2. Прынцыпы рэалістычнага сьветагляду

Выкарыстоўваючы вышэй запрапанаваныя сімвалы, сутнасьць рэалістычнага сьветагляду можна выказаць формулай:  A --> ў —> A,  якая азначае, што чалавек імкнецца зрабіць зьмест свайго ўнутранага сьвету максімальна адпаведным, адэкватным зьместу аб’ектыўнай рэчаіснасьці.

Для чалавека, арыентаванага такім чынам, найпершыя пытаньні ў працэсе папаўненьня, удакладненьня свайго сьветагляду такія:

- а як усё ёсьць на самай справе, у сапраўднасьці?

- як зрабіць так, каб паміж маім сьветаглядам і рэчаіснасьцю не было ніякіх скажаючых ідэалагічна-сьветаглядных “акуляраў”, “прызмаў”, “шораў” ці чаго-небудзь аналагічнага, што можа быць накінута мне па-за маімі жаданьнямі, кантролем?

Адказваючы на гэтыя ды іншыя аналагічныя пытаньні, мы па вядомых прычынах пра ўсе аб’ектыўныя заканамернасьці Сьвету распавесьці ня можам, але некаторыя прынцыпы рэалістычнага сьветаўспрыняцьця можам назваць. Натуральна, мы раім карыстацца імі ўсім зацікаўленым людзям.

Вось некалькі найбольш істотных, на наш погляд, прынцыпаў навукова-рэалістычнага сьветаўспрыняцьця:

- усё, што ёсьць у аб’ектыўнай рэчаіснасьці, найперш варта падзяляць не на “матэрыльнае / ідэальнае”, а на ўзаемадзеючыя паміж сабой матэрыяльныя аб’екты (г.зн. дыскрэтныя часткі рэчаіснасьці, якія маюць памер, масу, структуру)  і  самыя розныя ўласьцівасьці гэтых аб’ектаў;

- любы аб’ект і яго ўласьцівасьці зьяўляюцца рэальна непадзельнымі. Г.зн., што “энэргія”, інфармацыя, рух, работа, хімічнае пераўтварэньне, жыцьцё, мысьленьне, душа, каханьне і г.д. могуць існаваць толькі ў сувязі з пэўнымі аб’ектамі (як іх уласьцівасьці, функцыі, як іх вытворныя), якія ў сваю чаргу выступаюць у якасьці носьбітаў гэтых уласьцівасьцяў. Кінетычная энэргія ветра, вадаспада, сьвятла; генетычная інфармацыя на ДНК ці інфармацыя на флэшцы; работа аўтамабільнага матора за кошт энэргіі паліва; пераўтварэньні АТФ у працэсе жыцьцядзейнасьці клеткі; думкі Канта, зварот Каліноўскага да нашчадкаў; душа чалавека высокай культуры; любоў да Беларусі; алгарытмы кубіка Рубіка і г.д. Скажыце, ці магчыма зь пералічанага шэрагу хаця б у якім-небудзь адным выпадку аддзяліць уласьцівасьць аб’екта ад самаго аб’екта? (прычым рэальна, а не ў сваім уяўленьні)? Відавочна, што не — немагчыма. Ніводная ўласьцівасьць (у т.л. па Энгельсу “ідэальныя” — мысьленьне, душа, каханьне) не існуюць у адрыве ад свайго “матэрыяльнага” носьбіта. Між тым, менавіта тое, чаго няма ў рэчаіснасьці, патрабуюць ад нас рабіць і рэлігійнікі, і матэрыялісты. Адсюль яшчэ раз становіцца відавочным, што патрабаваньне апалагетаў энгельсаўскага варыянту АПФ падзяліць рэчаіснасьць на “матэрыяльнае” і “ідэальнае”, вызначыцца, што зь іх “першаснае”, а затым яшчэ і стаць у сваім уяўленьні аб Сьвеце на пазіцыі “аднаго з двух: матэрыялізму ці ідэалізму” – ёсьць ні чым іншым, як грубым выштурхоўваньнем людскага сьветагляду ў сьферу іррацыянальных, несапраўдных, зманлівых уяўленьняў. Аналагічнае парушэньне гэтага прынцыпу, хаця і ў іншым варыянце, дазваляюць сабе прыхільнікі рэлігійнага сьветагляду. Больш за тое — памылковыя ўяўленьні рэлігійнікаў, дзе “душа чалавека можа існаваць у аддзельным ад цела стане”, дзе “Бог існуе асобна ад Сьвету”, складаюць аснову рэлігійных міфаў і рэлігійнай веры;

- у любым аб’екце матэрыяльная (надзеленая масай, памерам, структурай) частка – носьбіт уласьцівасьці – і сама гэтая яго ўласьцівасьць сістэмна зьвязаны паміж сабой. Пры гэтым матэрыяльная частка выконвае ролю базавага – г.зн. таго, без чаго існаваньне функцыянальнай уласьцівасьці немагчымае, а ўласьцівасьць аб’екта выконвае ролю нечага вышэйшага, таго, што кіруе базавым — г.зн. таго, што вызначае сэнс існаваньня данага аб’екта ў складзе нейкай больш маштабнай сістэме б’ектаў. Г.зн, што паміж носьбітам уласьцівасьцяў аб’екта і самімі гэтымі ўласьцівасьцямі існуе дыферэнцыяцыя роляў нібы па вертыкалі (пры адначасным захаваньні непарыўнай цэласьці), а не на роўных – нібы па гарызанталі;

- розныя аб’екты ўзаемадзеюць паміж сабой праз свае неад’емныя ўласьцівасьці, мяняючы стан сістэмы, да якой яны належаць. Пры гэтым узьнікаюць новыя ўмовы… для наступнай фазы ўзаемадзеяньня.  Для прыкладу давайце возьмем прасьцейшую сістэмы:  кубік Рубіка + чалавек, які жадае яго сабраць (гл. малюнак). У кубіка ёсьць розныя ўласьцівасьці (маса, форма, будова, кансістэнцыя, механічная моц, колер, матэрыял, зь якога ён зроблены і г.д.), найгалоўнай сярод якіх зьяўляюцца заканамернасьці яго зборкі, вынікаючыя зь яго канструкцыі (дадаткова зьвернем ўвагу: гэты кубік стварыў ня Бог, а вугорскі інжынер Рубік. І яшчэ. Ці зьяўляюцца заканамернасьці, па якім яго можна сабраць, нечым матэрыяльным, ці ідэальным? Наш адказ — у піку энгельскаму АПФ: гэтыя заканамернасьці ні адно, ні другое – ні нешта такое, што можна адчуць, вымерыць, ні нешта такое, што праяўляе сябе ў “душы чалавека”. Алгарытмы кубіка Рубіка — гэта проста ўласьцівасьці данага аб’екта. Так, як і веданьне чалавекам алгарытмаў зборкі кубіка, альбо няведаньне іх, ёсьць уласьвасьцю чалавека). Вось калі стан сістэмы будзе такім, як пазначана лічбай 1 на сьхеме, сістэма здольна перайсьці ў іншы, больш канструктыўны, прагрэсіўны стан – 2.  Калі ў чалавека ня будзе такой уласьцівасьці, як веданьне алгарытмаў зборкі кубіка, сістэма можа альбо зусім не зьмяняцца, альбо застацца на тым жа прымітыўна-хаатычным узроўні, альбо перайсьці ў яшчэ горшы, больш дэградаваны стан (напрыклад, разбурыцца). Верагоднасьць таго, што выпадковае вярчэньне граняў кубіка прывядзе яго да самазборкі, зьяўляецца надзвычай малаверагоднай – такой, як, напрыклад, частата станоўчых мутацый у прыродзе.  Даны прыклад паказвае, што ўзаемадзеньне аб’ектаў праз іх уласьцівасьці вядзе да разьвіцьця Сьвета (так, як энтрапія вядзе да яго дэградацыі), і што канструктыўнае ўзьдзеяньне чалавека на Сьвет у першую чаргу зьвязана зь яго ведамі аб нашай рэчаіснасьці;

- трэба ўлічваць, што любы аб’ект у Сьвеце — у тым ліку кожны асобны чалавек і ўсё чалавецтва — зьяўляецца часткай Сьвета. Выйсьці за Яго межы немагчыма, бо, хто б што ні рабіў, ён усё роўна застанецца часткай Сьвета. Г.зн, што ў сваім уяўленьні аддзяляць сябе ад Сьвета, а тым больш супрацьпастаўляць сябе яму – як мінімум, недарэчна, нерэалістычна. Гэта таксама азначае, што ўніверсальныя заканамернасьці, якія дзейнічаюць у Сьвеце, зьяўляюцца тымі законамі, якія чалавек ня можа не ўлічваць. Напрыклад, мы – людзі — павінна рухацца, есьці, спаць, мусім жыць у грамадствах, павінны нараджаць, гадаваць і выхоўваць дзяцей, нашы дзеці будуць спадкаваць нашы спадчынная ўласьцівасьці ў адпаведнасьці з заканамернасьцямі, апісанымі Мендэлем і г.д. Кожны чалавек мусіць жыць у прасякнутасьці ўсяго яго быцьця гэтымі ды іншымі заканамернасьцямі і, каб жыць пасьпяхова, дасягаць сваіх жыцьцёвых мэт, мусіць ведаць тое, на чым стаіць і за кошт чаго разьвіваецца Сьвет (прычым, чым больш ведаць, тым лепш). Ігнараваньне аб’ектыўных уласьцівасьцяў нашай рэчаіснасьці ў канчатковым выніку ні да чаго добрага не прывядзе;

- усё, што ёсьць у Сьвеце, існуе, як мінімум, у 4-мернай прасторы. То бок, трэба мысьліць усе зьявы рэчаіснасьці ня толькі ў 3-мернай трыганаметрычнай прасторы, але і з абавязковым улікам часу. Пры такім падыходзе, напрыклад, клетка ў нашым уяўленьні павінна пераўтварацца ў жыцьцёвы цыкл клеткі; чалавек – у яго індывідуальнае разьвіцьцё, лёс; народ – у гісторыю народу, якая цягнецца са старажытнай мінуўшчыны праз наш час у неабмежаваную будучыню і г.д. Матэрыялісты-дыялектыкі таксама казалі, што любы аб’ект ці зьяву ў Сьвеце трэба разглядаць у іх разьвіцьці. Гэта ў многім адпавядае адзначанаму вышэй. Але ёсьць яшчэ адзін асьпект – той, які вынікае з камбінацыі данага палажэньня рэалістычнага сьветагляду з папярэднімі палажэньнямі. Возьмем, для прыкладу, людскую зіготу і зададзім пытаньне: патэнцыяльная магчымасьць гэтай зіготы разьвіцца ў чалавека – гэта нешта ідэальнае? Ці ўсё ж гэта ўласьцівасьць данага аб’екта, значэньне якой адпавядае тым якасьцям, якія будзе мець канкрэтны чалавек у дарослым стане? Матэрыялісты прапанавалі такое лічыць нечым ідэальным, і, адпаведна, прыніжалі яго. Рэалістычны сьветагляд патрабуе ставіцца да патэнцыялу чалавека як да вялікай каштоўнасьці, а да патэнцыялаў народаў, усяго чалавецтва, прыроды Зямлі, усяго Сьвета на любых стадыях іх разьвіцьця, як да каштоўнасьцяў… надзвычайных;

- прагрэс – гэта зьява падвышэньня ўзроўню арганізацыі сістэмы за кошт дасканаленьня яе элементаў й іх усё лепшага ўнутранага ўладкаваньня. Пры гэтым назіраецца зьява, што аб’ект пры тых жа матэрыяльных рэсурсах істотна пашырае свае функцыянальныя магчымасьці. Механізм разьвіцьця любой складанай сістэмы (біялагічныя віды, жывое на Зямлі, нацыя, людская цывілізацыя, эканоміка, культура, увесь Сьвет) адбываецца за кошт узаемадзеяньня дзьвюх зьяў – унутранай дыферэнцыяцыі сістэмы й інтэграцыі яе частак. Першае зьява заснавана на множаньні элементаў сістэмы і назапашваньні адрозьненьняў паміж імі, у выніку чаго і ўзьнікаюць аб’екты з новымі, у тым ліку з усё больш высокаўзроўневымі ўласьцівасьцямі (напрыклад, ад нежывых – жывыя, ад жывых – думаючыя, ад прымітыўных – высакародныя і г.д.). Інтэграцыя частак сістэмы -  гэта па-сутнасьці ўзаемадзеньне-складаньне, якое суправаджаецца ўнутраным уладкаваньнем (гл. прыведзены вышэй прыклад з кубікам Рубіка). Стратэгічным вынікам такога ўзаемадзеяньня і становіцца падвышэньне ўзроўню арганізацыі сістэмы. Прагрэс — гэта не заўсёды ўскладненьне, але заўсёды ўдасканаленьне. Акрамя таго, на прыкладзе эвалюцыі жывога на Зямлі бачна, што прагрэсіўнае разьвіцьцё адбываецца як самаразьвіцьцё, “энэргія” для якога бярэцца за кошт узаемадзеяньня спадчыннай зьменлівасьці (унутраная дыферэнцыяцыя) й натуральнага адбору (механізм інтэграцыі). Абедзьве гэтыя зьявы непарыўна зьвязаныя зь існаваньнем жывога як такога – г.зн., дзе ёсьць жывое, ня можа ня быць спадчыннай зьменлівасьці й натуральнага адбору, а значыць, і ня можа ня быць эвалюцыі;

- уключэньне любога аб’екта ў якасьці элемента ў сістэму больш высокага ўзроўню вядзе да падвышэньне магчымасьці самарэалізацыі данага аб’екта. У гэтым схавана патэнцыйная карысьць для аб’екта стаць часткай усё больш высокаўзроўневай сістэмы. Так, напрыклад, калі аднаклеткавыя арганізмы ў працэсе эвалюцыі пераўтварыліся ў клеткі ў складзе целаў шматклеткавых арганізмаў, яны ня толькі ня страцілі свае галоўныя ўласьцівасьці (здольнасьці да абмену рэчывамі, да руху, да дзяленьня), а і зрэалізавалі сябе ў выглядзе тых уласьцівасьцяў, на якія здольны толькі шматклеткавы арганізм. На малюнку зьлева лічбай 1 пазначаны стан сукупнасьці аднаклеткавых арганізмаў у межах іх экалагічнай нішы, якія робяць “што хочуць” (напрыклад, хаатычна рухаюцца ці дзеляцца), а лічбай 2 – сістэмна зьяднаныя адпаведнымі сувязямі клеткі ў складзе шматклеткавага арганізму (верхняя частка сьхемы), дзе яны робяць… тое ж самае. Розьніца ў параўнаньні зь 1-й сітуацыяй заключаецца толькі ў тым, што дзейнасьць клетак накіравана на інтарэсы шматклеткавага арганізма (сімвалам гэтага зьяўляецца накіраванасьць стрэлак толькі  ўверх і ўправа). Гэта — адзіная плата за значна больш высокі ўзровень іх самарэалізацыі. Аналагічная сітуацыя характэрна для ўсіх сістэм — гаворым мы пра атамы ў складзе малекул, пра людзей, якія стварылі сям’ю, ці пра арганізацыю грамадства ў нацыянальнай дзяржаве на строгіх прынцыпах роднасьці, праўды, справядлівасьці, гуманістычнага прагрэса…;

- у прагрэсіўным разьвіцьці Сьвета (іначай, у раскрыцьці Яго патэнцыялу ў прагрэсіўным кірунку) заключаецца зьмест і сэнс Яго існаваньня. Гэта — найвышэйшыя каштоўнасьці Сьвета. Усё іншае альбо ня мае сэнсу, альбо прызначана абслугоўваць гэты працэс — у т.л. служыць фонам, выпрабавальным палігонам, альбо грунтам для данай вышэйшай каштоўнасьці;

- Сьвет – складаная, шматузроўневая сістэма, усе заканамернасьці існаваньня якой у сваю чаргу зьяўляюцца сістэмна зьвязанымі. Пры гэтым заканамернасьці існаваньня і разьвіцьця больш дробных аб’ектаў (больш базавыя законы) зьяўляюцца грунтам (механізмам) для праяўленьня заканамернасьцяў больш высокіх узроўняў арганізацыі Сьвету, а заканамернасьці існаваньня і разьвіцьця больш высокіх узроўняў арганізацыі Сьвету кіруюць больш базавымі (дарэчы, зьвярніце ўвагу, што гэтая заканамернасьць пярэчыць матэрыялістычнаму сьветагляду – бо кіраваньне ідзе ня зьнізу ўверх, а зьверху ўніз). Напрыклад, заканамернасьці жыцьцядзейнасьці клеткі зьяўляюцца грунтам для існаваньня, жыцьця арганізмаў, відаў. Але пры гэтым інтарэсы разьвіцьця арганізма накіроўваюць рэалізацыю клеткавых функцый, кіруюць імі ў целах адпаведных прадстаўнікоў віду (напрыклад, клеткі ў норме дзеляцца, альбо ня дзеляцца ў залежнасьці ад каманды, якая фармуецца на ўзроўні органа ці ўсяго арганізму), а інтарэсы разьвіцьця віда кіруюць лёсам асобін (напрыклад, жыцьцё абсалютнай большасьці ласосевых рыб заканчваецца хутка пасьля нерасту, бо так дыктуюць жыцьцёва-эвалюцыйныя інтарэсы віду);

- з прыведзенага вышэй прынцыпу вынікае, што заканамернасьці існаваньня і прагрэсіўнага разьвіцьця народу падпарадкоўваюцца заканамернасьцям чалавецтва; заканамернасьці існаваньня і разьвіцьця любой сацыяльнай групы ўнутры этнічнай нацыі-дзяржавы падпарадкоўваюцца заканамернасьцям існаваньня дзяржаваўтваральнага народу (як і, натуральна, чалавецтва); заканамернасьці жыцьця асобных людзей падпарадкоўваюцца заканамернасьцям існаваньня і разьвіцьця адпаведнай сацыяльнай групы, адпаведнага народу і ўсяго чалавецтва. Усім жа ў Сьвеце кіруе толькі сам Сьвет;

- усю гісторыю свайго сьвядомага існаваньня людзі назіралі адну ўніверсальную заканамернасьць: заўсёды, хаця не абавязкова хутка, “Дабро” перамагае “зло” – г.зн., што прагрэсіўныя зьявы — нешта больш высокае, станоўчае, канструктыўнае, прыгожае, справядлівае, добрае — раней ці пазьней бяруць верх над нечым разбуральным, прымітыўным, агрэсіўна-захопніцкім, несправядлівым, дэгенератыўным. У межах міфічна-рэлігійнага й ідэалістычнага сьветаглядаў для гэтай зьявы існуе толькі адно тлумачэньне: “Недзе за межамі Сьвету ёсьць Бог. Ён – усемагутны. Ён сочыць за тым, што адбываецца ў сьвеце, перыядычна ўмешваецца і, зьяўляючыся ўсемагутным, заўсёды перамагае. Яго мае сэнс прасіць прыходзіць на дапамогу…”. З пазіцый жа рэалістычнага сьветагляду вынікае, што “абавязковая перамога Дабра над злом” – гэта праява прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету, забясьпечаная ўсёй сістэмай заканамернасьцяў Яго існаваньня. Паколькі рэалістычны сьветагляд, у адрозьненьне ад матэрыялістычнага, не баіцца слова “Бог”, дык гэты зьмест існаваньня Сьвету і мэту, на якую накіраваны Яго прагрэс, на наш погляд, дапушчальна назваць “Богам”, надаючы, натуральна, гэтаму паняцьцю не міфічны, а рэалістычны сэнс (сапраўды, каб увесь час працягла не паўтараць: “сістэма аб’ектыўных заканамернасьцяў, якая забясьпечвае існаваньне і прагрэсіўнае разьвіцьцё Сьвета, скіраванае на мэту ўсё больш высокага ўзроўня арганізацыі Сьвета” – можа проста казаць: “Бог”; дарэчы, з гэтага часу, калі ў вас пытаюцца: ці веруючы вы, — можаце ў адказ запытацца: пра веру ў якога Бога ідзе гаворка? У бога Ра, Гора, Хрыста, Алаха, Будду, якога-небудзь іншага ці ў сапраўднага Бога?);

- з улікам прыведзенага вышэй, можна ўяўляць, што мы жывем ня проста ў Сьвеце, а ў межах адзінай, цэласнай Суперсістэмы Сьвет-Бог. З гэтага вынікае, што ня варта дапускаць прызнаньня існаваньня Бога за межамі рэальнага Сьвета (як і ўсялякую містыку, звышнатуральнасьць, непазнавальнасьць, трансцэндэнтнасьць і г.д), затое варта ўяўляць, што ніводная часьцінка Сьвету ня можа быць пазбаўлела ад кантролю Бога. З адзначага таксама вынікае , што рэлігія (любая) ня ёсьць адзінай крыніцай высокай маралі, набыцьця сэнсу і паўнавартасьці жыцьця. Ёсьць й іншыя, ня менш магутныя крыніцы. Так, з пазіцый навукова-рэалістычнага сьветагляду найбольш надзейным спосабам набыцьця пералічаных каштоўнасцяў прызнаецца стваральна накіраванае, праведнае жыцьцё (жыцьцё па праўдзе, справядлівасьці, накіраванае на дабро, прагрэс) і абавязковае змаганьне са злом разбурэньня, хаасу, засьмечаньня, дэградацыі, паразітычнага выкарыстаньня;

- з папярэдне адзначанага — што заканамернасьці існаваньня любой часткі Сьвета падпапарадкоўваюцца заканамернасьцям існаваньня і разьвіцьця ўсяго Сьвета - вынікае, што меркаваньні, погляды, пазіцыі, а таксама словы, справы, пастава кожнага чалавека ў такой ступені зьяўляюцца аб’ектыўна каштоўнымі, у якой яны адпавядаюць кірунку і заканамернасьцям прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвета (і наадварот, у такой ступені, у якой яны адыходзяць ад гэтага, у такой ступені яны зьяўляюцца пустапарожнімі, бессэнсоўнымі, шкоднымі). Адсюль вынікае, што сэнс жыцьця чалавека, а таксама персьпектыва яго самарэалізацыі вызначаецца ступеньню адпаведнасьці яго жыцьцёвых мэт (і, натуральна, вынікаючай зь іх дзейнасьці) мэтам прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвета. Гэта важна ведаць тым, хто шукае сэнс свайго жыцьця і здольны зразумець, што вышэйшай каштоўнасьцю чалавека зьяўляецца менавіта яго жыцьцёвая самарэалізацыя, а не, напрыклад, яго “індывідуальная свабода”, не “максімальны кайф”, ня “жыць, каб жыць”, ня “сэнс жыцьця ў самім жыцьці” й да т.п. прымітыўна-суб’ектыўная, адуважвальна-дэзарыетацыйная лухта;

