым да адпору яму ў якасьці ўлады. І вось тут рэспубліканская канстытуцыя зьяўляецца адзінай, якая цалкам адэкватная правам чалавека, але яе і цяжэй за ўсё заснаваць, а яшчэ цяжэй захаваць, настолькі цяжка, што многія сцвярджаюць, гэта няйначай мае быць дзяржава анёлаў, бо людзі зь іхнімі эгаістычнымі схільнасьцямі ня здольныя на канстытуцыю сублімацыйнага кшталту. Але тут прырода прыходзіць на дапамогу паважанай, але на практыцы бяссільнай агульнай, загрунтаванай на розуме волі, а менавіта якраз пасяродкам тых эгаістычных схільнасьцяў, так што цяпер чарга адно за добрай арганізацыяй дзяржавы (на што людзі як-ніяк здольныя), такога скіраваньня сіл адной часткі людзей супраць іншай, што яны збалансоўваюць адна адну ў іхнім разбуральным уплыве альбо яго ўстараняюць: так што посьпех для розуму выпадае такім чынам, каб калі ні таго, ні другога спаборцы не было зусім, і такім чынам чалавек, хай сабе ён і ня будзе адразу ўзорна-маральным, але будзе змушаным быць добрым грамадзянінам. Праблема пабудовы дзяржавы, як жорстка гэта ні гучала б, будзе выканальнай нават для народа з адных чарцей (пры ўмове, што ў іх ёсьць розум), і яна гучыць так: “Пэўная колькасьць разумных асобаў, якім супольна патрэбныя дзеля самазахаваньня агульныя законы і кожны зь якіх, аднак, схільны патаемна рабіць сябе вынятковым, так парадкаваць і так уладкоўваць сваю канстытуцыю, што, хоць яны ў сваім прыватным разуменьні й імкнуцца спаборнічаць адзін супраць аднаго, але гэтыя законы настолькі стрымліваюць іх, што ў іхніх грамадзкіх паводзінах вынік той самы, каб як калі ў іх зусім не было ніякіх злых намераў”. Такая праблема напэўна вырашальная. Бо гэта не маральнае паляпшэньне чалавека, а толькі прыродны механізм, ад якога місія патрабуе веданьня, як прымяняць яго да людзей, каб так рассудзіць спаборнасьць нямірных настрояў у народзе, што яны самі змушалі б адно аднаго да падпарадкаваньня абмежавальным законам і такім чынам стварылі б сітуацыю міру, пры якім законы маюць дзейсную сілу. Гэта можна бачыць па рэальна наяўных, яшчэ вельмі недасканала арганізаваных дзяржавах, што яны ў зьнешніх сваіх паводзінах ужо вельмі набліжаюцца да таго, што называецца ідэяй права, хоць напэўна ж прычынай таму ня ўнутраныя маральныя падставы (як ня ёсьць таму прычынай добрая ўнутраная канстытуцыя, але якраз наадварот, ад гэтай апошняй варта чакаць добрай маральнай адукацыі народа), між тым што прыродны механізм пасяродкам эгаістычных памкненьняў, якія, натуральна, і зьнешне супярэчаць адно аднаму, можа быць ужыты розумам у якасьці інструмента для таго, каб ён саступіў месца сваёй мэце, прадпісаньню права; і тут , наколькі гэта залежыць ад дзяржавы, было аказанае спрыяньне і дадзеныя гарантыі ўнутранаму і зьнешняму міру. Такім чынам, тут ідзецца пра наступнае: прырода непераадольна хоча, каб права нарэшце атрымала верхавенства. Тое, што тут упускаюць зрабіць, – яно нарэшце зробіцца само па сабе, хоць і зь вялікімі праблемамі. “Калі трубу перагнуць, дык яна лопне; а хто хоча занадта шмат, той нічога ня хоча”. Бутэрвек (B o u t e r w e k).

2. Ідэя міжнарорднага права мае перадумовай адасабленьне шматлікіх незалежных суседніх дзяржаваў і, хоць такі стан рэчаў ужо сам па сабе ёсьць вайной (калі федэратыўнае іх аб’яднаньне не прадухіліць выбух варожасьці). Нават такі, ён лепш ад іх зьліцьця пасяродкам перарастаючай гэтую ўлады, якая пераходзіць ва ўніверсальную манархію, таму што законы з павелічэньнем урада губляюць сілу, і бяздушная дэспатыя, выкараніўшы зародкі дабра, нарэшце заняпадзе ў анархію. Між тым гэта патрабаваньне кожнай дзяржавы (альбо яе галавы) – такім спосабам кіравацца да працяглага міру, што ён, па магчымасьці, ахіне ўвесь сьвет. Але прырода хоча, каб было па-іншаму. Яна паслугоўваецца двума сродкамі, каб паўстрымаць народы ад зьмешваньня і адасобліваць іх, і гэта розьніца ў мовах і ў рэлігіях, якія хоць і маюць схільнасьць да нянавісьці са зьменнай дынамікай, і нясе ў сабе падставу для вайны, але пры росьце культураў і паступовым збліжэньні людзей прыводзіць да большага сугучча прынцыпаў, да паразуменьня ў міры, які не як той дэспатызм (на могілках свабоды, сілкуецца аслабленьнем усіх і ўсялякіх сілаў), а дасягаецца праз іх баланс, у працэсе іх самага жывога спабору.