- чалавек-чалавецтва зьяўляецца сёньня найбольш перадавым, высокаўзроўневым аб’ектам у вядомай нам частцы Сьвета (хаця магчымасьці існаваньня Незямных цывілізацый нават у нашай галактыцы “Малочны шлях” адмаўляць нельга). Таму прагрэс апошняга залежыць у значнай ступені ад далейшага лёсу чалавека-чалавецтва, а канкрэтна – ад паводзін кожнага з нас. Значэньне сапраўднага Бога для людзей не ў Яго ўсемагутнасьці, а ў сіле Яго прапановы. Ён нібы маяк — толькі такі, што знаходзіцца строга ўверсе — паказвае кірунак “шляху да Бога”. Гэта кірунак сэнсу існаваньня чалавецтва і сэнсу жыцьця чалавека. Але разумовыя, фізічныя, валявыя, часавыя ды іншыя затраты застаюцца выключна на саміх людзях. Дый сам Бог “ведае”, што на вышэйшым узроўні арганізацыі рэальнага Сьвету (такім, які сёньня ў вядомым нам Сьвеце займае чалавецтва) ёсьць усё, каб чалавецтва самастойна магло ўзьняцца яшчэ на крок вышэй;

- у сувязі з апошнім варта таксама ўлічваць, што на ўсё больш прасунутых стадыях прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвета ўсё большую ролю будуць адыгрываць таксама дэградатыўныя, соцыяпаразітныя сілы, паколькі для магчымасьці іх існаваньня ў іх будзе ўсё большы патэнцыял (бо ўвесь час будзе павялічвацца аб’ём той “экалагічнай нішы”, створанай людзьмі, на якой патэнцыйна яны могуць паразітаваць). Па сутнасьці, усе соцыяпаразітныя сілы – гэта войска д’ябла. Яны прапануюць людзям “лёгкае вырашэньне іх праблем” , “кайф жыцьця”, і да т.п., але на справе забіраюць у жыцьця сэнс, прыгажосьць, усё высокае, больш дасканалае, ведучы грамадства (дый усё чалавецтва) да спаўзаньня ўніз, да дэградацыі. Пад уплывам соцыяпаразітных сіл жыцьцё становіцца прымітыўным, таталітарным і адначасна хаатычным, касмапалітызаваным — канцлагер на сьметніку. Без абмежаваньня гэтых сіл (у т.л. без абмежаваньня іх дэструктыўнага ўплаву на пачуцьці, думкі, розум, веды і сьветагляды людзей), немагчымы далейшы прагрэс чалавецтва;

- дзейнасьць соцыяпаразітных сіл, накіраваная на выкарыстаньне людзей, грамадстваў у сваіх эгаістычных мэтах, раней грунтавалася ў асноўным на гвалце і на застрашваньні людзей (менавіта гэта і ёсьць тэрор), а таксама на рэлігійных міфах-культах. Раней гэта было іх асноўнымі прыладамі-механізмамі. У наш інфармацыйны век, калі ўсё больш людзей усьведамляюць каштоўнасьць навуковых ведаў і нацыянальна-дэмакратычнага ладу жыцьця, сумняюцца ў існаваньні розных версій міфічнага “Бога”, адначасна адкідаючы прымітыўны бальшавіцкі матэрыялізм, асноўны ўплыў соцыяпаразітных сіл накіраваны на людскую сьвядомасьць, якая такім чынам падпадае пад самыя розныя дэструктыўныя ўзьдзеяньні: адуважвальнае, дэзарыентацыйнае, шызафрэнізуючае, хаатызуючае, дэмаралізацыйнае, наўмыснае неінфармаваньне… Сьветагляды людзей зьяўляюцца сёньня галоўнай арэнай барацьбы “Дабра” і “зла” ў вядомай нам частцы Сусьвету;

- ад выніку гэтай барацьбы залежыць будучы лёс усяго чалавецтва. Таму кожны чалавек мусіць ведаць, што яго ўласная галава, а дакладней яе зьмесьціва – гэта галоўны прыз, за які ідзе змаганьне. На шчасьце, гэтая каштоўнасьць можа кантралявацца і самім чалавекам. Так, як уласны дом трэба трымаць у чысьціні, так і свой сьветагляд варта дазваляць запаўняць толькі сапраўднымі ведамі, трымаць у стане сістэмнай арганізаванасьці, не дапускаць яго дэзарганізацыі й засьмечаньня. А калі трэба (а трэба бывае), то і перыядычна ачышчаць ад самай рознай псеўда-інфармацыйнай лабуды… Нагадаем, такія дзеяньні адпавядаюць аб’ектыўнаму інтарэсу кожнага чалавека. Калі ж чалавек з уласнай волі пагаджаецца на тое, каб яго галаву запаўнялі міфы, плёткі пра “зорак”, бытавыя чуткі, хаатычны набор дробных фактаў й да т.п. сьмецьце – гэта нагадвае выбар наркамана, які рухаецца праз разбурэньне да… сьмерці (дарэчы, даная сітуацыя выбару па-мастацку выдатна прадэманстраваная ў культавым фільме “Матрыца” ў сцэне, калі галоўны герой мусіць зрабіць выбар паміж дзьвюмя таблеткамі…).

-

Верагодна, вышэй пададзеныя ня ўсе прынцыпы навукова-рэалістычнага сьветагляду, але, думаем, што і іх дастакова, каб усьвядоміць зьмест і значэньне апошняга. Акрамя таго, кожны дастаткова разумны і высакародны чалавек напэўна можа дапоўніць пададзенае сваімі палажэньнямі, грунтуючыся на ўласным жыцьцёвым досьведзе…

2.1. Рэалістычны сьветагляд, скіраваны ў будучыню.

І ў завяршэньні раздзела зьвярнем увагу яшчэ на адну праблему.

Навукова-рэалістычны сьветагляд абапіраецца на факты рэчаіснасьці. Але аб’ектыўна мае магчымасьць так рабіць, калі пытаньні датычаць нашага часу і ў многіх выпадках — мінулага. А на што ён можа абаперціся, калі нам патрэбныя адказы на пытаньні, якія датычаць будучыні? Факты ж пра будучы Сьвет нам невядомыя, паколькі… не існуюць. Больш за тое, для тых, хто жадае жыць сэнсоўна, гаворка пры гэтым ідзе яшчэ і пра такія рашэньні й дзеяньні, якія мусяць спрыяць прагрэсу нашай часткі Сьвета. А як даведацца, якія рашэньні й дзеяньні ідуць у прагрэсіўным кірунку, а якія могуць адхіляюцца ад яго?

У пошуках парадаў, датычных будучыні, усе рэлігійнікі зьвяртаюцца да “сьвятых пісаньняў” і да царкоўных аўтарытэтаў. У клерыкальных грамадствах, арганізаваных на міфічных догмах, такі шлях у будучыню вядзе да… застою. Матэрыялісты заяўляюць, што вераць у самаразьвіцьцё матэрыі, і гэтае разьвіцьцё (так як яны яго разумеюць) імкнуцца прысьпешваць. Чым завяршаецца такі іх паход у будучыню, многія з нас адносна нядаўна бачылі на ўласныя вочы.

Якія ж сьветаглядныя апоры, арыентыры для шляху ў будучыню ёсьць у рэалістаў?

Адно зь першых, што можа выконваць ролю такой апоры – гэта ўсьведамленьне, што многія ўніверсальныя заканамернасьці існаваньня і разьвіцьця Сьвету, якія нам вядомыя сёньня, напэўна працягнуцца скрозь час у будучыню (зьвярніце ўвагу, у папярэднім раздзеле мы называлі ня факты, а заканамернасьці). Таму веданьне іх ужо стварае пэўны грунт для прыняцьця правільных рашэньняў адносна будучыні. Так, і ў будучым рэалістычным сьветаглядзе хутчэй за ўсё захаваюць вагу такія, напрыклад, прынцыпы як: “матэрыяльны аб’ект ды яго ўласьцівасьць падзяляць нельга, яны сістэмна зьвязаны”, “аб’екты ўзаемадзейнічаюць сваімі ўласьцівасьцямі”, “наша рэчаіснасьць зьяўляецца мінімум 4-мернай”, “у прагрэсіўным разьвіцьці Сьвета закладзены зьмест Яго існаваньня”, і да т.п.

Варта таксама заўсёды памятаць, што ўсё ў Сьвеце зьяўляецца сістэмна зьвязаным. А гэта значыць, што калі мы не жадаем нешта сістэмнае пагоршыць, то павінны ўлічваць, што, напрыклад, нельга аслабляць і разбураць сувязі, якія зьядноўваюць і ўладкоўваюць сукупнасьць элементаў у сістэме, а тым больш нельга хаатычна перамешваць яе кампаненты. Падобныя дзеяньні вядуць толькі да дэградацыі. Таксама нельга вырываць з цэласнай сістэмы асобныя яе элементы і маніпуляваць імі, бо і гэта ні да чаго добрага не прывядзе. Так, напрыклад, нельга планаваць “прагрэс эканомікі”, не пралічваючы наступствы ад гэтага на вонкавае асяроддзе, дэмаграфічныя працэсы, культуру, палітыку, іншае. Адсутнасьць такіх разьлікаў – наўпроставы шлях да будучага крызіснага стану той грамадскай сістэмы, часткай якой будзе такая “перадавая эканоміка”. “Добрыя памкненьні” акажуцца мінай, закладзенай пад будучыню…

Напэўна ў будучыні таксама будзе дзейнічаць прынцып, што прагрэс сістэмы – гэта яе галоўная каштоўнасьць. Таму нашу ўвагу варта накіроўваць найперш на гэта. Сёньня для чалавецтва найбольш актуальнай зьяўляецца праблема яго гуманістычнага прагрэсу – то бок, праблема аптымальнага ўладкаваньня, арганізацыі  ўзаемадачыненьняў паміж людзьмі й народамі на Зямлі. Прапануем не забываць гэта ўсім, а асабліва тым, хто жадае мець жыцьцё, напоўненае сэнсам.

Калі ж мы дакладна ня ведаем, як канкрэтна ўладкоўваць элементы сістэмы ў прагрэсіўным кірунку (напрыклад, на фоне разнастайнасьці прапаноў у гэтым пытаньні), тады мы, як мінімум, можам стаць на бок таго, на чым заснаваны любы прагрэс – на бок унутранай дыферэнцыяцыі элементаў сістэмы, на бок іх разнастайнасьці. У такіх абставінах мы, як мінімум, павінны бараніць разнастайнасьць ідэй; разнастайнасьць відаў жывых арганізмаў на зямлі; разнастайнасьць гатункаў і парод культурных расьлін, хатніх жывёл; культурную, моўную, рэлігійную, генетычную разнастайнасьць народаў і варыянтаў іх дзяржаўнага ўладкаваньня; і г.д… Мы павінны актыўна станавіцца (асабліва ў наш час!) на бок істотнага павелічэньня колькасьці й агульнай плошчы прыродных запаведнікаў, прызначаных для захаваньня найкаштоўнага багацьця – прыгажосьці й разнастайнасьці дзікай прыроды.

У папярэдняй частцы гэтага матэрыяла патлумачана пра два падыходы, выкарыстаньне якіх дазваляе пабудаваць кібернетычную мадэль многіх складаных шматузроўневых сістэм – “эвалюцыйны” і “структурны”. Час паспрабаваць скласьці ўніверсальную мадэль дзяржавы.

1.

У рэдакцыі мы прынялі наступнае разуменьне дзяржавы: Дзяржава – гэта сістэма, складзеная з трох асноўных кампанентаў – тэрыторыі, грамадства і ўладаў. У норме галоўнай часткай дадзенай сістэмы, яе зьмястоўным суб’ектам павінна быць грамадства, а ўлады – фармальны суб’ект, павінен служыць яму (улады павінны ствараць умовы для раскрыцьця стваральнага патэнцыялу грамадства). Калі народ мае сваю дзяржаву – ён ёсьць класічнай нацыяй. Здаровай, дэмакратычнай нацыяй і паўнавартаснай дзяржавай ёсьць толькі такія, дзе ўлады выконваюць свае абавязкі перад грамадствам – служаць аб’ектыўным інтарэсам свайго народу і свайго грамадства (усё па Кастусю Каліноўскаму: “Не народ для ўрада, а ўрад для народа!”). Для таго, каб такое было, грамадства павінна быць зьяднаным, а ўлады – дыферэнцаванымі па сваіх функцыянальных абавязках (гл. Д пр-п 3б).

Беларускае грамадства – гэта рэальны аб’ект, а не абстрактная катэгорыя (цяпер яно знаходзіцца ў часткова разбураным стане ў выніку наўмыснай дэструктыўнай дзейнасьці праімперскіх уладаў); гэта сістэма грамадзян Беларусі, якая ў норме павінна быць аб’яднаная вакол свайго ядра, якім зьяўляецца беларускі народ. Такім чынам, беларускае грамадства – гэта рэчаіснасьць, якая можа існаваць толькі дзякуючы гэтаму свайму ядру – народу. Адсюль пытаньне існаваньня альбо неіснаваньня беларускага грамадства ёсьць пытаньнем існаваньня альбо неіснаваньня беларускага народу (Д пр-п 23).

Беларуска-літвінскі народ – гэта таксама сістэма грамадзян і неграмадзян Беларусі, якія лічаць сябе беларусамі і ў якіх хаця б адзін з бацькоў – беларус. Аб’яднаньне беларусаў у сістэму больш высокага ўзроўню – беларускі народ (і, такім чынам, выкананьне імі функцыі ядра беларускага грамадства) адбываецца за кошт усёй сукупнасьці агульнанацыянальных каштоўнасьцяў, да якіх належаць беларуская мова, культура, гісторыя (гістарычныя карані, падзеі, асобы), нацыянальныя сімвалы; сьветагляд й іншыя каштоўныя асаблівасьці беларускай нацыянальнай псіхалогіі; этнічная тэрыторыя і незалежная, самастойная беларуская дзяржава, пабудаваная ў яе межах; аб’ектыўныя нацыянальныя мэты, скіраваныя ў неабмежаваную будучыню; іншае (сярод іншых вельмы варта таксама назваць генафонд нашага народу. – АА). Зыходзячы з гэтага, відавочна, што захаваньне беларускага народу і, такім чынам, захаваньне персьпектывы прагрэсіўнага разьвіцьця ўсяго беларускага грамадства магчыма толькі тады, калі ў беларускай дзяржаве будзе культывавацца атмасьфера стаўленьня да ўсёй сістэмы агульнанацыянальных каштоўнасьцяў як да сьвятых каштоўнасьцяў для кожнага грамадзяніна Рэспублікі Беларусь (Д пр-п 23).

На жаль, у Беларусі і за яе межамі ёсьць людзі, якім прыведзеныя азначэньні вельмі не падабаюцца. Я ня буду цяпер аналізаваць, каму і чаму, але многія (і гэта бачна нават па некаторых каментарах да матэрыялаў нашага сайта) вельмі хацелі б, каб і ў нашай рэдакцыі было прынята называць дзяржавай – “апарат зьдзясьненьня дзяржаўнай улады”. Аднак пры такім – альтэрнатыўным нашаму – разуменьні паўстае пара-тройка пытаньняў: А як тады назваць тую сістэму, якая складзена з народу, яго этнічнай тэрыторыі й дзяржаўнай улады і якая адпавядае, напрыклад, рознакаляровым плямкам на палітычнай мапе сьвету? Хто тады ў дзяржаве зьяўляецца яе зьместоўным (а не фармальным) суб’ектам? І навошта ўвогуле патрэбная таккая сістэма, як дзяржава?

Натуральна, з такой падменай мы ў рэдакцыі нязгодныя (дарэчы, мы ня вядземся і на ішныя падмены: калі ўлады называюць “дзяржавай”, ліберастызм – “дэмакратыяй”, касмапалітызацыю – “глабалізмам”, дэградаванае саўковае грамадства – “народам”, антысіянізм – “антысемітызмам”, раскраданьне народнай уласнасьці – “прыватызацыяй”, злачынную дзейнасьць розных сацыяльных паразітаў – “агульнадзяржаўнай палітыкай”, прыватныя інтарэсы бюракратыі –“агульнанацыянальнымі інтарэсамі”, прапаганду – “інфамаваньнем насельніцтва” і г.д.; заклікаем й іншых ня весьціся). І таму дзяржаву мы будзем называць дзяржавай, а дзяржаўныя ўлады – уладамі.

З нашага азначэньня па сутнасьці вынікае, што дзяржава – гэта спосаб самаарганізацыі народу ў сучасных гістарычных умовах. Зразумала, што яна – таксама складаная шматузроўневая сістэма. І яе трэба аналагічна ранейшаму паспрабаваць падаць у выглядзе кібернетычнай мадэлі, што дазволіць выйсьці на новыў узровень разуменьня тэхналогіі ўнутрыдзяржаўнага ўладкаваньня.

Аднак, калі спрабуеш скласьці ў сістэму розныя агульнаграмадскія зьявы, высьвятляецца, што ні эвалюцыйны, ні структурны падыход тут не спрацоўваюць. Унізе выстаўлены малюнак, які сімвалізуе складанасьць задачы – паказвае, якія разнастайныя і, здавалася б, зусім не зьвязаныя зьявы, у прынцыпе, пажадана было б зьвязаць. Здаецца, тут няма за што зачапіцца.

Відаць, у такіх выпадках варта выкарыстаць іншы падыход, які я назваў бы рацыянальна-інтуітыўным. Г.зн., што ўзроўні арганізацыі мадэлі дзяржавы ўсталёўваюцца ў асноўным на грунце логікі, здаровага сэнсу і жыцьцёвага досьведу.

Трэба адзначыць, што тое, што я буду падаваць далей, грунтуецца на працы ўсё таго ж выбітнага беларускага кібернетыка Сьвятланы Новікавай. На нашым сайце ёсьць адзін з матэрыялаў, у якім яе вучні разглядаюць практычна гэтае ж пытаньне (гл. nashaziamlia.org/2007/03/04/557; nashaziamlia.org/2007/03/05/558), што планую і я. У час сустрэчаў і размоваў, якія мне ў свой час пашчасьціла мець з пані Новікавай, яна распавяла, што спачатку зрабіла чыста матэматычны выраз шматузроўневай сістэмы (гл. зьлева), а потым гэтаму выразу надала форму, якую лягчэй зразумець большасьці людзей (у якасьці прыкладаў такой формы гл. малюнкі 3 і 8 часткі 2 гэтага ж матэрыялу).

Я прапаную выдзяляць у мадэлі дзяржавы 6 галоўных узроўняў арганізацыі: тэрытарыяльны, дэмаграфічны, эканамічны (матэрыяльнай вытворчасьці), інфармацыйна-культурны, палітычны, ідэалагічны – і зьвязваць іх у адзіную сістэму так, як паказана на сьхеме ніжэй (“дзяржавай” тут ёсьць усё, што знаходзіцца на белым фоне; пазначана таксама жоўтым зона міждзяржаўнага ўзаемадзеяньня ў межах чалавецтва; атрымалася 28 пранумераваных “ячэек-праблем”, якія можна напаўняць адпаведным зьместам).

Паколькі я раней распавядаў, як “працуе” такая сістэма (хто жадае, можа яшчэ раз зьвярнуць увагу на малюнак 7 у частцы 2 гэтага матэрыяла і тлумачэньні да яго), і паколькі прынцыповае напаўненьне кожнай зь “ячэек” напісана непасрэдна на сьхеме, давайце зробім наступны крок – праверым практычныя ўладкавальныя магчымасці дадзенай мадэлі. Давайце паглядзім, як некаторыя прынцыпы нашай Беларускай дактрыны, якія хаатычна зьбіраліся на працягу больш трох гадоў, напоўняць яе сваім зьместам і ці сапраўды яны будуць узгадняцца адзін з адным. Спадзяюся, што ў нас атрымаецца ўбачыць таксама і прагалы – выявіць тыя пытаньні, адказы на якія варта адмыслова пашукаць пазьней.

Спачатку мы толькі запоўнім ячэйку 7.1., а затым будзем усё запаўняць, ідучы зьнізу ўверх.

2. Беларуская дзяржава. Ад сёньня ў будучыню.

7.1. Накіраванасьць на прагрэсіўнае разьвіцьцё чалавецтва і Сьвету.

Гл. Сьветаглядную дактрыну, асабліва з арыентацыяй на С пр-п 20.

1.1. Ахоўваемыя запаветныя тэрыторыі.

Цяпер у Беларусі ўсяго толькі каля 4% тэрыторыі прыпадае на запаведнікі. Сюды трэба дадаць 20% постчарнобыльскіх тэрыторый, імкнучыся, каб запаведнікі й нацыянальныя паркі займалі ў нас ня меш траціны плошчы нашай этнічнай тэрыторыі.

1.2-6. Тэрыторыі людскіх паселішчаў і адпачынку; пад вытворчымі і напаўвытворчымі аб’ектамі; пад навуковымі, адукацыйнымі, інфармацыйнымі ўстановамі, пад асяродкамі культуры і рэлігійных культаў; пад цэнтрамі палітычнай і ідэалагічнай улады.

…

1.7. Пытаньні бясьпекі й тэрытарыяльных дачыненьняў зь іншыміі дзяржавамі.

Д пр-п 25: Усходнія беларускія тэрыторыі, якія цяпер знаходзяцца пад уладай расейскай імперскай бюракратыі павінны быць поўнасьцю вернутыя нашаму народу. Пры гэтым мы павінны ўлічваць наступныя моманты: мы павінны выключыць наш вайсковы, збройна-гвалтоўны напад на нашага ўсходняга суседа; асноўны механізм, на якім павінны быць заснаваны працэс вяртаньня, павінен заключацца ў наступным: вы нам вяртаеце наша і мы зноў маем шанец стаць добрымі суседзямі пры вырашэньні як узаемных, так і міжнародных праблем.

Д пр-п 102: Ва ўмовах тэрытарыяльных спрэчак паміж народамі-суседзямі міжнародная супольнасьць павінна станавіцца на бок таго народу, які мае меньшую тэрыторыю, меньшую шчыльнасьць насельніцтва і большую долю тэрыторыі, адданую пад абсалютныя запаведнікі. Дадаткова могуць быць запрапанаваныя аб’ектыўныя сацыялагічныя дасьледваньні, каб высьветліць, як ставяцца да варагуючых народаў прадстаўнікі іншых народаў-суседзяў. Д пр-п 102а: Калі ж у адносіны паміж народамі ўкліньваецца тэрытарыяльная імперыя, разгледжаны падыход адмяняецца. Уся ўвага ў такіх абставінах павінна канцэнтравацца на… імперыі, на яе агрэсіўных мэтах.

Д пр-п 103: Трэба настойваць, каб у міжнародным праве зьявілася палажэньне аб кампенсацыі людскіх, матэрыяльных і маральных страт, нанесеных народам, якія пацярпелі ад імперыі, шляхам перадачы ім часткі этнічнай тэрыторыі імперскага народу. Першымі, хто павінен атрымаць такую кампенсацыю непасрэдна ад расейцаў-маскоўцаў, павінны быць чачэнцы, а таксама беларусы, украінцы, эстонцы, латышы, летувісы й іншыя мірныя неэкспансіянісцкія народы, якія шмат пакутавалі з-за расейскай імперскай агрэсіі.

2.1. Праблемы беларускай сям’і. Генафонд беларускага народу і адносная доля беларусаў.

Д пр-п 10: Вызначэньне таго, ці лічы́ць чалавека беларусам ці не, залежыць ад таго, кім ён сябе адчувае, ад таго, ці далучае ён сам сябе да беларускага народу, ці не. Пры гэтым хаця б адзін зь яго бацькоў (ці, як мінімум, дзядоў) павінен быць беларусам – г.зн. ён таксама сам сябе вызначаў беларусам.

2.3. Матэрыяльнае забесьпячэньне беларускага грамадства. Ахова біялагічнага здароўя.

Д пр-п 96: Чарнобыльская праблема павінна вырашацца найперш праз тое, што з тэрыторыяў Беларусі, якія падпалі пад максімальнае радыяцыйнае забруджаньне (агульнай плошчай каля 20% тэрыторыі дзяржавы), людзі павінны адсяляцца, а на месцы забруджаных тэрыторый павінны быць арганізаваныя запаведнікі. Адбывацца гэта павінна ў тэмпах, якія адпавядаюць эканамічным магчымасьцям нашай краіны і жаданьням людзей. Мы выступаем катэгарычна супраць падмешваньня радыяцыйна забруджанай прадукцыі да адносна нармальнай.

2.4. Выхаваньне, навучаньне, інфармацыйнае асяроддзе, прывіцьцё навыкаў агульнай культуры. Ахова псіхічнага і маральнага здароўя нацыі.

Д пр-п 48: У будучай Беларускай дзяржаве беларускія сем’і, дзеці, моладзь будуць бараніцца ад самых розных новамодных дэструктыўных уплываў.

2.5-6. Палітычнае й ідэалагічнае кіраваньне дэмаграфіяй. Сістэма сацыяльнага забесьпячэньня.

Д пр-п 100: У будучай беларускай дзяржаве дэмаграфічная палітыка будзе накіраваная на тое, каб падтрымліваць аптымальны баланас паміж генетычнай цэльнасьцю, адзінствам беларускай нацыі (першае) й яе адкрытасьцю сьвету (другое). Аптымальная мяжа для гэтага балансу павінна быць выяўлена на строга навуковых падыходах, што могуць зрабіць толькі беларускія навукоўцы.

Д пр-п 43: У будучай беларускай дзяржаве прыйдзецца адмыслова прымаць жыхароў цяперашняй РБ у грамадзяне новай Беларусі. Спачатку будзе адменена двайное грамадзянства для небеларусаў. Затым у пашпартах будзе ставіцца штампік з пазначэньнем нацыянальнай прыналежнасьці чалавека. Пасьля гэтага ўсе беларусы будуць аўтаматычна лічыцца грамадзянамі Беларусі (бо Беларусь – гэта краіна беларусаў), а прадстаўнікі іншых народаў будуць падпісваць адмысловую заяву, што яны прымаюць дзяржаўны статус Сьвятых беларускіх каштоўнасьцяў (беларускай мовы, культуры, гісторыі, традыцый, сьветагляду, сімвалаў, агульнанацыянальных аб’ектыўных інтарэсаў, мэтаў і г.д.). Пасьля гэтага і небеларусы аўтаматычна (без іспытаў) будуць станавіцца грамадзянамі Беларусі. Ім у пашпарт будзе ставіцца адмысловая адзнака. Калі чалавек не падпіша гэтую заяву, ён будзе заставацца ў статусе жыхара Беларусі. Апошняе азначае, што ён ня можа абіраць і быць абраным у дзяржаўныя органы кіраваньня, ня можа стаць дзяржаўным служачым, ня можа стаць тым, хто наймае іншых да сябе на працу, ня можа служыць у сілавых структурах. Яго капітал павінны быць абмежаваны. Такі чалавек далей будзе мець наступныя магчымасці: ён у любы момант зможа стаць грамадзянінам праз падпісаньне памянёнай вышэй заявы, захоўваць статус жыхара Беларусі неабмежаваны час, выехаць туды, дзе яму будзе лепш.

2.7. Пытаньні дэмаграфічнай бясьпекі й узаемаадносін зь іншымі народамі, як унутры, так і за межамі Беларусі.

Д пр-п 99: Аўтахтонны (карэнны) народ мае поўнае права на абарону сваёй этнічнай тэрыторыі й дзяржавы ад захопу ксенаэтнічнымі чужынцамі, а сябе ад эксплуатацыі імі й паступовага зьнішчэньня.

Д пр-п 24: Абсалютная (у цяперашні час) і адносная (увесь час) колькасьць беларусаў сярод насельніцтва Беларусі памяншацца не павінна. Іншае ёсьць надзвычай цяжкім злачынствам. Адзіна прымальнае вырашэньне дэмаграфічнай праблемы ў сучаснай Беларусі заключаецца ў стварэньні такіх умоваў жыцьця беларусаў, пры якіх адбыўся б натуральны колькасны прырост беларускага народу да далукашэнкаўскага ўзроўню за кошт істотнага павелічэньня яго ўласнай нараджальнасьці.

Д пр-п 101: Шлюб, напрыклад, замежнага грамадзяніна зь беларускай грамадзянкай не павінен даваць яму права стаць грамадзянінам Беларусі. Замест гэтага ён набывае права стаць жыхаром Беларусі. Але гэта азначае, што ён ня зможа мець палітычныя правы, а таксама шэраг эканамічных правоў (напрыклад, мець буйную ўласнасьць у Беларусі ці наймаць наёмных працаўнікоў). Акрамя таго, ён ня будзе мець права запрашаць сваіх суродзічаў на сталае жыцьцё ў Беларусь. Грамадзянамі Беларусі могуць стаць толькі яго дзеці (калі пажадаюць). Скасаваньне шлюбу павінна весьці да пераводу статусу такога імігранта ў статус асобы, якая павінна на працягу вызначанага часу выехаць на сваю радзіму.

3.1. Агульныя прынцыпы арганізацыі сельскай, лясной і воднай гаспадарак, прамысловасьці, фінансаў, гандалю, транспарту, сувязі, турызму.

Д пр- п 51: У эканамічных пытаньнях, як і ў многіх іншых, мы зьяўляемся прыхільнікамі канцэпцыі Залатой сярэдзіны. Г.зн., што мы сьхільныя пазьбягаць скрайнасьцяў агалцелага лібералізму, які патрабуе ўсё прыватызаваць, як і скрайнасьцяў таталітарнага камунізму, які патрабуе ўсё зрабіць “агульнанародным”, а на справе – аддаць ў паўнаўладдзе бюракратыі.

Д пр-п 4: Сацыяльная справядлівасьць – адна з найвялікшых каштоўнасьцяў. Гэта такое ўладкаваньне ўнутрыграмадскага жыцьця, пры якім кожнаму грамадзяніну прадастаўляюцца магчымасьці максімальна выразіць сябе ў стваральнай дзейнасьці й забясьпечваецца атрыманьне дабротаў у максімальнай прамапрапарцыйнасьці з асабістым укладам у разьвіцьцё грамадства.

3.4. Своечасовае інфармаваньне вытворчай сьферы, падрыхтоўка кадраў, укараненьне новых навукова-тэхнічных распрацовак.

…

3.5-6. Выніковае кіраваньне эканомікай з боку палітычна-ідэалагічнай сьферы.

Д пр-п 69: Нашаму беларускаму грамадству найбольш выгадная і патрэбная менавіта нацыянальна арыентаваная эканоміка (а не эканоміка дзеля максімальнага прыбытку). Паколькі беларуская эканоміка яшчэ доўга будзе заставацца эканомікай даганяльнага тыпу, яна ня можа быць абсалютна адкрытай.

Д пр- п 51: У якасьці стратэгічнага падыходу, па-перашае, прапануем у агульнанацыянальнай уласнасьці захаваць запаведнікі, нетры, транспартныя шляхі, палігоны, вадёмы, лясы, землі сельскагаспадарчага прызначэньня; зь іх у пажыцьцёвую арэнду (на ўмовах выкарыстаньня па прызначэньні і на строгіх правілах) перадаць зямлю для сельскагаспадарчых мэтаў, лясы, рэкі, іншыя вадаёмы з першачарговым правам арэндатара перадаваць іх у карыстаньне бліжэйшым нашчадкам; а ўсе іншыя аб’екты, якія ня маюць выразнай тэрытарыяльнай уласьцівасьці і якія не павінны кантралявацца дзяржаўным чыноўніцтвам (фабрыкі, заводы, прадпрыемствы гандлю, жыльлё і г.д.), прапануем прыватызаваць. Пры гэтым 85-90%, якія будуць перададзены ў арэнду ці прыватызаваныя, павінна апынуцца ў руках беларусаў.

Прыватызацыя павінна адбывацца планава, пад жорскім кантролем нацыянальнага ўраду, абсалютна адкрыта, у адпаведнасьці з простымі й зразумелымі правіламі. У яе выніку павінен зьявіцца сярэдні клас, складзены з уласьнікаў і арэдатараў у колькасьці ня менш за 80-85% ад усяго насельніцва Беларусі. Адзін са шляхоў дасягненьня такога выніку заключаецца ў ператварэньні ўсіх прадпрыемстваў і гаспадарчых галінаў, прызначаных для прыватызацыі, у Закрытыя акцыянерныя таварыствы (ЗАТы), дзе 55-75% акцыяў павінны перайсьці ў рукі прадстаўнікоў працоўнага калектыву, а іншыя 25-45% акцый павінны быць перададзены выніковым кіраўнікам і ў адкрытае акцыянаваньне для прыцягненьня інвестыцый і тэхналогій з эканамічна разьвітых краінаў. Калі прыватызацыя адбудзецца не па гэтых прынцыпах, трэба рабіць столькі цыклаў прыватызацыя-нацыяналізацыя-прыватызацыя, пакуль ня будуць атрыманы вышэй апісаныя вынікі.

Д пр-п 65: Дадаткова мы прапануем: 1) Тым беларускім людзям, якія хочуць набыць капітал ці ўзяць нешта ў арэнду і ўжо цяпер могуць набытым вынікова карыстацца (ведаюць як гэта рабіць, маюць веды і навыкі), мы плануем дапамагчы. 2) Тым беларусам, якія хочуць набыць капітал, але пакуль ня могуць ім вынікова карыстацца, мы плануем даць адпаведныя веды. 3) У тых прадстаўнікоў беларускага народу, якія могуць (рэальна ці патэнцыйна) вынікова распараджацца ўласнасьцю ў эканамічнай сьферы, але ня хочуць набываць капітал, мы плануем распаліць адпаведнае жаданьне.

Д пр-п 71: Вызначэньне зарплатаў кіраўнікоў самых розных установаў і прадстаўнікоў органаў улады лепш рабіць па наступным прынцыпе: яно будзе адбываецца аўтаматычна праз адпаведны заранёў вызначаны падвышальны каэфіцыент (скажам, ад 3 да 12) адносна сярэдняга заробку ў тым калектыве ці сярод тых жыхароў, на якіх распаўсюджваецца ўлада адпаведнага кіраўніка.

3.7. Пытаньні бясьпекі беларускай эканомікі й яе ўзаемадачыненьняў з эканомікамі іншых дзяржаў.

Д пр-п 59: Прымаюцца наступныя прынцыпы энергазабесьпячэньня Беларусі, запрапанаваныя сп-ром С.Гусакам: у Беларусі павінна быць забясьпечана дыверсіфікацыя паставак газу і нафты. БЧНК, супраца зь Венесуэлай, Іранам – добрыя прыклады такога кірунку дзейнасьці; нам, верагодна, прыйдзецца будаваць АЭС (можа, не адну), але абавязкова па заходніх тэхналогіях (найбольш верагодна — французскіх, японскіх); у Беларусі трэба будзе разьвіваць альтэрнатыўныя крыніцы энергазабесьпячэньня і тэхналогіі энэргазьберажэньня; невялікія ўласныя запасы нафты ды вугалю трэба максімальна захаваць для будучых пакаленьняў беларусаў.

4.1. Інфармацыйна-адукацына-культурнае асяроддзе: нацыянальныя сімвалы, беларуская мова, культура, фальклор, гістарычныя каштоўнасьці, царква, сістэма адукацыі, навука, СМІ.

Д пр-п 11: У будучай беларускай дзяржаве наша беларуская мова будзе адзінай дзяржаўна-афіцыйнай мовай.

Д пр-п 55: У будучай дэмакратычнай Беларусі абавязкова і тэрмінова будзе адноўлены статус беларускіх нацыянальна-гістарычных сімвалаў – гербу “Пагоня” і бел- чырвона-белага сьцягу!

Д пр-п 17: У будучай беларускай дзяржаве сьферы навукі й рэлігіі будуць суіснаваць і разьвівацца як дзьве цалкам самастойныя сьферы.

Д пр-п 8: Прызнаючы беларускасьць беларусаў іх галоўнай якасьцю, прызнаючы іх права быць вернікамі любой традыцыйнай у Беларусі хрысьціянскай царквы альбо быць няверуючымі ці язычнікамі, мы, тым ня менш, заклікаем у межах хрысьціянства лічыць, што нашай галоўнай традыцыйнай канфесіяй зьяўляецца праваслаўе, а наша сьветлая персьпектыва ў рэлігійнай сьферы зьвязана найперш з Нацыянальнай Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой.

Д пр-п 26: У Беларусі агульную культуру трэба паступова ўзьняць на максімальна высокі ўзровень і цьвёрда трымаць на ім. Цішыня, чысьціня, культура міжлюдскіх узаемаадносін будуць аб’яўлены агульнанацыянальнымі каштоўнасьцямі (другімі па значнасьці пасьля сьвятых агульнанацыянальных каштоўнасьцяў).

4.5-6. Выніковае кіраваньне інфармацыйна-адукацыйна-культурнай сьферай з боку палітычна-ідэалагічнай улады.

Д пр-п 7: Беларуская мова ў будучай Беларусі будзе ўводзіцца праз эфектыўнае авалоданьне ёю ўсім дзяржаўным чыноўніцтвам, праз запаўненьне ёю нашай інфармацыйнай прасторы, праз беларусізацыю сістэмы адукацыі, пачынаючы з вышэйшых навучальных устаноў.

Д пр-п 81: Зьяву, калі інфармацыйная прастора наўмысна адчужаецца ад рэчаіснасьці й сьвядома дэфармуецца любой соцыя-паразітнай сілай (напрыклад, глабалісцкай фіналігархіяй, сіянакратыяй ці расейскай імперыякратыяй), у выніку чаго інфармацыйная рэчаіснасьць перастае адпавядаць аб’ектыўнай рэчаіснасьці, аб’яўляем злачынствам.

Д пр-п 93: У будучай беларускай дзяржаве абавязкова будуць адрозьнівацца дзьве “свабоды слова”. Адна зь іх – свабода шукаць, казаць, распаўсюджваць праўду – будзе ўсяляк падтрымлівацца. Другая свабода – свабода абражаць, зьневажаць, хлусіць, дэзінфармаваць і г.д., будзе ўсяляк асуджацца.

Д пр-п 27: У будучай Беларусі ўсе СМІ будуць знаходзіцца пад кантролем Нацыянальнага ўраду. Прынамсі да той пары, пакуль лёсу беларускага народу не перастануць пагражаць расейская імперская бюракратыя, заходняя фінанасавая алігархія ды некаторыя іншыя сацыяльныя паразіты.

Д пр-п 42: Калісьці ў будучай Беларусі вуліцы нашых гарадоў будуць насіць імёны ня толькі Еўфрасіньні Полацкай, Кірылы Тураўскага, Давыда Гарадзенскага, Францішка Скарыны, Вітаўта Вялікага, Льва Сапегі, Канстанціна Астрожскага, Андрэя-Тадэвуша Касьцюшкі, Кастуся Каліноўскага, Браніслава Тарашкевіча, Вацлава Іваноўскага, Максіма Багдановіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа, Уладзіміра Караткевіча, Ларысы Геніюш, братоў Луцкевічаў, Ластоўскага, іншых славутых беларусаў больш ці менш далёкага мінулага; ня толькі тых, каго мы ведалі й хто загінуў ці памёр адносна нядаўна – Васіль Быкаў, Юры Астроўскі, Віктар Ганчар, Захаранка, Завадскі, Майсеня, Кармільчык, Карпенка, іншыя; але і тых, хто жыве сёньня сярод нас — Надзея Дземідовіч, Генадзь Пяткевіч, Іван Раманчук, Вера Касмовіч, Андрэй Вайтовіч, Леанід Маракоў, Міхась Кукабака, Станіслаў Суднік, Сьвятлана Новікава…

Д пр-п 53: У будучай Беларускай дзяржаве ўсе помнікі Леніну, Сталіну, Дзяржынскаму і ім падобным “гістарычным асобам” будуць перавезены ў адно месца (на поле перад Курапацкім лесам), дзе разам з курапацкімі расстрэльнымі ямамі будуць выкарыстаны для пабудовы Мемарыяльнага комплексу, які павінен стаць вечным напамінам беларускаму народу пра жахлівыя часы расейскага імперыялізму ў форме камуна-фашызму.

Д пр-п 57: У будучай беларускай дзяржаве будзе абавязкова створаны “Музей імперскай акупацыі”, у якім будуць пададзены дакументы пра акупацыю нашай краіны (і яе наступствы) Расейскай імперыяй (1794-1917 гг.), Савецкай імперыяй (1917-91 гг.) і постсавецкай імперыяй у час, калі на пасаду прэзідэнта Беларусі быў пасаджаны агент расейскай імпербюракратыі А.Лукашэнка (1994-20?? гг.).

Д пр-п 105: 7 лістарада 1917 г. у Расеі адбыўся бальшавіцка-сіянісцкі пераварот, а затым на працягу дзесяцігоддзяў адбываўся бальшавіцка-сіянісцкі тэрор, які на тэрыторыі былой расейскай імперыі зьнішчыў дзесяткі мільёнаў чалавек. Тэрор прыкрываўся ўтапічнай ідэяй “пабудовы камунізму ва ўсім сьвеце”. Усё гэта ёсьць вялікім злачынствам. Таму ў будучай беларускай дзяржаве гэтае “сьвята” 7 лістапа адзначацца ня будзе. Замест яго з 1 па 7 лістапада (ад Дзядоў да дню кастрычніцкага перавароту) будуць праводзіцца Дні нацыянальнай памяці, пад час якіх будуць узгадвацца нашыя славутыя продкі, розныя падзеі вялікай беларуска-літвінскай гісторыі, як тое, чым варта ганарыцца.

Д пр-п 97: У будучай Беларускай дзяржаве ніякае “сьвята 23 лютага” адзначацца ня будзе. Будзе адзначацца “Сьвята абаронцаў беларускага народу і Вялікай Літвы – Беларусі”.

Д пр-п 77: У будучай Беларусі будзе адзначацца Дзень маці (у адрозьненьне ад недарэчнага “Міжнароднага жаночага дню – 8 Сакавіка”). Найбольш верагодная дата – другая нядзеля траўня, як у большасьці краін сьвету.

Д пр-п 62: У связі з тым, што псеўда-лібералы з захаду і расейскія імперыялісты з усходу ўвесь час імкнуцца дэлегалізаваць пачуцьцё прыналежнасьці этнічнага беларуса да ўласнага беларускага народу, заяўляем: такое пачуцьцё у будучай Беларусі будзе лічыцца ня толькі легальным, нармальным, здаровым, але і надзвычай пажаданым! На яго ўзбуджэньне і культываваньне ў значнай ступені будзе скіраваны працэс навучацьня і выхаваньня.

Д пр-п 74: Прызнаем рускае брыдкаслоўе (мат) важным антыкультурным, негатыўным фактарам грамадскага жыцьця – і, адначасова, адным зь істотных сродкаў імперскай агрэсіі. У Беларусі будзе наладжана выніковая барацьба з гэтай ганебнай, дэструктыўнай зьявай.

Д пр-п 72: У будучай беларускай дзяжаве нацыянальны ўрад вымушаны будзе абавязкова весьці барацьбу супраць спойваньня народу (традыцыйнага — па інэрцыі, ці наўмыснага). Але акцэнт будзе зроблены не на забараняльна-каральныя метады, а найперш на тое, каб стварыць у людзей уяўленьне пра высокую каштоўнасьць іх уласнага жыцьця, якім вельмі варта вынікова распарадзіцца, пра яго сэнс, радасьць, паўнавартасьць, дасягнуць якія магчыма толькі тады, калі ня будзе залежнасьці ад бутэлькі, цыгарэты, наркатычных таблеткі ці шпрыца.

Д пр-п 94: У будучай Беларускай дзяржаве будзе лічыцца крымінальным злачынствам любая спроба зьняважыць сьвятыя беларускія агульнанацыянальныя каштоўнасьці — нашу мову, нацыянальна-гістарычныя сімвалы, беларускую культуру, гісторыю, нашу дзяржаву, скіраваную ў будучыню мэту жыцьця беларускага народу і г.д. Д пр-п 46: Пасьля прыходу да ўлады сапраўдных беларускіх дэмакратычных сіл усе вінаватыя ў сёньняшнім этнацыдзе беларускага народу будуць прыцягнутыя да крымінальнай адказнасьці. Д пр-п 47: … і гэта будзе ня помста, а адплата.

Д пр-п 95: У будучай Беларускай дзяржаве ордэны Скарыны ў Зімоўскага, Бабкінай, Баскава, Селязьнёва, Лужкова, Аляксія ІІ, Кардэна, Савіцкага, Якубовіча, сям’і Ельцына і некаторых іншых будуць забраныя. Усім ім будзе патлумачана, што гэтую ўзнагароду яны атрымалі па недарэчнасьці.