3. Гэтаксама, як мудра прырода дзеліць народы, якія воля кожнай дзяржавы, і прытым нават паводле прынцыпаў міжнароднага права, ахвочая яднаць хітрасьцю і гвалтам, так яна, зь іншага боку, аб’ядноўвае пры дапамозе ўзаемнай карысьці народы, якія яна не змагла б гарантавана аб’яднаць нават паводле панятку міжнароднага права. Гэта дух гандлю, які ня можа суіснаваць з вайной і які рана ці позна апаноўвае любы народ. І калі спасярод усіх падпарадкаваных дзяржаўнай уладай (сродкаў) улада грошай мабыць самая надзейная, то дзяржавы бачаць сябе змушанымі (праўда, якраз не рухаючымі сіламі маралі) спрыяць вечнаму міру і, як толькі дзе ў сьвеце пагражае выбухнуць вайна, прадухіліць яе пасяродніцтвам, як быццам яны з гэтай прычыны знаходзіліся ў нейкім стабільным хаўрусе; бо вялікія хаўрусы дзеля вайны, зусім у суладнасьці з станам рэчаў, могуць здарацца адно вельмі рэдка, і яшчэ больш рэдка яны ўдаюцца. У такі спосаб прырода самім механізмам чалавечых схільнасьцяў гарантуе вечны мір, праўда, з такой гарантыяй, якой недастаткова, каб прадказаць яго (тэарэтычную) будучыню, але на практыцы гэтага бывае даволі, і яна робіць абавязкам працу на карысьць гэтай (не хімерычнай) мэты.

Мы выстаўляем матэрыял – пераклад брашуры Іманула Канта (выдадзенай у Кёнігсбергу ў 1795 г.; падаецца за выняткам зносак), які стаў даступным абсалютнай большасьці беларусаў дзякуючы вялікай працы аднаго з нашых сталых аўтараў і адначасна вядомага германіста – Яўгена Бяласіна (вы бачыце яго фота разам з партрэтам аўтара). Гэты твор Канта настолькі ж важны для таго кірунку працы, які мы абралі, наколькі й складаны для ўспрыняцьця (хаця назвы раздзелаў і галоўныя думкі аўтара зразумець, спадзяемся, можа кожны). Адзін з найвялікшых мысьляроў сьвету два стагоддзі таму выказвае свае ўяўленьні пра тое, як ўладкаваць сьвет людзей. Кант сьцьвярджае (дзе наўпроста, а дзе кантэкстуальна), што чалавецтва складаецца з народаў, што кожны народ павінен мець сваю дзяржаву, што сістэма дзяржаў мусіць кіравацца законамі, якія ў сваю чаргу павінны быць вышэй любой дзяржавы, і што толькі ў такіх варунках кожны чалавек можа быць максімальна свабодным і праўна забясьпечаным, каб стваральна раскрыць сябе. Аказалася, што гэта ўсё тое ж, што сьцярджаем і за што змагаемся мы! Аднак, калі такое сьцьвярджаем мы — гэта адно. Калі ж мы можам спаслацца на Букоўскага (nashaziamlia.org/2007/04/11/623/), супрацоўніка Хадсанаўскага інтытута (ЗША; nashaziamlia.org/2007/06/30/737), а тым больш на Канта – гэта ўжо, як кажуць, зусім іншы каленкор…

Рэдакцыя.

Ці сатырычны надпіс на шыльдзе галандзкага шынка, на якой былі намаляваныя могілкі, тычыцца людзей наогул, альбо адно кіраўнікоў дзяржаваў, якія ніяк не насыцяцца вайной, альбо адно філосафаў, якія сьняць гэты салодкі сон – адставім гэта ўбок. Але вось аўтар гэтай працы намаўляе сабе: паколькі практычны палітык стаіць з тэарэтычным на той назе, што глядзіць на яго зьверху ўніз зь вялікай самазадаволенасьцю як на мудраца-схаласта, які дзяржаве, якая мусіла б сыходзіць з прынцыпаў досьведу, не ўяўляе сваімі бязглуздымі ідэямі аніякай небясьпекі і якога не клапоцячыся заўсёды можна прымусіць кінуць адразу ўсе адзінаццаць кегляў яму, уведаўшаму сьвет дзяржаўнаму мужу, – дык гэты навуковец у выпадку спрэчкі з тым мусіў бы пасьлядоўна дзеіць так, каб не адчуваць за ягонымі наўдачу зымправізаванымі выказанымі публічна ацэнкамі небясьпеку для дзяржавы, праз якія агаворкі аўтар выразна ні акцэптаваў бы тарнаваньне гэтага ў найлепшай форме насупраць ўсіх найзласьлівых трактаваньняў.

Першы абсяг, які ўтрымлівае папярэднія артыкулы да вечнага міру паміж дзяржавамі

1. Не павінна лічыцца зьдзейсьненым заключэньне міру як такое, калі засталася падспудна перадумова для будучай вайны

Таму як тады гэта было б адно замірэньне, адсоўваньне варожасьці, а ня мір, які азначае канец усялякім варажнечам і давешваць да якога атрыбут “вечны” ёсьць падазроным плеаназмам. Наяўныя мажліва нават невядомыя тым, хто заключае мір, прычыны да будучае вайны абсалютна зьнішчаныя яго заключэньнем, няхай бы хто і дастаў іх з архіўных дакументаў з дапамогай аж вось як спрытных і разумных дзеяньняў. Пакіданьне (reservatio mentalis) старых прэтэнзіяў, якія ўсплывуць перад усім у будучыні, нават частку якіх ня варта згадваць цяпер, таму што абодва спаборцы занадта вычарпаныя, каб працягваць вайну, і выкарыстаць у стане злой волі першую нагоду дзеля іх аднаўленьня гэта нішто іншае як іезуіцкая казуістыка, і гэта ніжэй годнасьці тых, хто кіруе гэтак, як ніжэй годнасьці міністра ахвота да такога кшталту абагульненьняў, калі меркаваць пра справу так, як яна ёсьць насамрэч.

Але калі паводле прасьвечаных паняткаў дзяржаўнай мудрасьці цягам сталага павелічэньня ўлады, якія б ні былі для гэтага скарыстаныя сродкі, устанаўляецца сапраўдны гонар дзяржавы, тады гэтае меркаваньне кідаецца ў вочы як шкалярскае і педантычнае.

2. Нельга набываць самастойных дзяржаваў (усё роўна якіх, малых ці вялікіх) іншым дзяржавам, будзь тое праз спадчыну, мену, куплю альбо дарэньне

А менавіта дзяржава ня ёсьць (як хіба зямля, на якой яна месьціцца) майном (patrimonium). Яна — гэта грамада людзей, якой ніхто ня можа распараджацца іначай як яна сама. Але прыдзяліць яе, якая як каме́ль сама мае свае карані, у якасьці прывоя іншай дзяржаве значыць адмяніць яе існаваньне як маральнай істоты і зрабіць з гэтай апошняй рэч; і тым самым гэта супярэчыць ідэі першапачатковай дамовы, безь якой ня мысьліцца нацыянальнае права (ein Recht über ein Volk). У якую небясьпеку схільнасьць да такога кшталту набыцьця ставіла ў навейшай гісторыі Эўропу, бо іншыя кантыненты такога ня зьведалі, што дзяржавы акурат маглі пабрацца адна з адной шлюбам, – гэта вядома кожнаму, часткай як новага роду тэхналогія суперузмацненьня без выдаткаў сілаў, а толькі коштам сямейных повязяў, часткай як тэхналогія прырошчваньня тэрыторыяў. Сюды трэба аднесьці і пазычэньне вайсковых сілаў адной дзяржавай дзеля іншай супраць ворага, які ня ёсьць супольным ворагам абедзьвюх дзяржаваў, і гэта таму, што падданыя ўжываюцца і спажываюцца ў такім выпадку як скарыстаныя як заўгодна рэчы.

3. Сталыя войскі (miles perpetuus) з часам павінныя быць распушчаныя

Таму што яны няспынна пагражаюць іншым дзяржавам вайной, гатоўнасьцю стала быць узброенымі дзеля яе, гатоўнасьцю спалучыцца зь безьліччу ўзброеных, якая ня ведае межаў; і нарэшце яны самі зьяўляюцца крыніцай агрэсіўных войнаў, бо мір, асягнуты такімі пазбытачнымі сродкамі, абцяжарвае больш за кароткі напад дзеля таго, каб пазбавіцца ад цяжару; да гэтага далучаецца, што дзеля таго, каб забіваць і быць забітымі, наймаюць людзей, і яны становяцца адно інструментамі і прыладамі ў руцэ іншых (дзяржаваў), што аніяк несуладна з правамі чалавецтва ў нашай уласнай асобе. На зусім іншых падставах адбываецца дабраахвотнае перыядычнае навучаньне грамадзянаў валодаць зброяй дзеля абароны бацькаўшчыны ад нападаў звонку.