4.7. Пытаньні бясьпекі беларускай культуры і арганізацыі ўзаемаадносін зь іншымі нацыянальнымі культурамі. Агульная культура.

Д пр-п 18: З мэтай падтрыманьня агульнаславянскага адзінства ў будучай Беларусі раз у два гады ў гарадах Віцебск, Гомель, Бярэсьце (па чарзе) будзе праводзіцца фестываль культур славянскіх народаў «Славянскі кірмаш». У рамках імпрэзы прадстаўнікам кожнага народу будзе прадстаўлена па аднаму дню, у які галоўным мерапрыемствам будзе вечаровы канцэрт. Мовай міжславянскіх зносінаў у час правядзеньня фестывалю будзе беларуская.

5.1. Палітычная сістэма беларускай дзяржавы.

Д пр-п 1: Мы выступаем за нямецкую этнічна-культурную мадэль будучай беларускай нацыі-дзяржавы (а не за французскую мадэль грамадзянска-палітычнай нацыі).

Д пр-п 3: Дасягненьне суверэнітэту і дэмакратыі ў Беларусі зьяўляецца немагчымым без першачарговага спыненьня этнацыду беларусаў і яго зваротнага разьвіцьця. Д пр-п 3а: У Беларусі рух за беларускую мову аб’ектыўна ёсьць рухам за дэмакратызацыю беларускага грамадства. Д пр-п 3б: Стаўленьне да беларускай мовы – гэта ня толькі тэст на нацыянальную сьвядомасьць чалавека, яго любоў і адданасьць свайму народу, гэта яшчэ і тэст на сапраўдны дэмакратызм любых палітыкаў.

Д пр-п 66: У цяперашнім складзе “аб’яднаных дэмакратычных сілаў” Беларусі няма дэмакратычных партый, як і ўся палітычная аб’яднанская плынь у цэлым ня ёсьць дэмакратычнай! “Аб’яднаная апазіцыя” сёньня аб’ектыўна не зьяўляецца альтэрнатывай цяперска-лукашысцкаму рэжыму, яна ёсьць яе імітацыяй.

Д пр-п 13: У будучай беларуска-літвіскай дзяржаве галоўным нацыянальным сьвятам, пакліканым аб’ядноўваць усіх беларусаў, будзе 25 САКАВІКА – Дзень першага аднаўленьня незалежнасьці нашай дзяржавы беларусаў-ліцьвінаў (цяпер гэта сьвята часта завуць Днём Волі). У гэты дзень з перыядычнасьцю раз у пяць гадоў будуць адбывацца выбары органаў кіраваньня дзяржавай.

Д пр-п 9: Аддзеламі культуры, адукацыі, а таксама эканомікай, палітыкай, ідэалогіяй, інфармацыяй, аховай здароўя, дэмаграфіяй, спортам, турызмам, экалогіяй і г.д. у Беларусі ня менш як на 85% павінны кіраваць (займаць кіраўнічыя пасады) тыя, хто шчыра лічаць сябе беларусамі. У будучай беларускай дзяржаве ўладзе трэба будзе адмыслова і пастаянна сачыць за гэтым.

Д пр-п 22: У будучай Беларусі ўвядзеньне ўсіх нормаў, прынцыпаў, умоў і г.д., нармалізуючых стан беларускага грамадства, будзе адбывацца не “марудна” і ня “хутка”. Беларусізацыя, дэмакрызацыя, прыватызацыя, культурызацыя, экалагізацыі і г.д. грамадства будзе адбывацца, зыходзячы з адзінага крытэру — эфектыўнасьці; г.зн. у аптымальных тэмпах, механізмах, кірунках.

5.7. Пытаньні бясьпекі палітычнай сістэмы і ўзаемаадносін зь іншымі палітычнымі сістэмамі.

Д пр-п 38: Прынцып павагі й дэманстрацыі павагі да мовы, культуры, традыцый, рэлігіі й іншых каштоўнасьцяў усіх народаў Сьвету будзе адным з ключавых прынцыпаў паводзін прадстаўнікоў дзяржаўнаў улады ў будучай Беларусі ў сьферы міжнародных дычыненьняў.

Д пр-п 40: Найбольш пажаданай геапалітычнай будучыняй Беларускай дзяржавы, як мінімум, на бліжэйшыя дзесяцігоддзі, мы лічым нэўтралітэт, які каротка можна сфармуляваць у выглядзе прынцыпу «Беларусь – другая Швайцарыя!». Гэта значыць, што на тэрыторыі Беларусі ня будзе як войскаў НАТА, так і войскаў расейскай імперыі, Беларусь ня будзе ўступаць ні ў «Еўразьвяз», ні ў «Расейскую Федэрацыю». Пры гэтым у сьферы эканамічных зносін Беларусь павінна захоўваць максімальна магчымыя сувязі з усімі краінамі сьвету. Д пр-п 111: На тэрыторыі будучай Беларускай дзяржавы ня будуць разьмяшчацца ніякія расейскія ракеты – ні ядзерныя, ні няядзерныя. Беларуская дзяржава ня будзе мець разам з расейскай імперыяй “адзіную прастору супрацьпаветранай абароны”, як і “адзіную мытную прастору”. Беларусь ня будзе ўваходзіць ні ў якія ваенны саюз з расейскай імперыяй.

Д пр-п 73: Візавы рэжым – адзін з галоўных сродкаў кантролю іміграцыйных працэсаў. У сувязі з гэтым у будучай беларускай дзяржаве будзе візавы рэжым, які будзе функцыянаваць у адпаведнасьці зь беларускімі нацыянальнымі інтарэсамі.

Д пр-п 125: Паколькі цяперцы, расейская імперыякратыя, глабалісцкая фіналігархія й іншыя соцыя-паразітныя монстры разам ствараюць магутную сістэмную соцыя-паразітную каструкцыю, разам здушваючы наша беларускае ды іншыя грамадствы, выйсьце з сітуацыі магчымае толькі за кошт нарастаньня суб’ектнай самаарганізацыі беларускага грамадства (ды іншых грамадстваў) і за кошт усталяваньні інтэрнацыянальных сістэмных сувязяў паміж імі й ўсімі іншымі сіламі, зацікаўленымі ў гуманістычным прагрэсе чалавецтва. Д пр-п 52: У сёньняшняй абстаноўцы ў сьвеце народам, якія знаходзяцца пад кірзавым ботам расейскага імперыякрата альбо могуць зноў падпасьці пад яго, трэба пачаць ствараць АНТЫІМПЕРСКІ ІНТЭРНАЦЫЯНАЛ.

Д пр-п 36: Прапануем, каб у будучай беларускай дзяржаве адбыўся аўтарытэтны Міжнародны Грамадскі Суд над расейскім імперыялізмам, расейскай імпербюракратыяй, усімі носьбітамі расейскай шавіністычна-імперскай ідэалогіі.

Д пр-п 32: Для вяртаньня сапраўдных сяброўскіх адносін паміж беларускім і “расейскім” народамі павінна быць зроблена, як мінімум, наступнае: а) вернуты ў склад Беларусі беларускія этнічныя Усходнія тэрыторыі – Смаленшчына, часткі Браншчыны і Пскоўшчыны, б) у склад Беларусі па шэрагу прычын (кампенсацыя страт, прусы сталі часткай беларускага этнасу, шмат беларусаў загінула пры вызваленьні Прусіі ў 1944 г. ад немцаў, Беларусі патрэбна выйсьце да Балтыйскага мора і г.д.) павінна ўвайсьці тэрыторыя цяперашняй Калінінградскай вобласьці, в) беларускай дзяржаве павінны быць вернуты ўсе культурныя каштоўнасьці, скрадзеныя расейцамі “пад шумок” самых розных гістарычных падзей, пачынаючы ад крыжа Еўфрасіньні Полацкай, г) павінны быць зроблены прабачэньні прэзідэнта РФ ад імя рускага народа народу беларускаму за шматсотгадовую імперскую агрэсію.

Д пр-п 33: Каб выправіць адносіны паміж братнімі славянскімі беларускім і польскім народамі, зрабіць іх сапраўды сяброўскімі, трэба: а) каб Беларусі былі вернуты Заходнія Крэсы (Беласточчына), б) у знак кампенсацыі нанесеных беларускаму народу страт перададзены Сувалкі зь невялікімі прылеглымі тэрыторыямі, в) вернуты ўсе матэрыяльна-культурныя каштоўнасьці беларускага народу, якія да гэтай пары знаходзяцца ў Польшчы, г) прынесены прабачэньні прэзідэнтам Польшчы ад імя польскага народа народу беларускаму за ранейшую імперскую палітыку.

Д пр-п 67: Ёсьць дзьве гіпотэзы што да цяперашняй ролі “Захаду” ў станаўленьні будучай беларускай дэмакратыі: 1) Дэмакратызацыя Беларусі і яе стратэгічны механізм – ператварэньне беларускага народу ў сапраўднага гаспадара ўласнай зямлі, не зьяўляецца мэтай “Захаду”. 2) Беларусафобскі аўтарытарны рэжым Лукашэнкі выгадны “Захаду” і, фактычна, падтрымліваецца ім, паколькі той усяляк разбураючы, аслабляючы беларускае грамадства з кожным годам стварае ўсё лепшыя ўмовы для будучай прыхватызацыі беларускай маёмасьці расейскай альбо заходняй фінансавай алігархіяй.

Д пр-п 20: Усялякае недарэчнае педаліраваньне і непрапарцыйнае перабольшваньне значэньня халакосту (генацыду габрэяў ў час ІІ Сусьветнай вайны, які мы, як нармальныя людзі, прызнаем), цынічна ськіраванае на выкарыстаньне гэтага факту ў імя эканамічных, палітычных й іншых інтарэсаў тых сілаў, якія да яго ня маюць ніякага дачыненьня, ёсьць справай агідлівай і злачыннай. Сёньня прапаганда халакосту адбываецца яшчэ і на фоне замоўчваньня мільённых сьмерцяў і пакутаў беларускага й іншых народаў, перажытых імі ў ХХ стагоддзі, многія зь якіх падвергліся генацыдам ня меншым.

6.1. Ідэалагічная сістэма беларускай дзяржавы.

Д пр-п 23: Паколькі аб’яднаньне асобных беларусаў у сістэму больш высокага ўзроўню — беларускі народ — адбываецца за кошт усёй сукупнасьці агульнанацыянальных каштоўнасьцяў (да якіх належаць беларуская мова, культура, гісторыя, нацыянальныя сімвалы; генафонд, сьветагляд й іншыя каштоўныя асаблівасьці беларускай нацыянальнай псіхалогіі; этнічная тэрыторыя і незалежная, самастойная беларуская дзяржава, пабудаваная ў яе межах; аб’ектыўныя нацыянальныя інтарэсы, скіраваныя ў неабмежаваную будучыню; іншае) у будучай беларускай дзяржаве будзе культывавацца атмасьфера стаўленьня да іх, як да сьвятых каштоўнасьцяў для ўсяго беларускага грамадства і кожнага асобнага грамадзяніна Беларусі.

Д пр-п 122: Беларусь – дзяржава беларускага народу. Яна была, ёсьць і будзе родным домам для ўсіх беларусаў, дзе б яны ні жылі.

Д пр-п 49: На сёньня кампрадорская бюракратыя зь мясцовых – цяперцы – ператварылася ў злачыннага дэструктыўна-паразітнага монстра, адчужанага ад аб’ектыўных інтарэсаў беларускага народу, падпарадкаванага ўладзе Лукашэнкі ды яго гаспадароў з колаў расейскай імперыякратыі й прызначанага для выкарыстаньня, эксплуатацыі беларусаў ды Беларусі. Аб’яўляем цяперцаў ворагам беларускага народу №3.

6.7. Ідэалагічная бясьпека беларускай дзяржавы і ўладкаваньне ўзаемаадносін зь іншымі ідэалагічнымі сістэмамі.

Д пр-п 15: Той рэжым, які зноўку склаўся ў Расеі – гэта рэжым расейскай імперскай бюракратыі. Апошняя складаецца з крамлёўскіх начальнікаў і прызначаемых адтуль намесьнікаў каланіяльных тэрыторыяў; з большасьці прадстаўнікоў вышэйшага каманднага складу ў войску, міліцыі, сьпецслужбах; са значнай часткі прадстаўнікоў ураду; з дэпутатаў кіроўнай і калякіроўных партый у Думе; з вышэйшага кліру РПЦ і зь некаторых іншых структур. Расейская імпербюракратыя зьяўляецца ворагам №1 для беларускай, разнастайных расейскіх ды іншых суседніх дэмакратыяў (у т.л. украінкай, грузінскай, дэмакратыяў Прыбалтыйскіх краін).

Д пр-п 39: З-за праяў соцыяпаразітычнага сіянізму, якія ў той ці іншай форме і з усё большай частатой сустракаюцца ў нашым жыцьці, перашкаджаючы станаўленьню беларускай і іншых дэмакратый, аб’яўляем сіянакратыю — вышэйшае сіянісцкае кіраўніцтва – другім па небясьпецы ворагам беларускага народу (ворагам №2).

Д пр-п 5: Цяперашні «Захад», калі браць у цэлым, у адносінах да нашага народу калі і не вораг, дык ні ў якім разе ня сябра! Спадзявацца на яго сёньня нельга.

Д пр-п 19: Будучыня чалавецтва ў справядлівым вырашэньні ўзьнікаючых супярэчнасьцяў, а заклікі да “талерантнасьці” лічым формай праявы таго ці іншага крызісу, у якім апынулася грамадства, і які нехта вырашаць не жадае… У гэтым сэнсе мы за лозунг: “Ніякай талерантнасьці да грамадскіх хваробаў! Давайце грамадскія праблемы падымаць і канкрэтна вырашаць, а не заганяць у “талерантнасьць”!”

Д пр-п 31: Адрозьненьне нашага сьветагляду ад ліберальнага заключаецца ў асноўным у тым, што нават ідэйныя лібералы (пра псеўда-лібералаў мы нават не гаворым) аніяк ня могуць зразумець, што не бывае абстрактных правоў і свабод чалавека, як і абстрактных людзей ці грамадстваў. У Беларусі жыве рэальны і канкрэтны беларускі народ, які з-за імперскага ціску ўсё яшчэ пазбаўлены ўсяго, што павінен мець народ – гаспадар сваёй краіны – улады, уласнасьці, сваёй мовы, культуры, гісторыі, свабоды, годнасьці, бясьпекі, нацыянальнага адзінства, сэнсу жыцьця, будучыні й г.д. У сувязі з гэтым усялякія размовы пра “правы і свабоды” абстрактнага грамадзяніна ў Беларусі ёсьць і будуць да той пары абсалютна пустымі й бессэнсоўнымі, пакуль беларускі народ ня будзе мець тое, што яму належыць у адпаведнасьці з натуральным правам.

Д пр-п 64: Наша стаўленьне, як зьмястоўных беларускіх дэмакратаў і сістэмных гуманістаў, да мандыялісцкага руху на Захадзе і ў Расейскай імперыі зьяўляецца насьцяржанным.

Д пр-п 30: У будучай беларускай дзяржаве вырашэньне праблемаў розных сексуальных, нацыянальных ды іншых меншасьцяў – підарасаў, феміністак, педафілаў, герантакратаў і г.д. – будзе адбывацца толькі пасьля таго, як будуць вырашаны ўсё праблемы большасьці – г.зн. беларускага народу!

Д пр-п 37: У атмасьферы спрэчак, якія ўсчаліся вакол праблемы генацыду народаў, мы лічым, што павінен быць прызнаны генацыд усіх народаў, які сапраўды меў месца! І тое, што быў прызнаны генацыд армян у 1915 г. – гэта добра, што быў прызнаны генацыд чачэнцаў у 1944 г. – таксама. І тое, што будзе прызнаны генацыд алжырцаў французамі й курдаў туркамі – гэта таксама варта ацаніць станоўча. Будучае прызнаньне генацыду адыгаў Расеяй трэба таксама чакаць з надзеяй. Неабходна прызнаць і генацыд індзейцаў у абедзьвюх Амерыках, зьдзейсьнены еўрапейцамі, а таксама ўсе іншыя генацыды, якія толькі мелі месца на зямлі й якія атрымаецца даказаць, не забыўшы пра генацыд беларусаў.

3.

Такім чынам, тое-сёе скласьці сапраўды атрымліваецца, хаця бачны і прагалы…

А таму з гэтай восені наша рэдакцыя пераходзіць ад хаатычна-выпадковага зьбіраньня дактрынальнях прынцыпаў, якія датычаць асобных асьпектаў будучай беларускай дзяржавы, на этап пасьлядоўна-сістэмнай працы па фармаваньні яе праграмнага вобразу.

І апошняе. Нават тое, што ўжо ёсьць, стварае магчымасьць параўноўваць ідэалогію, якая выпрацоўваецца намі, з напрацоўкамі іншых дзяржаўных ці апазіцыйных палітычных сіл (як унутрыбеларускіх, так і замежных ). Так, напрыклад, калі вы возьмеце “Малую канстытуцыю” ці “Антыкрызісную праграму”, распрацаваныя АДС, вы напэўна і самі знойдзеце істотныя адрозьненьні ад таго, што ў якасьці праграмы будучай дзяржаўнай палітычнай дзейнасьці прапануем мы.

Таму ня буду цяпер аналізаваць гэтыя адрозьненьні. Кожны звычайны беларус можа іх знайсьці самастойна.

Мой, як і ўсёй нашай рэдакцыі, адказ вельлерам такі: мэта, а зь ёй і сэнс існаваньня Сьвету заключаюцца ня ў сьмерці, а ў неабмежаваным (практычна неабмежаваным з пазіцый часу жыцьця любога чалавека і ўсяго чалавецтва) прагрэсіўным разьвіцьці (запішам як С пр-п 5а). Прагрэс – гэта ўладкаваньне, упрыгожаньне, ўдасканаленьне, падвышэньне ўзроўню арганізацыі (запішам як С пр-п 5б). Дадзеныя палажэньні патрабуюць адмысловага аналізу і канкрэтызацыі.

Цяпер я ня буду губляць час, каб давесьці існаваньне феномену прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету – ён даўно даказаны навукоўцамі. Прапаную закрануць іншую праблему. Давайце паспрабуем зьмястоўна апісаць і азначыць гэты працэс, а таксама паказаць яго кірунак і механізмы.

Так, на малюнку 2, пададзеным у пачатку гэтага матэрыяла, агульнае разьвіцьцё Сьвету раскладзена па дзьвюх асях: першая (вось V) адлюстроўвае павелічэньне памераў Сьвету (ідзе ад чырвонай кропкі, якая пазначае момант узьнікненьня Сьвету прыкладна 13,5 млрд. гадоў таму, управа і ўніз); рост ўзроўню разьвіцьця вядомага нам Сьвету пазначае вось l (ідзе ўправа ўверх; на ёй адкладзены пройдзеныя якасна адрозныя этапы руху матэрыі, якія пры гэтым наслойваюцца адзін на адзін: фізічны – 1, хімічны – 2, біялагічны – 3, рацыянальна-сацыяльны (людскі) – 4; будучы пострацыянальны – 5; інтэрвалы паміж сінімі лініямі, якія пашыраюцца, азначаюць, што кожная форма руху матэрыі з часам працягвае разьвівацца ўнутры сябе). Вось часу пазначана праз t. Шэры колер паміж лініямі l і V азначае Сьвет ва ўсім яго аб’емё-якасьці, які быў, ёсьць, будзе. Белым колем унутры шэрага пазначаны сёньняшнія веды, вядомыя чалавецтву, пра законы існаваньня і разьвіцьця Сьвету; зялёным, блакітным і жоўтым колерам на фоне белага – веды, якія маюць тры асобных чалавекі.

Але, лепш, грунтуючыся на напрацоўках выбітнага беларускага кібернетыка Сьвятланы Новікавай (якая значную частку жыцьця якраз і займалася тэорыяй складаных шматузроўневых сістэм), падаць сьхему вядомага нам сёньня Сьвету так, як паказана ніжэй (малюнак 3).

На гэтай сьхеме сёньняшняму Сьвету адпавядае ўсё, што разьмешчана ў прамакутніках на белым фоне. Прычым, тое, што абведзена сінім і карычневым колерам адпавядае вядомаму нам Сьвету 4 млрд. гадоў таму; тое, што абведзена сінім, карычневым і зялёным адпавядае вядомаму нам Сьвету 2 млн. гадоў таму. “Фізічнае” на сьхеме азначае ўсе фізічныя аб’екты і заканамернасьці; “хімічнае” – усе хімічныя, і г.д. “Узаемадзеяньне хімічнага зь фізічным” – гэта, напрыклад, зьявы і заканамернасьці электрахіміі, утварэньня новых рэчываў у выніку ядзернага распаду ці сінтэзу і г.д.; “фізіка-біялагічнае” – гэта, напрыклад, фотасінтэз, падтрыманьне электрычнага патэнцыялу на клеткавай мембране; “рацыянальна-фізічнае” – гэта, напрыклад, механіка, электратэхніка, атамная энэргетыка і г.д.; “бія-хімічнае” – хімічныя працэсы ў жывым і за яго межамі, дзякуючы жывому; “рацыянальна-хімічнае” – зьявы карыстаньня агнём, металургіі, самыя розныя хімічныя тэхналогіі й г.д.; “рацыянальна-біялагічнае” – сельская гаспадарка, медыцына і г.д.

Таксама на дадзенай сьхеме стрэлка паказвае кірунак прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету. На фоне шматлікіх сьмерцяў і зьнікненьняў, якія, сапраўды, мелі, маюць і будуць мець месца, інтэгральны вынік існаваньня Сьвету відавочна мае станоўчае значэньне і нарастае – ідзе ўверх. Энэргія “першаснага выбуху”, які стварыў Сусьвет, ня толькі проэнтрапійна расьцярушваецца, а й ідзе на стварэньне новых, усё больш інфармацыйна насычаных структур і зьяў. Калі энэргію Сусьвета ў час яго зараджэньня пазначыць як E, яе энтрапію як Э, а інфармацыю (сінонім – структуры, зьявы), якая ствараецца падчас расходваньня энэргіі, праз I, атрымаем формулу:

Е = Э + І.

Калі мы праігнаруем Э, атрымаем, што энэргія з часам існаваньня Сьвету прынамсі часткова ператвараецца ў інфармацыю, якая ёсьць “пабочным прадуктам” энтрапіі:

Е —> І.

Разьвіцьцё Сьвету – гэта яго ўзбагачэньне, якое дадае да таго, што было, дадае ўсё новае і новае – прычым, усё больш дасканалае, высокаўзроўневае, прыгожае. Узьнікаюць і дадаюцца ўсё новыя структуры, зьявы, інфармацыя (прывітаньне Вельлеру). У гэтым і ёсьць зьмест існаваньня Сьвету, як і… сэнс быцьця людзей у ім!

Возьмем прасьцейшы “гукавы” прыклад: у працэсе разьвіцьця Зямлі да шуму ветру, марскіх хваль, перуновых грымотаў, кропель даджу дадаліся цьвіркатаньні конікаў і сьвярчкоў, сьпевы жабаў і птушак, а пазьней да ўсяго гэтага дадаліся гукі барабанаў і дуды, музыка Моцарта, Агінскага, Бітлоў, Песьняроў… Наперадзе цудоўныя музычныя творы, створаныя кампутарамі… Цяпер усе гэтыя гукі існуюць разам, утвараючы якасна больш маштабную, гарманічную і велічную гукавую сімфонію нашай рэчаіснасьці (кожны, хто жадае, можа падаць іншы вобразны шэраг).

У дазенай сітуацыі што да кожнай людскай істоты аб’ектыўна стаіць простае пытаньне: чалавек, ты ўдзельнічаеш у гэтым працэсе – працэсе прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету – ці не? Бо, у якой якасьці й ступені ты ўдзельнічаеш, у такой ступені тваё жыцьцё мае (набывае) сэнс…

Істотнымі што да прагрэсіўнага разьвіцьця ёсьць пытаньні, датычныя механізмаў ўзьнікненьня больш высокай формы руху матэрыі (1-е) і асноўных заканамернасьцяў міжузроўневага ўзаемадзеяньня (2-е).

2.1.

Давайце разгледзім першае з гэтых пытаньняў на прыкладзе механізмаў існаваньня біясьферы і ўзьнікненьня зь яе людскай цывілізацыі (гл. малюнак 4 унізе; паказана, што чатыры галоўныя ўзроўні біялагічнага разьмешчаны паміж фізіка-хімічным і рацыянальна-сацыяльным).

На гэтай сьхеме бачна, што такая складаная сістэма, як жывое Зямлі, мае 4 якасна своеасаблівыя (галоўныя) ўзроўні ў сваёй арганізацыі: клеткавы, арганізьменны, відавы, біясьферны. Галоўны элемент кожнага з гэтых узроўняў здольны праз пэўны час (для кожнага — свой) ня толькі загінуць і зьнікнуць, а і, як правіла, перад гэтым памножыцца (яшчэ адно прывітаньне Вельлеру). Клеткі дзеляцца, утвараючы іншыя клеткі. Арганізмы размнажаюцца. Віды дзівергіруюць. Біясьфера за час свайго існаваньня (4 млрд. гадоў) ня толькі грандыёзна разьвілася, але і таксама падзялілася, утварыўшы дадатковую “біясьферу” – людскую цывілізацыю! (дарэчы, на сьхеме паказана, што інтэграцыя (складаньне) пасьля множаньня зьяўляецца механізмам зьяўленьня сістэмы істотна больш высокага ўзроўню; але пра інтэграцыю будзе пазьней).

Такім чынам, існаваньне і разьвіцьцё біясьферы адбывалася і адбываецца на грунце множаньня яе больш базавых элементаў, а вынікам яе ўласнага множаньня становіцца зьяўленьне новага больш высокага ўзроўню руху матэрыі.

Акрамя множаньня, і часта адначасова з гэтым, кампаненты любой складанай шматузроўневай сістэмы здольны таксама і да заканамернага зьмяненьня – зьявы дыферэнцыяцыі (назапашваньня адрозьненьняў), бо кожны кампанент здольны мяняцца ў сваім кірунку. Так клеткі, арганізмы, віды здольны на працягу часу заканамерна (прычым, накіравана, біялагічна сэнсоўна) зьмяняцца – разьвівацца, эвалюцыянаваць. Іх зьмены штурхае імкненьне да біялагічнай адаптацыі, да біялагічнага прагрэсу, асноўным сэнсам (і паказьнікамі) якога зьяўляецца падвышэньне верагоднасьці выжываньня арганізмаў віду, рост іх колькасьці, пашырэньне арэлу, нарастаньне шчыльнасьці пражываньня, асваеньне новых экалагічных ніш.

Аднак пры гэтым біялагічны посьпех можа быць дасягнуты на грунце розных кірункаў зьмен. Гэтыя кірункі становяцца бачнымі на фоне іншай формы прагрэсіўнага разьвіцьця, якая завецца морфа-фізіялагічнай.

Для таго, каб асэнсаваць апошняе, давайце прыгледзімся да схемы, пададзенай ніжэй на малюнаку 5 (тут паказана практычна тое ж, што я ў свой час прапанаваў як “мадэль росту сасны” — гл. http://nashaziamlia.org/2007/03/01/545 — толькі ў адрозьненьне ад апошняй, вось L і t ідуць у розных кірунках – адпаведна вертыкальна і гарызантальна). На ёй умоўна паказаны 4 галоўных кірункі структурна-функцыянальных зьмен, якія могуць адбыцца з клеткай, арганізмам, відам у працэсе эвалюцыі.

Першы кірунак (пазначаны лічбай 2; стрэлка нібы па прыступках узьнімаецца ўверх) – гэта кірунак стратэгічных прагрэсіўных ператварэньняў (арамарфозаў), якія з часам (t) вядуць да істотнага падвышэньня ўзроўню арганізацыі (гэтыя ўзроўні пазначаны плоскасьцямі L₁, L₂, L₃). Напрыклад, гэта такія зьмены, якія спрыялі ператварэньню рыб у амфібіі, амфібій у рэптыліі, апошніх у млекакормячых. У ходзе такіх ператварэньняў праяўляюцца зьявы нарастаньня суб’ектнасьці арганізмаў (іначай завецца аўтанамізацыяй) – г.зн. павелічэньне ступені іх незалежнасьці ад умоў вонкавага асяроддзя. Усё большую частку таго, што раней арганізм павінен быў артымліваць ад асяроддзя, цяпер ён забясьпечвае сам. Параўнайце: рыбы істотна залежаць ад вады і яе тэмпературы; амфібіі ўжо менш залежаць ад вады; некаторыя рэптыліі ўжо настолькі не залежаць ад вады, што некаторыя віды рэптылій жывуць у тых месцах, дзе за ўсё жыцьцё ня бачаць ніводнай кроплі дажджу (свабоднай вады); а млекакормячыя ня толькі мала залежаць ад вады, а і за кошт гамаятэ́рмнасьці істотна менш залежаць ад тэмпературы вонкавага асяроддзя ў параўнаньні з усімі папярэднімі класамі хрыбтовых.

Другі кірунак – кансерватыўны (пазначаны лічбай 3; стрэлка ідзе наперад). Арганізмы (ці іншае жывое) практычна з часам не мяняюцца, ператвараючыся ў закансерваваныя, рэліктавыя формы.

Трэці кірунак – гэта тактычнае прыстасаваньне – сьпецыялізацыя (лічба 4; стрэлкі разыходзяцца ў бакі). Арганізмы набываюць такія зьмены, якія істотна не мяняюць іх узровень арганізацыі, але дазваляюць адаптавацца да розных экалагічных ніш. Напрыклад, параўнайце па-рознаму адаптаваныя атрады (іх каля 20) прынцыпова аднолькавых млекакормячых.

Чацьверты кірунак (пазначаны лічбай 5; стрэлка падае ўніз) – кірунак морфа-функцыянальнай дэградацыі. Аказваецца, што для мэт выжываньня (біялагічнага прагрэсу) бывае карысным (!) страціць морфа-функцыянальныя дасягненьні продкаў – напрыклад, пазбавіцца вачэй, пігменту, крылаў, канечнасьцяў (ці ўвогуле стаць нерухомым). Бывае, арганізмы пазбаўляюцца нават ад уласнай сістэмы страваваньня (некаторыя паразіты).

З усіх пералічаных кірункаў, натуральна, самым галоўным зьяўляецца першы – кірунак стратэгічных прагрэсіўных ператварэньняў – арамарфозаў. Менавіта ён забясьпечвае самую галоўную рысу эвалюцыйнага прагрэсу – падвышэньне ўзроўню арганізацыі ўсёй біясьферы ў цэлым, г.зн. сапраўдны прагрэс!

Морфа-функцыянальны прагрэс – асноўная тэхналогія забесьпячэньня біялагічнага прагрэсу. Параўнайце колькасьці відаў, масы целаў, сумарныя біямассы розных падтыпаў жывёл, якія належаць да тыпу хордавых (гл. малюнак 6 зьлева), а таксама – хто каго можа зьесьці (на сьхеме прагрэсіўны кірунак разьвіцьця ад перашага хордавага, які зьявіўся на Зямлі сотні мільёнаў гадоў таму, пазначаны лічбай 1, кансерватыўны – 2, дэградатыўны – 3). Так, напрыклад, колькасьць відаў ланцэтнікаў і нерухомых абалочнікаў, якія абралі адпаведна кансерватыўны і дэградатыўны шляхі разьвіцьця, каля 1000. Агульная адносная біямаса іх невялікая. Тады як колькасьць відаў усіх больш высокаарганізаваных хордавых, якія належаць да падтыпу хрыбтовых, перавышае 40.000(!) і агульная біямаса іх непараўнальна большая.

На маё меркаваньне, у чалавецтва сістэмным аналагам біялагічнага прагрэсу, уласьцівага для жывога, зьяўляецца тэхналагічны прагрэс (здольнасьць рабіць матэрыяльныя рэчы ва ўсё большай колькасьці, якасьці й са ўсё лепшымі функцыянальнымі характарыстыкамі), а аналагам морфа-функцыянальнага прагрэсу жывога ў чалавецтва зьяўляецца гуманістычны прагрэс (азначэньне гл. у пачатку артыкула). Такое ж сістэмна-аналагічнае значэньне мае і праблема ўзаемадзеньня розных форм прагрэсу. Так, жывое накіравана на біялагічны прагрэс, але, як паказана вышэй, жывое стратэгічна выйграе, калі біялагічны прагрэс дасягаецца менавіта за кошт морфа-фізіялагічнага прагрэсу, калі апошні становіцца механізмам першага. Так і ў чалавецтва. Я не выступаю супраць яго тэхналагічнага прагрэсу. Але, паўтаруся, персьпектыва ў чалавецтва будзе толькі тады, калі дадзеная форма прагрэсу будзе грунтавацца на істотных гуманістычных дасягненьнях (дарэчы, элементарна бачна, што ўсе краіны, якія дасягнулі посьпехаў – на фоне іншых краін – у эканоміцы, у матэрыяльным узроўні жыцьця сваіх грамадзян, зрабілі гэта найперш дзякуючы лепшай гуманістычнай уладкаванасьці сваіх грамадстваў; калі цяпер некаторыя зь іх страчваюць гэтыя свае дасягненьні — гэта значыць, што такая ўладкаванасьць у іх таксама страчваецца).

Дадаткова варта падкрэсьліць, што прагрэсіўнае разьвіцьцё – гэта ня столькі ўскладненьне арганізацыі (так спачатку можа ўяўляцца, бо дэградацыя – гэта заўсёды спрашчэньне арганізацыі), колькі яе ўдасканаленьне, якое можа быць забясьпечана нават праз пэўнае спрашчэньне (напрыклад, круглыя чэрві арганізаваны больш проста, чым плоскія, але іх будова зьяўляецца эвалюцыйна больш дасканалай; прычынай такога феномену стала зьяўленьне новай структуры — поласьці цела (яе ў плоскіх чарвей няма), якая ўзяла на сябе функцыю транспарту клетак і рэчываў, пазбавіўшы ад гэтай функцыі іншыя сістэмы арганізма).

Такім чынам, у працэсе разьвіцьця за кошт множаньня элементаў складанай сістэмы, іх дыферэнцыяцыі ў розных кірунках сярод іншых зьяўляюцца і больш дасканалыя яе элементы.

2.2.

Час зьвярнуць увагу на працэс узаемадзеяньня новага са старым – яшчэ адзін істотны механізм прагрэсіўнага разьвіцьця складаных шматузроўневых сістэм. Такое ўзаемадзеяньне і элементаў сістэмы, і ўзроўняў арганізацыі вядомага нам Сьвету можна назваць іх інтэграцыяй (дырэчы, сапраўднай інтэграцыі без папярэдняй дыферэнцыяцыі ня можа быць у прынцыпе; калі пра такую “інтэграцыю” ідзе гаворка – як, напрыклад, пра “інтэграцыю” Беларусі й Расеі – гэта будзе не інтэграцыя, здольная забясьпечыць інтэнсіўны працэс разьвіцьця, скіраваны ўверх, а ўсяго толькі банальнае гарызантальнае (экстэнсіўна-экспансіўнае) павелічэньне памераў, распаўзаньне, якое будзе суправаджацца складаньнем недахопаў, што ня будзе мець ніякага дачыненьня да сапраўднага прагрэсу…).

Якая роля будзе ў розных аб’ектаў, калі яны пачнуць інтэгравацца ў адзіную сістэму – таго, які быў раней, і таго, што ўзьнік у выніку морфа-функцыянальнага прагрэсу? (Натуральна, гаворка пакуль пойдзе пра паўнавартасную, здаровую сістэму)

Патлумачу гэта з дапамогай малюнка 7 (дарэчы, гэтая сьхема ёсьць элементам сьхемы 3 і дэталізуе яе).

Больш дасканалыя аб’екты, паўсталыя ў выніку структурна-функцыянальнага прагрэсу, калі яны пачынаюць аб’ядноўвацца з ранейшымі элементамі ў новую больш складаную сістэму, выконваюць у ёй кіруючую ролю (апошняя пазначана стрэлкай зь лічбай 2). Іх задача – вызначаць далейшы кірунак руху ўсёй гэтай сістэмы. Старыя, менш дасканалыя выконваюць ролю, якую можна назваць базавай (пазначана стрэлкай зь лічбай 1). Без базавага кампанента ўся сістэма, у т.л. яе кіруючы кампанент, існаваць ня могуць. Таму і базавы, і кіруючы кампанент у межах аб’яднанай сістэмы патрэбныя адзін аднаму для вырашэньня больш складаных задач, вырашыць якія дзеля агульнай карысьці яны могуць толькі разам!

Так, людзі у даступным ім аб’ёме кіруюць біялагічным, хімічным, фізічным, а не наадварот; жывая клетка вызначае, якія хімічныя працэсы ў ёй павінны ісьці, а якія не; ваеннаначальнікі вызначаюць, калі войску наступаць і калі бараніцца, а не шэрагоўцы. У той жа час не было б людзей, калі б не існавала Зямлі й усіх аб’ектаў і зьяў на ёй; не было б клеткі, калі б не маглі адбывацца хімічныя ператварэньні ўнутры яе; не бывае войска і камандзіраў у ім без салдатаў.

Прывяду яшчэ адзін разгорнуты прыклад (датычны сістэмы: чалавек – народ), каб можна было лепш зразумець сэнс словаў “кіраваньне з боку вышэйшага базавым”. Ясна, што народ складаецца зь людзей адпаведнай этнічнай прыналежнасьці (напрыклад, беларусаў) й іхных сем’яў. Таму апошнія ў адносінах да народу – базавае. Аднак, напрыклад, у абсалютнай большасьці сёньняшніх беларускіх сем’яў (найперш з-за дэструктыўна-некрафільнага інфармацыйнага асяроддзя, а не па эканамічных прычынах, як абвяшчаецца) гадуецца толькі па аднаму-два дзіця (больш дакладная дэмаграфічная зьява апісваецца так: цяпер адна сярэднестатыстычная беларуска за жыцьцё нараджае 1,2-1,4 дзіця). Вядома, што для таго, каб народ не выміраў, нават у мірны час гэты паказьнік павінен складаць 2,2-2,3 дзіця на сярэднестатыстычную жанчыну. Інакш народ паступова вымрэ. Так, асобныя людзі, сем’і, прымаючы рашэньне, колькі дзяцей ім мець, зыходзяць са сваіх (як ім здаецца) інтарэсаў. Але, калі яны ня будуць зарыентаванымі на тое, што для існаваньня народу трэба, каб у семьях было 2-4 дзяцей, праз пэўны час не застанецца ні народу, ні іх саміх… Вось такім чынам вышэйшае (у абранай намі сістэме – інтарэсы народу) кіруе базавым (інтарэсы чалавека, сям’і). Жорстка. Без варыянтаў.

З пададзенага вынікае, што існаваньне любой сістэмы, яе лёс залежыць ад абодвух кампанентаў – і ад базавага, і ад кіруючага. Яны аднолькава важныя! (таму часта пытаньне: хто важней? — зьяўляецца недарэчным).

На іншым прыкладзе хачу зьвярнуць увагу на яшчэ адзін асьпект узаемадзеньня вышэйшага і базавага. Уявіце сабе, што нейкі чалавек (ці нават вы) апынуліся ў ратаўнічай лодцы, але бязь вёслаў, недзе ў моры-акіяне. У вас ёсьць толькі невялікі запас вады і ежы. Што вы маглі б жадаць, каб у вас было яшчэ? Вядома, найперш вёслы, ці матор, каб мець магчымасьць рухацца. А затым? Компас, каб мець магчымасьць устойліва рухацца ў абраным кірунку. А яшчэ? Прыборы, якія дазволілі вам вызначыць вашае месца знаходжаньня і месца, куды лепш за ўсё плыць – мэту вашага самастойнага руху. Такім чынам, вышэйшы ўзровень арганізацыі, зьвязаны з магчымасьцю плыць у кірунку лепшай мэты, уключае ў сябе ўсе папярэднія, больш базавыя ўзроўні арганізацыі – і магчымасьць устойліва рухацца ў абраным кірунку, і магчымасьць проста самастойна рухацца, і ўвогуле сваё існаваньне.

Таксама, калі мы гаворым пра тое, што мы выступаем за гуманістычны прагрэс беларускага народу і ўсёй людскай цывілізацыі, гэта азначае, што мы выступаем і за паляпшэньне жыцьця людзей, і за захаваньне ўсяго лепшага, што накапіла чалавецтва і наш народ за час сваёй культурнай эвалюцыі, і проста іхнае выжываньне…

Такім чынам, калі прысутнічае больш высокі ўзровень арганізацыі, ён ужо аўтаматычна ўключае ўсе папярэднія, больш базавыя ўзроўні, вызначаючы толькі іх накіраванасьць.

Аднак, кіруючы кампанент, як усё эвалюцыйна новае і, як правіла, больш складанае, ёсьць найбольш слабай часткай сістэмы. І зь ім бываюць самыя розныя праблемы. Бывае, што кіраўніцтва дэградуе, як дэградуе здаровая клетка ў злаякасную, а бывае, што кіраўнічую ролю ў сістэме захоплівае (ці, прынамсі, пачынае істотна ўплываць на яе) ня лепшы, а ў той ці іншай ступені недасканалы, нізкаўзроўневы, абмежаваны элемент. Апошнюю зьяву можна назваць сістэмным паразітызмам. Гэтая зьява разнастайная, яна выяўляе сябе ў самых розных сістэмах. У электратэхніцы вядомыя паразітычныя токі, у і-сеціве – вірусы, ёсьць яшчэ біялагічныя і сацыяльныя паразіты…

Так, шырока вядомы розныя біялагічныя паразіты (вірусы, бактэрыі, грыбы, жывёлы), якія імкнуцца жыць, напрыклад, за кошт цела чалавека. Дарэчы, ня менш за палову ўсіх праблем са здароўем у людзей ва ўсім сьвеце выкліканы паразітамі.

Найбольш распаўсюджанае азначэньне біялагічнага паразіта такое: гэта арганізм чужога біялагічнага віду (1-ы крытэр), які выкарыстоўвае арганізм гаспадара (чалавека ці іншы жывы арганізм) як месца жыхарства, крыніцу харчаваньня (2-і крытэр), чым наносіць яму істотную шкоду (3-і). Гэта шкода і ёсьць хвароба. Аднак у гэтым азначэньні адсутнічае яшчэ адзін крытэр: паразіт заўсёды (!) зьяўляецца менш дасканалым, менш самастойным і высокаараганізаваным, чым гаспадар, на якім ён паразітуе. Між тым, гэты крытэр (4-ы) становіцца ключавым, калі мы гаворым пра сацыяльны паразітызм (а 1-ы крытэр, калі не адпадае – бо ўсе людзі належаць да аднаго біялагічнага віду – дык мадыфікуецца: сацыяльныя паразіты не зьяўляюцца ці не адчуваюць сябе часткай адпаведнага народу; для іх чужымі ёсьць і этычныя прынцыпы. З гэтых пазіцый яны таксама ксена-, таксама чужакі).

Такім чынам, сацыяльны паразітызм – гэта зьява, калі сьветаглядна абмежаваны, маральна нізкапробны, эгаістычны чалавек ці група такіх людзей, захапіўшы ў грамадстве тую ці іншую кіроўную пазіцыю (у эканоміцы, палітыцы, ідэалогіі, СМІ), зь яе дапамогай выкарыстоўвае(юць) іншых, чым наносяць асобным людзям ці грамадству ў цэлым відавочную шкоду.

Сацыяльныя паразіты тармозяць гуманістычны прагрэс, разбураюць назапашаныя прынцыпы здаровага сацыяльнага ўладкаваньня, праз што дэградуюць узровень гуманістычнай уладкаванасьці асобных грамадстваў і ўсяго чалавецтва ў цэлым. Усё гэта яны робяць дзеля сваіх прымітыўных мэт – неабмежаванага матэрыяльнага забесьпячэньня і хворых эгаістычных амбіцый. Адсюль відавочна, што сацыяльны паразітызм – зьява абсалютна антыпрагрэсіўная, зь якой любая нацыянальна-гуманістычная эліта мусіць вынікова змагацца.

Абагульваючы ўсё, пададзенае вышэй, можна запісаць, што працэс прагрэсіўнага разьвіцьця любой складанай сістэмы заснаваны на ўзаемадзеньні двух механізмаў – дыферэнцыяцыі яе кампанентаў і іх інтэграцыі, у якой больш прагрэсіўны кампанент сістэмы павінен выконваць кіраўнічую ролю. Зафіксуем гэта як чарговы прынцып Сьветагляднай дактрыны (С пр-п 17).

2.3.