З назапашваньнем багацьця працэс ішоў бы бадай што так, што яно, трактаванае іншымі дзяржавамі як пагроза вайны, змушала б да прэвентыўных нападаў (таму што спасярод трох сілаў — вайсковай, пактавай і грашовай - апошняя зьяўляецца бадай што самым надзейным сродкам вайны і была б, бадай што самай надзейнай; каб гэтаму не супроцьстаяла цяжкасць устанавіць яе велічыню).

4. Нельга рабіць дзяржаўныя даўгі, што да зьнешніх гандлёвых стасункаў дзяржаваў

Шукаць унутры альбо звонку дзяржавы дапамогу з мэтаю паляпшэньня інфраструктуры дзяржаваў (паляпшэньне дарог, новыя паселішчы, набыцьцё складоў і запасаў на выпадак неўраджайных гадоў і г.д.) – пры ўмове, што гэтая дапамога не “брудная”. Але і небясьпечнаю ёсьць моц грошай як супрацьсіла, якая трымае баланс ціску адной дзяржавы супраць іншай – крэдытная сістэма растучых у бязмежнасць, але і забяспечаных дзеля цяперашняга запатрабавання (таму што іх жа не могуць запытаць усе адразу крэдыторы) даўгоў, – дасьціпнае вынаходніцтва гандлюючага народа ў гэтым стагоддзі; і менавіта гэты скарб дзеля вядзеньня вайны, які перасягае скарбы ўсіх іншых дзяржаваў разам узятых, і можа быць вычарпаны толькі шляхам прадстаячага як-ніяк выпадзеньня таксаў (якое аднак можа доўга стрымлівацца праз ажыўленьне руху, пасяродкам зваротнага ўзьдзеяньня на прамысловасьць і гандаль). Гэтая лёгкасьць вядзеньня войнаў з уласьцівай бадай што натуры чалавека схільнасьцю да яе ўладнікаў ёсьць вялікай перашкодай для вечнага міру, забараніць якую было б тым болей прэлімінарным прынцыпам яго, таму што непазьбежнае ўрэшце банкруцтва дзяржавы мусіць заблытаць у страты і некаторыя іншыя дзяржавы, што было б публічным пашкоджаньнем гэтых апошніх. Тым самым іншыя дзяржавы прынамсі ўправе заключыць пакт супраць такога павароту падзей і яго наступстваў.

5. Ніякая дзяржава ня мае права гвалтам умешвацца ў пабудову і кіраванне іншай дзяржавы

Бо што можа ёй даць права рабіць гэта? Хіба вэрхал, які яны ўчыняць падданым іншай дзяржавы? Ён хутчэй можа быць папярэджаньнем як знак вялікай бяды, якую наклікаў на сябе народ сваёй нязвагай закону; і ўвогуле дрэнны прыклад, які ў якасьці scandalum acceptum падае адна вольная асоба іншай, ня ёсьць яго скасаваньнем (keine Läsion). Аднак нельга было б трактаваць такім чынам, калі б адна дзяржава падзялілася праз унутраную няеднасьць на дзьве часткі, кожная зь якіх сьцьвярджала б сябе як самастойная дзяржава, і якія кожная стала б прэтэндаваць на ўсё; у такім выпадку дапамога трэцяй дзяржавы адной зь іх не магла б не быць залічанай ёй як умяшальніцтва ў канстытуцыю іншай дзяржавы (такім чынам, як анархія). Але пакуль гэтая ўнутраная спрэчка не вырашаная, умяшальніцтва трэціх краінаў было б парушальніцтвам правоў не залежнага ні ад кога іншага народа, які змагаецца адно з сваёй нутраной хваробай, – і гэта само па сабе было б скандалам і прывяло б у няпэўнасьць аўтаномію ўсіх дзяржаваў.

6. Ніякая дзяржава ня можа ў вайне з іншай дазваляць сабе такую варожасць, якая не дазволіла б быць узаемнаму даверу ў будучым міры, а гэта наем забойцаў, атрутнікаў, парушэньне ўмоваў капітуляцыі, падбухторваньне да здрады ў пераможанай дзяржаве і г.д.

Гэта стратагемы, пазбаўленыя якой-кольвек маралі. Бо пасярод вайны мусіць заставацца нейкі давер да кшталту мысленьня спаборніка, бо іначай няма як заключыць мір, і варожасьць спрычыніла б вайну на зьнішчэньне (