Давайце цяпер абмяркуем некаторыя прыкладны́я феномены, якія ўзьнікаюць з пададзенай тэорыі.

2.3.1. Напрыклад, зьвернем увагу зь псіхалагічных пазіцый на феномен сьмерці, які толькі й бачыць у жыцьці ды сьвядома накідае іншым сп-р Вельлер (трэцяе яму прывітаньне). Зьвярніце ўвагу на малюнак 4. Зь яго бачна, што калі клетка дзеліцца на дзьве дачынныя клеткі, гэта азначае адначасна і сьмерць (зьнікненьне) продкавай клеткі, зь якой гэтыя клеткі ўтварыліся (хаця, натуральна, клетка можа загінуць і зь іншых прычын). У шматклеткавых арганізмаў працэс сьмерці ўжо цалкам аддзелены ад іх множаньня-размнажэньня. Але кожнаму шматклеткаваму арганізму сьмерць наканавана. Ён памрэ-загіне абавязкова, пражыўшы генетычна вызначаны час… Віды патэнцыйна бессьмяротныя, але гэты іх патэнцыял абмежаваны эвалюцыяй іншых відаў арганізмаў, якія могуць выціснуць стары від зь яго экалагічнай нішы – з-за чаго ён вымрэ. Патэнцыял да бессьмяротнасьці ў біясьферы яшчэ большы. Яе зьнікненьне з паверхні Зямлі й з глыбінь акіянаў (“марскія курыльшчыкі”) можа быць выклікана толькі такімі зьменамі ўмоў на нашай планеце, якія зьяўляцца абсалютна несумяшчальнымі з магчымасьцю існаваньня жыцьця на ёй (такія зьмены могуць, напрыклад, адбыцца з-за падзей з Сонцам праз… некалькі мільярдаў гадоў). Але вось зьявілася людская цывілізацыя. І калі чалавецтва само сябе ня зьнішчыць (першае), і калі забясьпечыць свой тэхналагічны прагрэс (другое; які, як я ўжо падаў вышэй, магчымы на грунце гуманістычнага прагрэсу), яно будзе здольна распаўсюдзіцца ў пэўнай частцы нашай галактыкі, забясьпечыўшы сабе большую бессьмяротнасьць, чым на тое здольна нават уся сучасная біясьфера… Карацей, персьпектыва чалавецтва, зноў паўторым, цалкам залежыць ад таго, як у нас будзе адбывацца гуманістычны прагрэс! (дарэчы, працягваючы пададзены шэраг заканамернасьцяў, можна ўбачыць, што лёс усяго Сусьвету яшчэ больш аптымістычны: за трыльёны гадоў яго будучага існаваньня можа быць свораны новы Абсалютна Незьнішчальны Сусьвет; і зноў пытаньне: чалавек, ці ты хочаш удзельнічаць у гэтай неверагодна градыёзнай справе?!)

Так што давайце і далей рашуча адкідаць песімістычна-сьмяротны кірунак мысьленьня і такі ж дыскурс (каму б яны ні належалі), як нешта неадэкватнае, недарэчнае…

Іншая справа, што чалавецтва можа само сябе зьнішчыць альбо здэградаваць. Пра гэта гаворка ўжо была і гэтага нельга дапусьціць ні пры якіх абставінах! – вось і ўвесь адказ…

2.3.2. Варта таксама разгледзець яшчэ адно пытаньне зь філасофскай сьферы. Чалавецтва зьяўляецца вышэйшай формай існаваньня матэрыі ў дакладна вядомай нам частцы Сьвету – нашай рэчаіснасьці. (Што да іншапланетных разумных істот, я лічу, што тут варта заявіць наступнае: яны ня толькі могуць быць, а і найверагодней — ёсьць; 100%-ва навукова-дакладных зьвестак аб іх існаваньні няма (прынамсі, у адкрытай для грамадскага ўжытку форме); большасьць “фактаў”, якія прыводзяцца на карысьць існаваньня пазазямных цывілізацый разумных істот, зьяўляюцца інфармацыйным сьмецьцем, магчыма, ствараемым наўмысна, каб зашуміць сапраўды важкія факты; высокаразьвітым цывілізацыям мы можам быць настолькі малацікавымі, як жыцьцё мурашніка ў лесе – па гэтай прычыне ці па прычыне вышэйшай гуманістычнасьці, якая нагадвае паводзіны сапраўднага эколага ў запаведніку, яны могуць імкнуцца зьвесьці сваё кантактаваньне з намі да мінімуму).

Гэта азначае, што далейшы прагрэс чалавецтва зьвязаны з падпарадкаваньнем тым заканамернасьцям, якія сёньня людзям яшчэ не вядомыя, бо датычаць толькі будучыні. Адсюль пытаньне: ці законы далейшага прагрэсіўнага разьвіцьця чалавецтва, законы яго больш высокага ўзроўню арганізацыі ўжо існуюць (хаця і невядомы нам, але чакаючы свайго адкрыцьця) ці чалавецтва само створыць гэтыя законы напярэдадні пабудовы новага больш высокага ўзроўню сваёй арганізацыі?

Па-першае, мне падаецца, што ў адказе на гэтае пытаньне закладзены тэст на веру ў існаваньне Вышэйшай сілы (Бога), якая кіруе разьвіцьцём Сьвету. Па-другое, я і мае сябры па рэдакцыі прынялі, што мы не ствараем законы прагрэсу, а толькі адкрываем іх…

2.3.3. Кібернетычная сьхема, аналагічная пададзенай на малюнку 3, можа быць пабудавана і на іншым прынцыпе. Там яна складзена на грунце “эвалюцыйнага” падыходу – г.зн. тое, што зьяўляецца больш высокаўзроўневым, па часе ўзьнікла пазьней. Яшчэ адной такой сьхемай, маючай істотнае значэньне, можа быць сістэма псіхікі чалавека. Асабіста я прыйшоў да высновы, што псіхіка людзей таксама мае 4 галоўныя узроўні: падсьвядомасьць, псеўдарацыянальную сьвядомасьць, рацыянальную сьвядомасьць, пострацыянальную сьвядомасьць. Склаўшы гэтыя псіхічныя пласты так, як паказана на малюнку 4, мы можам атрымаць сістэму, якая здольная лепш, чым вядомыя сістэмы Юнга і Сарокіна, тлумачыць псіхічныя і соцыя-псіхічныя заканамернасьці (прыйдзе час і пра гэта я распавяду падрабязьней).

Альтэрнатыўным падыходам да будовы кібернетычнай сістэмы, аналагічнай пададзенай на малюнку 3, зьяўляцца такі, які можна назваць “структурным”. У ім больш базавы ўзровень арганізацыі складаецца з элементаў больш высокага ўзроўню. Усё чалавецтва (як і, напрыклад, усю біясьферу) можна ўявіць такой складанай шматузроўневай сістэмай, пабудаванай на гэтым “структурным” прынцыпе. Для таго, каб далейшая гаворка была больш зьмястоўнай, давайце разгледзім тое, што паказана ўнізе на малюнку 8.

Тут літарай А пазначаны адзін варыянт, больш наглядны, пабудовы сістэмы чалавецтва, а літарай Б – іншы, кібернетычны варыянт (атрымаўся такі ж, як і на малюнку 3). У абодвух выпадках бачна, што ў якасьці галоўных узроўняў арганізацыі ў межах чалавецтва прапануецца прыняць наступныя структуры: чалавек (людскі індывід); сацыяльная група (сям’я, працоўны калектыў, сацыяльная страта, клас); народ-нацыя; чалавецтва.

Далей лепш выкарыстоўваць варыянт Б дадзенай сьхемы – ён хаця і пабудаваны на іншым прынцыпе, чым на малюнку 3, але як кібернетычная сістэма дае той жа вынік. Атрымліваецца, што заканамернасьці існаваньня і прагрэсіўнага разьвіцьця народу падпарадкоўваюцца заканамернасьцям чалавецтва; заканамернасьці існаваньня і разьвіцьця любой сацыяльнай групы ўнутры этнічнай нацыі-дзяржавы падпарадкоўваюцца заканамернасьцям існаваньня дзяржаваўтваральнага народу (як і, натуральна, чалавецтва); заканамернасьці жыцьця асобных людзей падпарадкоўваюцца заканамернасьцям існаваньня і разьвіцьця адпаведнай сацыяльнай групы, адпаведнага народу і ўсяго чалавецтва.

Пададзенае варта зафіксаваць як чарговы прынцып нашай Сьветагляднай дактрыны (С пр-п 18, які ўжо даўно прапануецца рэдакцыяй і ўзгоднены зь усімі яе сябрамі; дарэчы, а тое, што чалавецтва кіруецца законамі Сьвету, ужо даўно адлюстравана праз С пр-п 2).

2.3.4. Так, як толькі што мы склалі кібернетычную мадэль, каб уладкаваць некаторыя прынцыповыя пытаньні, зьвязаныя зь персьпектывай існаваньня чалавецтва, у такім жа выглядзе мы можам падаць і арганізм чалавека. Ён таксама складаецца з 4 галоўных узроўняў: клетка (першы); тая ці іншая біялагічная тканка (другі); сістэма органаў на чале з галоўным органам (трэці); увесь цэласны арганізм (чацьверты). Як і ва ўсіх папярэдніх выпадках, клетка прэзентуе базавы ўзровень арганізацыі, а арганізм – найвышэйшы.

Але, у адрозьненьне ад Сьвету, біясьферы ці чалавецтва, час жыцьця любога чалавека строга абмежаваны. Кожны з нас, на жаль, а мо і не, абавязкова памрэ. Стратэгічная прычына ў тым, што арганізм – гэта моцна цэнтралізаваная сістэма. Усе падзеі, зьвязаныя зь яе існаваньнем, жорстка запраграмаваныя – ад нараджэньня і да сьмерці праз старасьць. Такія сістэмы я прапаную называць антагенетычнымі. У адрозьненьне ад іх, такія сістэмы, як від, біясьфера, зьяўляюцца моцна дэцэнтралізаванымі. Іх разьвіцьцё кіруецца ўмовамі вонкавага асяроддзя. Такія сістэмы я прапаную называць філагенетычнымі. Іх зьнікненьне, сьмерць – не запраграмаваная.

Дык вось, чалавецтва таксама зьяўляецца тыповай філагенетычнай сістэмай. Але, з мэтай яго ўладкаваньня, каб паменшыць колькасьць бедаў, якія суправаджаюць жыцьцё людзей, мы можам імкнуцца яго цэнтралізаваць – г.зн. паступова, магчыма несьвядома, ператварыць чалавецтва з філагенетычнай сістэмы ў антагенетычную (з вынікаючымі адсюль наступствамі ў выглядзе абавязковай сьмерці для любой такой сістэмы). Рухаючыся па вузкай горнай сьцежцы паміж дзьвюмя скрайнасьцямі, у нас ёсьць небясьпека зьехаць у іншы кувет…

На мой погляд, аптымальнае рашэньне, як найчасьцей бывае ў аналагічных выпадках, заключаецца ў тым, каб заўсёды знаходзіцца паміж скрайнасьцямі – на мяжы, на нейтральнай лініі, якая аддзяляе адну форму магчымай дэградацыі чалавецтва (анархія, хаас войнаў на фоне нарастаньня магчымасьцяў зьнішчэньня ўсяго жывога) ад другой (цэнтралізацыя да абсалютнага глабальнага таталітарызму з наступнай поўная дэградацыяй чалавецтва практычна ў жывёльны стан)! Выйсьце – залатая сярэдзіна – выглядае так: чалавецтва павінна быць анта-філагенетычнай сістэмай. Практычнае вырашэньне гэтай задачы цалкам залежыць ад таго, ХТО і ЗЬ ЯКІМІ МЭТАМІ будзе кіраваць нашай людскай цывілізацыяй у будучыні.

Данае палажэньне вартае таго, каб быць прынцыпам нашай Сьветагляднай дактрыны (С пр-п 19).

2.3.5. З усіх разважаньняў, пададзеных вышэй, і іх абагульненьня ў цэлым бачна, што персьпектыва існаваньня і прагрэсу чалавецтва жорстка зьвязана з шэрагам наступных стратэгічных умоў, якія адначасова зьяўляюцца стратэгічнымі механізмамі гуманістычнага прагрэсу і мусяць улічвацца будучымі кіраўнікамі людскай цывілізацыі, якія жадаюць пакінуць прагрэсіўны сьлед у гісторыі й адпаведную памяць пра сябе:

1. павінны быць захаваны й істотна палепшаны ў параўнаньні зь сёньняшнім станам экалагічныя ўмовы на Зямлі – асяроддзе існаваньня людзей і ўсіх іншых жывых арганізмаў, павінна істотна паменшыцца выкарыстаньне неаднаўляльных прыродных рэсурсаў, зьменшыцца памер чалавецтва;

2. павінна захавацца і разьвіцца натуральная ўнутраная разнастайнасьць чалавецтва – г.зн. яго нацыянальна-этнічная дыферэнцаванасьць;

3. павінна перайсьці на якасна іншы ўзровень міжнароднае ўзаемакарыснае супрацоўніцтва – інтэграцыя на грунце стратэгічных гуманістычных прынцыпаў;

4. павінна істотна ўзмацніцца змаганьне з сацыяльнымі паразітамі чалавецтва ў кірунку іх поўнага зьнішчэньня.

Вядома, кожны з гэтых прынцыпаў патрабуе далейшай дэталізацыі. Яна будзе зроблена. Але і тое, што пададзена, варта зафіксаваць як прынцып нашай Сьветагляднай дактрыны (С пр-п 20).

Дадаткі (І і ІІ)

І. Пра несуладнасьць маралі і палітыкі, у сэнсе вечнага міру

Мараль ужо сама па сабе ёсьць практыкай з аб’ектыўным значэньнем, яе сымбаль катэгарычна прадпісваючых законаў, паводле якіх мы маем дзеяць, і выразны несустык бывае тады, калі мы, прызнаўшы ўжо за гэтым паняткам абавязку аўтарытэт, яшчэ хочам сказаць, што ўсё-такі не ў стане яго выконваць. Бо тады гэты панятак сам выпадае з маралі (ultra posse nemo obligatur); у гэтым сэнсе ня можа быць спрэчкі палітыкі як практыкуючай навукі аб праве з маральлю як такой, але тэарэтычнай (у гэтым сэнсе ня можа быць спрэчкі практыкі з тэорыяй: бо ж пад гэтай апошняй трэба было б разумець агульную тэорыю разумнасьці, гэта значыць тэорыю максімаў, выбіраць найбольш прыдатныя дзеля яго разьлічаных на выгаду намераў сродкі, гэта значыць адмаўляць, што мараль наогул існуе).

Палітыка кажа: “Будзьце разумныя як зьмеі”, мараль (як абмежавальная ўмова) дадае: “і без фальшу як галубы”. Калі абедзьве опцыі ня могуць утрымлівацца ў адной запаведзі, то насамрэч ёсьць сітуацыя спрэчкі палітыкі і маралі; калі аднак тое і тое паядноўваецца, то панятак пра процілеглае абсурдны, і пытаньне, як вырашыць тую спрэчку, нават не дазваляе сябе сфармуляваць як задачу. Хоць пасыл “сумленнасьць лепшая палітыка” зьмяшчае тэорыю, якой практыка, на жаль, вельмі часта супярэчыць: так, гэтаксама тэарэтычны пасыл “сумленнасьць лепш за любую палітыку” бясконца вышэй за любы закід, больш за тое, ён ёсьць неадпрэчнай умовай гэтага апошняга. Канцавы бог маралі не саступае Юпітэру (канцавому богу гвалту), бо гэты ўсё яшчэ знаходзіцца пад лёсам; гэта значыць розум недастаткова прасьветлены, каб усьвядоміць шэраг папярэдне абумоўленых чыньнікаў, якія дазваляюць папярэдне і з гарантыяй абвесьціць шчасьлівы сыход альбо няпосьпех людзкіх пачынаньняў паводле механізма прыроды (хоць і зычаць яго сабе). Але што трэба рабіць, каб застацца на каляінах абавязку (паводле рэгулямінаў мудрасьці), – дзеля гэтага нам тут даволі выразна высьвечваецца ўсё да канчэльнай мэты.

І вось тут практык (якому мараль гэта адно тэорыя) засноўвае сваю бязьлітасную водпаведзь нашай дабрасардэчнай надзеі (нават пры дапушчэньні мусовасьці і магчымасьці), і засноўвае яе, уласна кажучы, на тым, што ён сьцьвярджае, што бачыць з натуры чалавека: той ніколі не захоча таго, што трэба, каб спраўдзіць тую вядучую да вечнага міру мэту.

Праўда, хаценьня паасобных людзей жыць паводле законнай Канстытуцыі і прынцыпаў свабоды (дыстрыбутыўнае адзінства волі ўсіх) дзеля гэтай мэты недастаткова, але што ўсе разам хочуць гэтага стану (калектыўная еднасьць аб’яднанай волі), – гэтае разрашэньне цяжкай задачы будзе яшчэ неабходным, каб стаўся маналіт грамадзянскай супольнасьціі, і, паколькі праз гэтую рознасьць партыкулярнага хаценьня ўсіх мусіць далучыцца яшчэ адзін злучальны чыньнік гэтага, каб выкшталтаваць волю супольнасьці, чаго ніхто з усёй грамады ня можа, то ў выкананьні той ідэі (на практыцы) нельга разьлічваць на іншы другі пачатак праўнага стану, акрамя ўсталяванага сілай, з прымусу якой потым засноўваецца грамадзкае права; праўда, яно потым (бо ж і без гэтага на маральную сьвядомасьць заканадаўца паўплываць можна толькі мала, – пасьля таго, як здарыцца аб’яднаньне выпадковага натоўпу ў народ, ён адно перадасьць яму права выкшталтаваць шляхам агульнага волевыяўленьня сваю агульную волю) нават у папярэднім разглядзе змушае чакаць вялікіх адхіленьняў ад той ідэі (тэорыі).

І тады гэта значыць: у каго ў руках улада, той ня дасьць народу дыктаваць сабе законы. Дзяржава, якая знаходзіцца ў валоданьні і не падлягае зьнешнім законам, не будзе ў агледзінах спосабу, як яна мае шукаць права ў дачыненьні да іншых дзяржаваў, рабіць сябе залежнай ад свайго судзейскага корпуса, і нават частка сьвету, калі яна адчувае сябе вышэй за іншую, няхай сабе тая і не займае ёй дарогу, не пакіне нескарыстаным сродак узмацніць сваю ўладу рабаўніцтвам альбо і наогул падпарадкаваньнем яе; вось так і разьбягаюцца ў нішто ўсе накіды тэорыі дзяржаўнага, нацыянальнага і міжнароднага права, прападаюць як бескантэнтныя невыканальныя ідэалы, а вось насуперак ім практыка, заснаваная на эмпірычных прынцыпах людскай натуры, якія яна не лічыць занадта нізкімі, адно і магла б мець надзею з спосабу, як разьвіваюцца працэсы ў сьвеце, здабыць навучаньне сваім максімам, надзейную глебу для будынка дзяржаўнай разумнасьці.

Праўда, калі няма свабоды і ўгрунтаванага на ёй маральнага закона, а ўсё, што здараецца і можа здарыцца, ёсьць адно толькі механізмам прыроды, то палітыка (як мастацтва выкарыстоўваць яго дзеля кіраваньня людзьмі) гэта ўся практычная мудрасьць, а панятак права гэта думка без кантэнту. Але калі яго наяўнасьць падасца неабходным паяднаць з палітыкай, нават падвысіць яго наогул да статусу абмежавальнай умовы гэтай апошняй, то трэба дапускаць сумяшчальнасьць аднаго і другога. Я хай сабе і магу ўявіць сабе маральнага палітыка, г.зн. некага, хто прымае прынцыпы дзяржаўнага розуму такімі, што яны могуць суіснаваць з маральлю, але не палітычнага мараліста, які так вырабляе сваю мараль, як знаходзіць яе дастасоўнай сабе выгода дзяржаўнага мужа.

Маральны палітык возьме сабе за прынцып: калі ва ўладкаваньні дзяржавы альбо ў стасунках паміж дзяржавамі адбыліся збоі, якія нельга было прадухіліць, то гэта абавязак, найперш для кіраўнікоў дзяржаваў – думаць у тым накірунку, як яны могуць быць як мага хутчэй выпраўленыя, і як іх можна зрабіць адпаведнымі натуральнаму праву так, як гэта ў выглядзе ўзора стаіць у нас перад вачыма з ідэі розуму, – няхай нават коштам гэтага была ахвяра іхняга эгаізма. Паколькі разрыў повязі дзяржаўнага і міжнароднага яднаньня яшчэ да таго, як на іх месца можа заступіць лепшая канстытуцыя, супярэчыць усёй, у гэтым адзінай з маральлю, дзяржаўнай мудрасьці, то было б, праўда, не зусім складна патрабаваць неадкладнага і зацятага скасаваньня такога збоя, але што прынамсі максіма неабходнасьці такой папраўкі мае быць зьмястоўным складнікам сьветагляду ўладара, каб заставацца ў сталым набліжэньні да мэты (набліжэньні паводле законаў права найлепшай канстытуцыі), – гэта вось можа быць ад яго запатрабавана. Дзяржава можа кіравацца ўжо па-рэспубліканску, калі ён яшчэ паводле дзейнай Канстытуцыі валодае дэспатычнай уладай, пакуль народ паступова не пранікнецца ўплывам самой ідэі аўтарытэту закона (каб як ён меў сілу фізічнага закона), а потым рупліва не будзе прыведзены да ўласнага заканадаўства (якое з самага пачатку заснавана на праве). Калі праз калаварот спароджанай дрэннай канстытуцыяй рэвалюцыі няпраўным шляхам была б заваяваная больш адэкватная праву канстытуцыя, то і тады нельга было б лічыць дазволеным весьці народ назад у старыя парадкі, хоць у часе рэвалюцыі кожны, хто пакажа сябе гвалтоўным альбо падступным, па праву мог бы быць падвергнуты пакараньню як зачынальнік смуты. Але што да зьнешніх сувязяў дзяржаваў, то ад дзяржавы нельга патрабаваць, каб яно адмяніла сваю, хай сабе і дэспатычную, канстытуцыю (якая, аднак, больш моцная, што да зьнешніх ворагаў), пакуль існуе пагроза імгненнага паглынаньня іншымі дзяржавамі; пры такім стане спраў мусіць быць дазволеная затрымка выкананьня да наступнай зручнай магчымасьці ў часе.

Такім чынам, вось, бадай што, мадэль на ўсе часы: як толькі дэспаты-маралісты (слабыя ў сэнсе выкананьня) шматкроць парушаюць дзяржаўную мудрасьць (пасьпешлівымі альбо паказушнымі санкцыямі), дык няхай тады досьвед паступова вяртае іх пры гэтым іхнім хібленьні ў дачыненьні да прыроды на лепшыя каляіны; а вось палітыкі-маралісты, прыхарошваючы чужыя праву дзяржаўныя прынцыпы, сыходзяць з падставы няздольнасьці людскай прыроды да дабра і паводле ідэі, прадпісанай розумам, як ім мага робяць немагчымым паляпшэньне і ўвекавечваюць парушэньні права.

Замест практыкі, якой фанабэрацца гэтыя дзяржаўныя голавы, яны абыходзяцца практыкамі, трымаючы адно ў глуздах, здаць народ і, калі магчыма, нават цэлы сьвет сваёй гаварыльняй у такт з маючымі ўладу (каб не прамінуць сваю карысьць); зусім як прыватныя юрысты (ад рамясла, не ад заканадаўства), калі яны раптам неяк пачынаюць лунаць у палітыцы. Бо ж гэта не іхні занятак – разумнічаць над заканадаўствам; яны маюць выконваць існыя загады права, і тады ім будзе лепшая любая наяўная праўная канстытуцыя, а калі яна будзе памяняная больш высокім узроўнем улады, тады якраз гэтая наступная, як гэта і належыць пры такім механічным парадку. Але калі гэты спрыт умець сядзець на ўсіх сёдлах зусім затуманіць ім розум і спадмане, што могуць меркаваць пра прынцыпы дзяржаўнай канстытуцыі увогуле паводле праўных паняткаў (між тым, a priori, не эмпірычна), калі яны на ўвесь рот заявяць, што ведаюць людзей (чаго і варта якраз чакаць, бо абыходзяцца шмат з кім), насамрэч аднак ня ведаючы чалавека і што зь ім можа быць зроблена (для чаго патрэбен больш высокі ровень антрапалагічнага назіраньня), і вось узброеныя гэтымі паняткамі бяруцца, як прадпісвае розум, за дзяржаўнае і міжнароднае права, – тады яны гэты звышкрок ня могуць зрабіць іначай, акрамя як з духам траўматызма, выконваючы свае звычайныя паводзіны (кшталту механізма, дзеючага паводле дэспатычна зададзеных неадпрэчных законаў) там, дзе паняткі розуму маюць на ўвазе абгрунтаваны адно паводле прынцыпаў свабоды прымус, дзякуючы якому найперш і магчымая прыхільная праву дзяржаўная канстытуцыя. А вось меркаваны практык, праходзячы міма той ідэі, эмпірычна, дзеючы з досьведу, мяркуе, што можа вырашыць гэтую задачу так, як былі ўладкаваныя найлепш да гэтага вывераныя, праўда, большай часткай супярэчлівыя ў сэнсе права дзяржаўныя канстытуцыі. Максімы, якімі ён тут паслугоўваецца (адно вось ці агучвае), выходзяць прыкладна на наступныя сафістычныя максімы.

1. Fac et excusa. Выкарыстоўвай зручную нагоду для самачыннага захопу (альбо права дзяржавы над сваім народам, альбо над суседнім); апраўданьне можна шмат лягчэй і прыгажэй выкласьці пасьля чына і прыхарошыць гвалт (пераважна ў першым выпадку, калі вышэйшая ўлада ўнутры краіны адразу і ёсьць і заканадаўчым верхавенствам, якога трэба слухацца, не пераймаючыся гульнямі розуму); як быццам перад гэтым хацеў думаць пра пераканаўчыя падставы, а на контрдовады хацеў бы лепш спачатку пачакаць. Сама гэтая дзёрзкасьць надае нейкую бачнасьць унутранай перакананасьці ў правамоцнасьці чыну, а бог bonus euentus апасьля найлепшы адвакат.

2. Si fecisti, nega. Што сам парушыў, прыкладам, каб прывесьці свой народ да адчаю і такім чынам да бунту, гэта адпрэчвай, што гэта твая віна; сьцьвярджай, што гэта з-за папярочнасьці падданых. Альбо, калі зваяваў суседні народ, віна прыроды чалавека, які, калі не апярэдзіць іншага ў прымяненьні гвалту, напэўна можа разьлічваць, што той апярэдзіць яго сам і падаб’е пад сябе.

3. Divide et impera. Гэта наступнае: калі ў твайго народа пэўныя прывілеяваныя ўладары, якія адно выбралі цябе сваім вадаром (primus inter pares), то адасобі іх адзін ад аднаго, адлучы ад народа: дапамагай гэтаму апошняму, дэкларуючы большыя свабоды, і тады ўсё будзе залежаць ад тваёй безумоўнай волі. Альбо калі гэта зьнешнія дзяржавы, то ўзбуджэньне непаразуменьня паміж імі даволі пэўны сродак, каб іх пад шырмай дапамогі слабейшаму па чарзе аднаго за адным сабе падпарадкаваць.

Пры дапамозе гэтых палітычных максімаў, праўда што, нікога і не абыходзяць, бо яны ўвогуле агульнавядомыя. Гэтаксама ня сьлед зь імі саромецца, як быццам несправядлівасьць аж вось як калола вочы. Таму што з той прычыны, што вялікія ўладары не пераймаюцца меркаваньнямі натоўпу, а саромеюцца толькі адзін перад адным, і не адкрытасьць дзеі, а прынцыпы могуць увесьці іх у сорам (бо ва ўспрыманьні маральнасьці максімаў яны ўсе знаходзяцца ў згодзе), – тады ім заўсёды застаецца палітычны гонар, на які яны могуць разьлічваць напэўна, а менавіта гонар павелічэньня сваёй улады, якім бы шляхам ён ні быў прыдбаны.

* * *
З усіх зьмяіных зьвіваў немаральнай тэорыі разумнасьці дзеля таго, як усталяваць стан міру спаміж людзьмі з ваяўнічага і агрэсіўнага натуральнага стану чалавека, ясна бачна прынамсі вось што: людзі ў сваіх прыватных зносінах, як і ў грамадзкіх, гэтаксама мала могуць пазьбегнуць панятку права і не наважваюцца прылюдна заснаваць палітыку адно на нейкім наборы разумовых прыёмаў, адначасова абвясьціўшы поўную паслухмянасьць грамадзкаму праву (што найперш кідаецца ў вочы ў міжнародным праве), а вось жа аказваюць яму ўвесь належны гонар, знаходзячы сотні ўловак і маскіровак, каб вырыфмоўваць хітразольнаму гвалту аўтарытэт, маўляў ён ёсьць крыніцай і повязьзю ўсяго права. Каб пакласьці канец сафістыцы (калі не прыўкрашанай ім несправядлівасьці) і змусіць фальшывых прадстаўнікоў магутных гэтай зямлі да прызнаньня, што не праву, а гвалту на карысьць якога яны прамаўляюць і пад які яны, як быццам маючы права нешта некаму загадваць самі, інтаніруюць свае словы, – каб гэта адбылося, было б добра адкінуць асьляпляльнасьць абгорткі, за якой хаваюць ад сябе й іншых сэнс таго, што адбываецца, знайсьці і сьцьвердзіць найвышэйшы прынцып, ад якога сыходзіць намер вечнага міру: што ўсё злое, што ў яго на шляху, сыходзіць ад таго, што палітычны мараліст распачынае вось тут, дзе маральны палітык танна давяршае і, падпарадкоўваючы прынцыпы мэце, (г.зн. запрагаючы коней ззаду карэты), запабягае ўласнаму намеру прывесьці да згоды палітыку і мараль.

Каб прывесьці практычную філасофію да згоды з самой сабой, неабходна перад усім вырашыць пытаньне, ці трэба, на карысьць вырашэньня задач практычнага розуму, рабіць пачатак з матэрыяльнага прынцыпа практычнага розуму, мэты (як прадмета сваволі), альбо з фармальнага, г.зн. таго (выстаўленага адно на свабоду зьнешніх стасункаў), паводле якога агучваецца: дзейнічай так, каб ты мог хацець, каб твая максіма стала ўсеагульным законам (мэта можа быць якой заўгодна).

Без сумніву апошні прынцып мусіць ісьці паперадзе; таму што зь якасьці праўнага прынцыпа мае безумоўную абавязковасьць, у той час як першы, адно пры прадпасылцы эмпірычных умоваў пастаўленай мэты, а менавіта яе выкананьня, ён мае прымушальны характар і, калі б гэтая мэта (прыкладам, вечны мір) была хай сабе абавязкам, то гэты абавязак сам мусіў бы быць выведзены з фармальнага прынцыпа максімаў: дзейнічаць зьнешне (äußerlich). А вось першы прынцып, прынцып палітычнага мараліста (праблема дзяржаўнага, нацыянальнага, міжнароднага грамадзянскага права) – гэта адно задача уменьня (problema technicum), другі ж, насупраць, як прынцып маральнага палітыка, якому гэтая задача на маральнасьць (problema morale) адрозная ад першай як неба ад зямлі, і мэтай вырашэння якой ёсьць асягнуць вечны мір, які жадаюць не толькі як фізічнае дабро, але і як стан, вынікаючы з прызнаньня абавязка.

Дзеля разрашэньня першага, а менавіта праблемы дзяржаўнай разумнасьці, патрабуецца шмат ведаў прыроды, каб выкарыстоўваць яе механізм для задуманай мэты, і ўсё такі ўсё гэта неяк перабывае ў няпэўнасьці перад відовішчам свайго выніку, што да вечнага міра; варта ўзяць тут той ці іншы з трох разьдзелаў грамадзкага права. Няпэўна, ці лепш, каб трымаць народ у паслушэнстве і адначасова ў квітненьні, дзейнічаць строга, альбо праз вабячае славалюбства, альбо праз верхавенства аднаго правіцеля, альбо праз аб’яднаньне некалькіх галоўных, а можа хіба адно невялікай вымовай па службе, ці нарэшце шляхам дыктату ўнутры краіны на доўгі час. З усіх відаў урадоўства (дзяржаўнага кіраваньня) (за выняткам сапраўдна-рэспубліканскага, які, аднак, можа прыйсьці на розум адно маральнаму палітыку) ў гісторыі ёсьць прыклады супрацьлегласьцяў.

Яшчэ больш няпэўнае збудаванае пераважна на статутах міністэрыяльных планаў нацыянальнае права, якое насамрэч ёсьць адно словам бяз зьместу і засноўваецца на дамовах, якія ўжо ў акце іхняга заключэньня ўтрымліваюць прыхаваную клаўзулу іхняга скасаваньня.

Насупраць, вырашэньне другой праблемы, а менавіта праблемы дзяржаўнай мудрасьці, так сказаць, напрошваецца само сабой, яно зразумелае наскрозь кожнаму і робіць залішняй любую штучнасьць, ведучы прама да мэты; але згадаўшы разумнасьць, не дабівацца яе пасьпешліва пры дапамозе сілы, а набліжацца да яе несупынна ў згодзе з спрыяльнымі абставінамі.

І тут найперш йдзецца пра наступнае: “Імкнецеся перад усім да імперыі чыстага практычнага розуму і ягонай справядлівасьці, тады вашая мэта (дабрачыннасьць вечнага міру) вам стане асягальнай сама па сабе”. Таму што мараль мае ў сабе тое своеасаблівае, а менавіта з гледзішча яе прынцыпаў грамадзкага права (тут у дачыненьні да пазнавальнай a priori палітыкі), што, чым менш яна ставіць у залежнасьць ад паводзінаў пастаўленую мэту, чаканы фізічны альбо маральны набытак, тым больш яна якраз зь ёю ўвогуле стасуецца; а гэта таму, што менавіта ўсеагульная, дадзеная a priori воля (у народзе, альбо ў дачыненьні спасярод адзін аднаго розных народаў) з’яўляецца тым, што адзінае вызначае, што спасярод людзей ёсьць праўным; але гэтае зьяднаньне волі ўсіх, калі толькі дзейнічаць пасьлядоўна, гэтаксама і ў дачыненьні да механізму прыроды, можа адначасова быць прычынай асягненьня пастаўленага за мэту дзеяньня і забясьпечыць панятку права эфект.

Так, да прыкладу, базавым узорам маральнай палітыкі ёсьць, што народ павінен аб’ядноўвацца ў дзяржаву паводле безальтэрнатыўных праўных паняткаў свабоды і роўнасьці, і гэты прынцып заснаваны не на разумнасьці, а на абавязку. І вось хай сабе палітычныя маралісты як заўгодна многа разумнічаюць наконт прыроднага механізму пераходнага да грамадзтва тлуму людзей, які (гэты механізм) забірае сілу азначаных прынцыпаў і прывядзе да недасягненьня пастаўленай мэты, альбо хай сабе яны спрабуюць на прыкладах дрэнна ўладкаваных канстытуцый старога і новага часу (прыкладам, праз дэмакратыі альбо прадстаўнічую сістэму) даказаць слушнасьць свайго сьцьверджаньня, – яны ня вартыя таго, каб іх слухаць, найперш таму, што такая згубная тэорыя бадай што сама па сабе спрычыньвае тое зло, якое яна прадказвае і паводле якой чалавек разам з іншымі жывымі машынамі кінуты ў клас, складнікі якога могуць адно ўсьведамляць, што яны несвабодныя, каб тым самым зрабіць сябе ва ўласным меркаваньні ўжо найбольш вартымі жалю ад усіх стварэньняў сьвету.

Прынцып, які гучыць крыху знарок і які набыў афарыстычны ўжытак, але які ёсьць слушным: fiat iustitia, pereat mundus, што значыць “няхай уладарыць справядлівасьць, а махляры сьвету няхай праз яе ўладарства згінуць” – гэта праўны базісны прынцып, які адрэзвае ўсе перадвызначаныя злохітрасьцю альбо гвалтам крывыя дарогі; адно што яго нельга разумець няправільна, скажам, як дазвол выкарыстоўваць яго ў якасьці дазволу прымяненьня свайго права з найбольшай строгасьцю (што супярэчыла б этычнаму абавязку), а вось жа як абавязак тых, хто валодае ўладай, зь няміласьці альбо з спачуваньня не забіраць і не памяншаць у нікога ягонае права адносна іншых; для чаго патрэбная найперш сфармуляваная ў чыста праўных прынцыпах унутраная канстытуцыя дзяржавы, а потым, аднак, і агульная канстытуцыя аб’яднаньня зь іншымі суседнімі альбо нават аддаленымі дзяржавамі ў еднасьць (аналагічную адзінай дзяржаве), якая ёсьць заканадаўчым балансам іхніх супярэчнасьцяў.

Гэты прынцып ня можа быць іншым, як: палітычныя максімы мусяць сыходзіць не з іхняга чаканага як наступства выкананьня дабрабыту і шчасьлівасьці кожнай дзяржавы, такім чынам не з мэты, якую робіць сваім аб’ектам кожная з дзяржаваў (ад жаданьня) як найвышэйшага (але эмпірычнага) прынцыпа дзяржаўнай мудрасьці, а ад чыстага панятку праўнага абавязка (ад мусовасьці, прынцып якой a priori зададзены чыстым розумам), якія ні былі б фізічныя наступствы гэтага. Сьвет аніяк не загіне з-за таго, што злых людзей стане менш. Маральнае зло мае тую неаддзяляльную ад яго прыроды якасьць, што ў сваіх намерах (найперш у стасунках да іншадумцаў) дзее насуперак сабе і самаразбуральна і такім вось чынам саступае дабру, хай сабе адно толькі павольным поступам.

* * *
Такім чынам, аб’ектыўна (у тэорыі) ня можа быць спрэчкі паміж маральлю і палітыкай. А вось суб’ектыўна (у эгаістычнай прывязанасьці чалавека, якая аднак, паколькі не загрунтаваная на максімах розуму, ня можа яшчэ быць названая практыкай), яна заўсёды застанецца і хай сабе застаецца, бо служыць асялком дабрачыннасьці, сапраўдная мужнасьць якой (паводле базавага прынцыпу tu ne cede malis, sed contra audentior ito) палягае ў існым выпадку ня толькі гэтаксама ў тым, каб сьцьвердзіцца насуперак таму злому і стратнаму, што тут мусова будзе прыняць на сябе, але і паглядзець у вочы і закляйміць злахітрасьць злога прынцыпа, шмат больш небясьпечнага і здрадлівага, але гуляючага ў розум, тыцкаючага ў люстэрка на слабасьці людскай натуры як апраўданьне ўсіх перагібаў.

Насамрэч палітычны мараліст можа сказаць: правіцель і народ, альбо народ і народ ня робяць адзін аднаму несправядлівасьці, гвалтоўна альбо падступна варагуючы адзін з адным, і ці чыняць яны ўвогуле несправядлівасьць у тым, што адмаўляюць усялякую павагу праўнаму панятку, які адзіны мог бы забясьпечыць мір назаўсёды. Таму што адзін парушыў свой абавязак адносна другога, які настроены да яго гэтаксама здрадліва, – дык гэта якраз зусім справядліва ў дачыненьні да абодвух, што яны такія маюць трэньні адзін з адным, але так, што ад гэтай расы ўсё яшчэ застаецца даволі, каб не спыняць гэтую гульню да найаддаленых часоў, і каб пазьнейшыя нашчадкі маглі калісь разглядаць гэта як засьцерагальны прыклад. Наканаванасьць у сьветабегу тут апраўданая; таму што маральны прынцып у чалавеку ніколі не згасае, а прагматычна заняты зацятай працай дзеля выкананьня паводле таго прынцыпу розум пастаянна прырастае дзякуючы сталаму прагрэсу культуры, але з ёю прырастае і віна гэтых перагібаў. Адно тварэньне выдае на немагчымасьць апраўданьня аніякай Тэадысеяй таго, што менавіта такі род сапсаваных істотаў увогуле меў быць на зямлі, (калі мы дапусьцім, што гісторыя з людскім родам ніколі больш не зможа быць папраўленай); але гэты пункт меркаваньня для нас збыт высокі, каб мы маглі падкласьці пад яго нашыя паняткі (мудрасьці) найвышэйшай недасяжнай нашаму дасьледаваньню ўлады ў тэарэтычнай версіі.

Мы неадпрэчна будзем гнаныя да такіх адчайных высноваў, калі не дапусьцім, што чыста праўныя прынцыпы маюць аб’ектыўную рэальнасьць, г.зн. яны дазваляюць сябе вывесьці; і з гэтага пункту гледзішча трэба дзеяць з боку народа ў дзяржаве, і надалей з боку дзяржаваў адна адносна другой; і хай сабе эмпірычная палітыка супраць гэтага запярэчыць, што ёй заўгодна. Такім чынам, сапраўдная палітыка не можа зрабіць ні кроку, ня будучы ўхваленай перад гэтым маральлю, і хоць палітыка дзеля самой сябе гэта цяжкае мастацтва, то аб’яднаньне яе з маральлю гэта ніякае не мастацтва, бо яно разрубвае напалам вузел, які ня можа развязаць, як толькі яны ўваходзяць у супярэчнасьць, – права мусова трымаць для чалавека ў стане сьвятыні, няхай сабе гэта вымагае ад пануючай улады аж вось якіх ахвяраў. Тут няма месца палавіністасьці, і выдумваць сярэднюю (спаміж правам і карысьцю) рэч прагматычна абумоўленага права, а вось жа ўся палітыка павінная схіліць калені перад першым і затое можа адно спадзявацца, што хай сабе павольна, але асягне прыступкі, дзе будзе зьзяць стабільным бляскам.

II. Пра суладнасьць палітыкі і маралі паводле трансцэндэнтальнага вызначэньня грамадзкага права

Калі я абстрагуюся ад усёй матэрыі грамадзкага права (паводле ўсіх эмпірычна зададзеных стасункаў людзей у дзяржаве альбо і дзяржаваў спасярод саміх сябе), як звычайна думаюць гэта сабе настаўнікі права, то мне застаецца яшчэ форма публічнасьці, магчымасьць якой утрымлівае ў сабе кожны праўны, бо безь яе як такой не было б ніякай справядлівасьці (якая можа мысьліцца толькі як прылюдная (ö f f e n t l i ch k u n d b a r)), а тым самым і ніякае права, якое спараджаецца толькі ёю.
Гэтаю здольнасьцю да публічнасьці мае валодаць кожны праўны запыт, і яна можа такім чынам, бо зусім лёгка можна скласьці сабе меркаваньне, ці яна адбываецца ў назіраным выпадку, г.зн. ці яе можна спалучыць з базавымі прынцыпамі дзеяча ці не, даць зусім лёгка ўжывальны, прысутны a priori ў розуме крытэрый дзеля неадкладнага распазнаньня ў апошнім выпадку фальшывасьці (проціпраўнасьці) задуманага запыту. Пасьля такога абстрагаваньня ад усяго эмпірычнага, што ўтрымлівае ў сабе панятак дзяржаўнага і міжнароднага права (тое ёсьць злом людскай натуры, што робіць прымус неабходным), трансцэндэнтальнай формулай грамадзкага права можна назваць наступны прынцып: “Усе дзеяньні, суадносныя з правам іншых людзей, максіма якіх не сумяшчальная з публічнасьцю, ёсьць няслушнымі (unrecht; няпраўнымі)”.

Гэты прынцып трэба разглядаць не проста як этычны (прыналежны да навукі пра дабрачыннасьць), але і як юрыдычны (які тычыцца правоў чалавека). Таму што максіма, якую я ня маю права агучыць, не перашкодзіўшы тым самым свайму ўласнаму намеру, які мусіць быць схаваны цалкам, каб быць удалым, і да якога я не магу публічна вызнаць прыналежнасьць, не правакуючы тым самым неадпрэчны супраціў усіх супраць майго прынцыпа, можа атрымаць гэтую неадпрэчную і ўсеагульную, зразумелую a priori апрацоўку на адпорнасьць усіх супраць мяне ні ад чаго іншага, акрамя несправядлівасьці, якою кожны ёй, гэтай максіме, пагражае.

Далей, гэта чысты негатыў, г.зн. служыць толькі для таго, каб пасяродкам яго распазнаць, што ёсьць няпраўным у адносінах да іншых. Як аксіёма, яно недаказальна-пэўнае і, больш за тое, лёгка прымяняльнае, як гэта можна бачыць з наступных прыкладаў грамадзкага права.

1. Што да дзяржаўнага права (ius civitatis), менавіта да ўнутранага, дык у ім паўстае пытаньне, якое многія лічаць цяжкім, і якое зусім лёгка разрашаецца трансцэндэнтным прынцыпам публічнасьці: “Ці бунт ёсьць для народа праўным сродкам, каб скінуць гнятучую ўладу гэтак званага тырана (non titulo, sed exercitio talis)? Правам народа нанесеная шкода, і яму (тырану) не ўчынілі няпраўны чын тым, што ссадзілі з трона; у гэтым няма аніякага сумніву. Тым ня меньш з боку падданых скрайне няпраўна шукаць сваё права такім чынам, і яны гэтаксама мала могуць жаліцца на несправядлівасьць, калі прайграюць у гэтым закалоце і ў выніку мусяць зьведаць найжорсткае пакараньне.
Тут можна выразумліваць многа за і супраць, калі хочацца выштукаваць гэта шляхам дагматычнай дэдукцыі праўных падставаў; адно толькі трансцэндэнтальны прынцып публічнасьці грамадзкага права можа зэканоміць для сябе гэтую шырыню разгляду. Паводле яго народ сам пытае сябе пры ўладкаваньні грамадзянскай дамовы, ці ён хіба дапускае магчымасьць публічна аб’явіць максіму знарочнасьці прынагоднага забурэньня. Лёгка ўсьвядоміць, што калі пры заснаваньні дзяржаўнай канстытуцыі хочуць зрабіць умовай прымяненьне супраць вярхоўнага кіраўніка ў пэўных верагодных выпадках сілы, то народ мусіць бадай што абмежаваць сябе ў гэтым нейкай уладай праўнага кшталту. Тады гэта не быў бы вярхоўны кіраўнік, альбо, калі б абодва бакі зрабілі ўмовай дзяржаўнага ўладкаваньня, то зусім ніхто ня мог бы быць тым, што складала б намер народа. Такім чынам, няпраўнасьць бунту адкрываецца яскрава дзякуючы таму, што максіма яго тым, што яго бок бяруць публічна, унемажлівіла б свой уласны намер. Бо ж яе трэба было б непазьбежна ўтойваць. А вось апошняе дык якраз было б без патрэбы вярхоўнаму кіраўніку дзяржавы. Ён можа свабодна выказацца, што пакарае любы бунт праз сьмерць яго завадатараў; і няхай сабе яны непарушна вераць у тое, што ён першы перакрочыў фундаментальны закон; бо калі ён усьведамляе, што мае непераадольную вярхоўную ўладу, (што павінна быць прынятым як такое ў любой грамадзянскай канстытуцыі, таму што той, у каго недастаткова ўлады, каб абараніць у народзе кожнага ад іншага, не мае і права яму загадваць), то ён не ўправе клапаціцца аб тым, каб праз абвяшчэньне сваёй максімы прадухіліць свой уласны намер; з чым таксама надта добра суадносіцца, што калі б народу ўдаўся бунт, той вярхоўны кіраўнік меў бы вярнуцца на месца падданага і мусіў бы ня толькі не распачынаць нейкай спробы звароту да ўлады, але і не баяцца, што яго за колішняе кіраваньне дзяржавай прыцягнуць да адказнасьці.

2. Што да міжнароднага права.

Пра міжнароднае права можа йсьціся толькі пры ўмове нейкага праўнага стану (г.зн. той зьнешняй умовы, пры якой чалавеку насамрэч можа выпасьці нейкае права). Бо яно, як грамадзкае права, утрымлівае публікацыю агульнай волі, якая вызначае кожнаму ягонае ўжо ў самім панятку, і гэты status iuridicus мусіць вынікаць зь нейкай дамовы, і ён якраз ня можа быць заснаваны (падобна таму, з чаго вынікае дзяржава) на прымусовых законах, але можа быць прынамсі статусам доўнатэрміновай свабоднай асацыяцыі, як названы раней статус федэральнасьці многіх дзяржаваў таму што без нейкага праўнага стану, які зьвязвае розныя (фізічныя альбо маральныя) дзейснай сувязьзю, між тым у натуральным стане, ня можа быць іншага права, акрамя прыватнага.

Тут улучаецца яшчэ супярэчнасьць палітыкі і маралі (калі разглядаць гэтую апошнюю яе навуку аб праве), дзе затым лёгка знаходзіць прымяненьне той крытэр публічнасьці максімаў, але толькі так: што дамова зьвязвае дзяржавы адно з намерам захоўвацца спасярод свайго кола супраць іншых дзяржаваў у міры, але ні ў якім выпадку не дзеля набыткаў.

Цяпер сюды ўлучаюцца наступныя выпадкі антыноміі паміж палітыкай і маральлю, з чым адначасова зьвязанае і іх разрашэньне.

a) “Калі адна з гэтых дзяржаваў нешта паабяцала іншай: няхай гэта будзе ўздапаможаньне, альбо адшкадаваньне пэўных земляў, альбо субсідыі і да таго падобнае, паўстае пытаньне, ці яна ў выпадку, вырашальным для лёсу дзяржавы, які мае на ўвазе датрыманьне слова, можа праз гэта пазбавіцца ад таго эфекту, што схоча ведаць сябе разгляданай у двух асобах, найперш як суверэн, бо ні перад кім не адказвае ў сваёй краіне, а потым зноў-такі як проста найвышэйшы дзяржаўны службовец, які павінен даваць дзяржаве справаздачу, бо канец справы можа выпасьці так, што тое, да чаго ён абавязвае сябе ў першай якасьці, – ад таго ён вызвалены ў другой”. - Але калі цяпер дзяржава (альбо яе кіраўнік) агучыў бы гэтую сваю максіму, то натуральна альбо любы іншы пачаў бы яго пазьбягаць, альбо аб’яднаўся б зь іншымі, каб мець адпорнасьць супраць яго амбіцый, што даказвае, што палітыка з усёй яе хітрасьцяй на гэтай лініі (адкрытасьці) сама прадухіліла б сваю мэту, – тым самым тая максіма мусіць быць няслушнай.

b) “Калі выклікае заклапочанасьць разрослая да жахлівай велічы суседняя дзяржава: ці можна дапусьціць, што яна захоча, бо можа, прыгнятаць, і ці дае гэта менш магутным права на (аб’яднаны) напад на гэтую дзяржаву, у тым ліку і без папярэдняй абразы?”- Дзяржава, якая хацела б тут пазітыўна агучыць сваю максіму, адно толькі больш пэўна і хутка спрычыніла б бяду. Таму што большая дзяржава апярэдзіла б меншую і, што да аб’яднаньня апошніх, то гэта адно слабая пустая ўнутры палка супраць таго, хто ведае, як скарыстацца з прынцыпа diuide et impera. – такім чынам, гэтая максіма дзяржаўнай мудрасьці, будучы аб’яўленай публічна, [таксама прадухіліла б сваю мэту. – Рэд.]

c) “Калі меншая дзяржава разлучае сваімі дзеяньнямі еднасьць большай, якой гэтая еднасьць жыцьцёва неабходная, ці ня ўправе гэтая апошняя дзяржава падпарадкоўваць яе сабе і прыядноўваць да сваёй?”- Лёгка бачна, што больш вялікая дзяржава не мусіць заўчасна агучваць такую максіму, таму што альбо заўчасна аб’яднаюцца малыя дзяржавы, альбо ў спрэчку за гэтую здабычу ўступяць больш магутныя; тут яна праз сваю адкрытасьць сама зробіць сябе недзеяздольнай; знак таго, што яна несправядлівая і што гэта можа быць так з высокай ступеньню верагоднасьці; таму што малы аб’ект несправядлівасьці не замінае ў велічы зьдзейсьненай на ім несправядлівасьці.

3. Што да міжнароднага грамадзянскага права, то я абыйду яго тут маўчаньнем; таму што, з-за аналогіі гэтага прадмета з міжнародным правам, ягоныя максімы лёгка падаюцца і паддаюцца аналізу.

* * *
Вось жа тут на прынцыпе неспалучальнасьці максімаў міжнароднага права і публічнасьці маем добрую прыкмету несупадзеньня палітыкі і маралі (як навукі аб праве). І вось цяпер ёсьць патрэба ў павучаньні, якая ж умова, пры якой максімы будуць спалучацца з правам народаў? Бо заключыць наадварот нельга: што той, хто мае вырашальную вярхоўную ўладу, ня мае права прыхоўваць свае максімы.

Умовай магчымасьці міжнароднага права ўвогуле ёсьць: што перад усім існуе праўны стан. Бо безь яго няма грамадзкага права, але ўсё права, якое можна вымысьліць сабе акрамя яго (у натуральным стане), ёсьць адно толькі прыватным правам. Мы бачылі раней, што федэратыўны стан дзяржаваў, які мае наўвазе адно выдаленьне вайны, ёсьць адзіным праўным станам, зь якім свабода дзеля спраўджаньня гэтага намеру і злучае дзяржавы. Такім чынам, адпаведнасьць палітыкі і маралі магчымая толькі ў федэратыўным задзіночаньні (якое, такім чынам, зададзенае a priori і неабходнае паводле праўных прынцыпаў), і ўся дзяржаўная мудрасьць мае праўнай базай заснаваньне гэтага першага, у яго як мага вялікім аб’ёме, безь якой мэты ўсе хітраспляценьні розуму ёсьць рэччу, адваротнай мудрасьці, і прыхаванай несправядлівасьцю.

А ў гэтай псеўдапалітыцы ёсьць, у сваю чаргу, собская казуістыка, нягледзечы на самую лепшую езуіцкую школу - reseruatio mentalis; у складаньні грамадзкіх дамоваў такімі выразамі, якія пры нагодзе можна трактаваць на ўласную выгаду так, як заўгодна (прыкладам, розьніцу des status quo de fait und de droit); з прабабілізму вымысьліваць злыя намеры іншых альбо зь верагоднасьці іхняй магчымай перавагі рабіць праўнай падставай руйнаваньня іншых мірных дзяржаваў; — Нарэшце, peccatum philosophicum (peccatillum, bagatelle). Лічыць лёгка даравальнай дробязьзю паглынаньне маленькай дзяржавы, калі праз гэта выйграе шмат большая і стане, верагодна, найлепшай у сьвеце мегадзяржавай.

Паперадзе тут ідзе двухязыкасьць палітыкі з гледзішча на мараль, што дазваляе ёй выкарыстоўваць адну альбо іншую яе галіну ў адпаведнасьці з сваім намерам.

Абедзьве рэчы, любоў да чалавека і павага да правоў чалавека, ёсьць абавязковымі; аднак той абавязак абумоўлены, а гэты безумоўны, найменш прадпісваючы абавязак, і павінен быць найперш цалкам пэўным, што ня будзе мець выпадкаў перакрочваньня яго той, хто хоча аддацца салодкаму адчуваньню таго, што дзее добра. У стасунку з маральлю ў першым сэнсе (як этыкай) палітыка лёгка згаджаецца, каб правы чалавека далі сваю самую высокую цану: але з маральлю ў іншым значэньні (у якасьці навукі аб праве), перад якой яна мусіла б схіліць калені, яна знаходзіць сэнсоўным зусім не практыкаваць дамову, а найлепш адпрэчыць ёй усялякую рэальнасьць, а ўсе абавязкі вытлумачыць як выключна адно акты прыхільнасьці; гэтая падступная хітрасьць сьвятлабоязнай палітыкі магла б аднак лёгка быць прадухіленай філасофіяй дзякуючы публікацыі тых яе максімаў, каб яна адно толькі хацела наважыцца даць філосафу радасьць зрабіць набыткам публікі максімы собскія. З гэтым намерам я прапаную іншы трансцэндэнтальны сьцьвярджальны прынцып грамадзкага права, і формула яго была б: “Усе максімы, якія вымагаюць вынясеньню на людзі (публікацыі), (каб не прамінуць сваю мэту), адначасова адпавядаюць і праву, і палітыцы”.

Таму што калі яны могуць асягнуць сваёй мэты толькі праз публікацыю, то яны мусяць адпавядаць агульнай мэце публікі (шчасьлівасьці), быць сугучнай якой (зрабіць яе, публіку, задаволенай сваім станам) ёсьць, уласна кажучы, задачай палітыкі. Але калі гэтая мэта павінная быць асягальнай адно праз публікацыю, г.зн. праз выдаленьне ўсялякага недаверу да максімаў, то і яны мусяць быць у суладнасьці з правам публікі; бо ў гэтым “толькі” магчымае аб’яднаньне мэтаў усіх.

Далейшае выкладаньне і абмеркаваньне гэтага прынцыпа я мушу вынесьці на другую нагоду. З воддалі ўсіх эмпірычных умоваў (навукі пра шчасьлівасьць) як матэрыі закона і чыстага зважаньня на форму агульнай заканамернасьці можна бачыць адно, што гэта трансцэндэнтальная формула.

* * *
Калі існуе абавязак, калі адначасова ёсьць у наяўнасьці абгрунтаванае спадзяваньне зьдзейсьніць стан грамадзкага права, хай сабе і ў абсягу часу, набліжаным да бясконцасьці, то вечны мір, які сьледуе за няправільна названымі да гэтага мірнымі дамовамі (уласна кажучы, дык замірэньнямі, паўзамі ў выкарыстаньні зброі), гэта не пустая ідэя, а задача, якая вырашаецца паступова, і ён пастаянна (таму што час, за якія ўдаецца роўны поступ, спадзяемся, будзе ўсё больш і больш кароткі) набліжаецца.

Кароткі слоўнік тэрмінаў

Hospitalität f адкрытасьць да наведаньня, магчымасьць быць наведваным

Hostilität f варожасьць

Läsion f пашкоджаньне, псаваньне, зьнішчэньне; скасаваньне

Maxime f максіма

öffentlich публічны, грамадзкі

Publikation f вынясеньне на людзі, адданьне на розгалас, публікацыя

Recht n права

rechtlich праўны

Staatsrecht n дзяржаўнае права

Unrecht n няпраўе

Völkerrecht n міжнароднае права

Weltbürgerrecht n міжнароднае грамадзянскае права

Vorsehung f правідзеньне; наканаваньне, божая воля

Трэці дэфінітыўны артыкул да вечнага міру.

Сусьветнае грамадзянскае права павінна быць абмежавана да ўмоваў агульнай наведванасьці (H o s p i t a l i t ä t)

Як і ў папярэдніх артыкулах, тут аб’ектам разгляду ёсьць не філантропія, а права, а наведванасьць (магчымасьць прымаць іншых), права чужога ня зьведаць з-за таго, што ён прыбыў на глебу другога, зь ягонага боку дрэннага з сабой абыходжаньня. Гэты можа адпрэчыць яго, калі гэта можа здарыцца безь ягонага зьнішчэньня, але пакуль ён паводзіць сябе на ягонай тэрыторыі мірна, гаспадар ня можа выяўляць да чужога варожасьць. Гэта ня права госьця, да якога ён можа апеляваць (дзеля чаго мусіла б яго зрабіць госьцем дома асобная дамова пра дабрачыннасьць), а права наведваньня, якое прадпісвае ўсім людзям дастасоўвацца да супольнасьці, што да права на супольнае ўладаньне паверхняй зямлі, на якой, як маючай форму шара, яны ня могуць пашырацца бясконца, а мусяць нарэшце пачаць цярпець адзін аднаго, але ад пачатку ніводзін чалавек, будучы ў адным месцы зямлі, ня можа мець больш правоў за іншага.

Неабжытыя часткі паверхні, такія як мора і пясчаныя пустэльні, разьдзяляюць гэтую супольнасьць, аднак так, што карабель альбо вярблюд (карабель пустэльні) робяць магчымым узаемнае набліжэньне і выкарыстаньне дзеля магчымых зносінаў права на валоданьне паверхняй, якое знаходзіцца ў супольным карыстаньні чалавецтва. Такім чынам, насуперак натуральнаму праву негасьціннасьць пустэльных берагоў мора (прыкладам, закрайкаў Бербершчыны), якая выражаецца ў тым, што рабуюць караблі ў моры бліз берага альбо ператвараюць пацярпелых крушэньне маракоў у рабоў, альбо негасьціннасьць пясчаных пустэльняў (арабскіх бедуінаў), меркаваньне, калі нехта набліжаецца да качавых плямёнаў, дык можна яго рабаваць, – але гэтае права наведванасьці, г.зн. легітымацыі для прыбышаў, не распаўсюджваецца далей, чым як на ўмовы магчымасьці спрабаваць наладзіць узаеміны з старажыхарамі.

У такі спосаб могуць мірна ўвайсьці ў стасункі адна з адной аддаленыя часткі сьвету, якія апошнімі атрымалі закон, і такім чынам можа быць, нарэшце, набліжанае прыняцьце ўсім людзкім родам сусьветнаграмадзянскай канстытуцыі.

Калі тут параўноўваць ненаведвальныя паводзіны цывілізаваных, прыстойна гандлюючых дзяржаваў нашай часткі сьвету, то несправядлівасьць, якую яны выяўляюць пры наведваньні чужых краінаў і народаў (і якая ім адно і тое самае, што падпарадкаваць іх) заходзіць палохаюча далёка. Амерыка, краіны чорнаскурых, выспы Вострых прыправаў, Мыс Паўднёвай Афрыкі etcetera пры іх адкрыцьці былі для іх краінамі, якія нікому не належаць; бо насельніцтва яны лічылі за нішто. Ва Ўсходняй Індыі (Індастане) яны з падставы адно меркаваных стратаў у гандлі нацкавалі чужыя ваяўнічыя народы, а зь імі прыйшло прыгнечаньне аўтахтонаў, падбухторваньне розных краёў Індустана да ахапіўшых вялікія абсягі войнаў, голаду, мяцяжоў, здрады і як там можа далей гучаць галашэньне дзеля зла, якое гняце род людзкі.

Таму Кітай і Японія (Ніпон), якія таксама мелі досьвед такіх гасьцей, мудра дазволілі доступ, але не ўваход толькі аднаму еўрапейскаму народу, галандцам, якіх яны аднак, як зьняволеных турмы, адмежавалі ад узаемінаў з тутэйшымі жыхарамі. Найгоршае тут, (альбо з пункту гледжаньня маральнага судзьдзі, самае лепшае) гэта тое, што яны нават не радуюцца на такі гвалт, што ўсе гэтыя таварыствы дзеяньня знаходзяцца на балансе падзеньня, што цукровыя астравы, гэтае месца найбольш жахлівага і рафінаванага рабства, не даюць сапраўднага прыбытку, а служаць толькі ўскосна, а менавіта на карысьць ня надта ўхвальнай дзейнасьці шкаленьня матросаў для ваенных флатоў, зноў-такі дзеля новых войнаў у Еўропе, і робячы шмат тэатру з набожнасьцю, пьюць несправядлівасьць як ваду ды яшчэ хочуць, каб іх лічылі выбранымі ў справе веры ў закон і права.

Паколькі спасярод народаў сьвету справа з даволі ўжо шчыльнай (бліжняй альбо і дыстанцыйнай) людзкой супольнасьцю зайшла так далёка, што парушэньне правоў у адным месцы Зямлі адчуваецца ва ўсіх, то ідэя Сусьветнага грамадзянскага права ня ёсьць фантастычнай і натужнай фігурай мысьленьня, а гэта неабходнае дапаўненьне няпісанага Кодэксу як дзяржаўнага, так і нацыянальнага права, які апісвае рух да грамадзкіх правоў чалавека наогул, і тым самым у бок вечнага міру, на шляху да якога можна дазволіць сабе адчуваць ухвалу набліжэньня толькі, калі выконваецца гэтая ўмова.

Дадатак.

Пра гарантыю вечнага міру

Тое, што дае гэтую гарантыю, гэта нішто меншае, як вялікая мастачка, прырода (natura daedala rerum), зь механічнага бегу якой відавочна праглядвае мэтазгоднасьць прымусіць паўстаць з людзкога разнабою адзінства нават насуперак іхняй волі, і таму, падобна да змушэньня нейкай паводле законаў дзеяньня невядомай нам падставы, – лёсу, які аднак пры ўзважваньні яе заканамернасьці ў дынаміцы сьвету будзе называцца правідзеньнем, бо ёсьць глыбіннай мудрасьцю падставы больш высокага парадку, скіраванай на аб’ектыўную канцавую мэту чалавечага рода; яе мы хай сабе і не распазнаем уласна паводле гэтых мастацкіх пабудоў прыроды, хіба вось толькі паводле іх мяркуем пра яе наяўнасьць, але (як ва ўсялякім суаднясеньні формы рэчаў на чыньнікі наогул) адно можам і маем думаць у гэтым кірунку, каб выкшталтаваць сабе панятак пра яе здольнасьць да аналогіі чалавечых мастацкіх дзеяньняў, уявіць сабе вынік і суладнасьць якіх адносна чыньніка (маральнага), які нам непасрэдна прадпісвае розум, ёсьць вось жа ідэяю, якая хай сабе ў тэарэтычным сэнсе ёсьць пазбытачнай, але ў практычным (прыкладам, сыходзячы з гледзішча абавязковага панятку вечнага міра, каб выкарыстаць дзеля яго той механізм прыроды) ёсьць дагматычнай і бадай што заснаванай паводле сваёй рэальнасьці.

Ужытак слова “прырода” гэтаксама, калі тут ідзецца адно пра тэорыю (не рэлігію), больш прыдатны для межаў чалавечага розуму, за той, што мусіць трымацца зважаючы на суадносіны наступстваў і чыньнікаў (унутры межаў магчымага досьведу), і больш сьціплы за выразьнік распазнавальнага намі правідзеньня, зь якім наканавана прыладжваюцца Ікаравы крылы, каб наблізіцца да таямніцы ягонага невытлумачальнага намеру.

Перш, чым мы цяпер тут больш дакладна вызначым гэтае гарантаваньне, будзе неабходна папярэдне дасьледаваць стан, заснаваны прыродай для дзеючых на гэтай вялікай сцэне асобаў, і які спрычыньвае гэтае забесьпячэньне міру, – але тады найперш спосаб, у які яна яго асягае.

Яе часовае ўладкаваньне палягае ў тым, што яна: 1) паклапацілася дзеля людзей ва ўсіх кутках зямлі, каб яны маглі жыць менавіта там; 2) пасяродкам вайны загнала людзей куды заўгодна, нават у нежылыя месцы, каб засяліць іх; 3) зноў-такі пасяродкам вайны змусіла іх уступіць у больш-менш законныя стасункі.

Што ў халодных пустэльнях каля Ледавітага акіяна ўсё яшчэ расьце мох, які паўночны алень капыціць з-пад сьнегу, каб пракарміцца сам альбо стаць ежай для асьцякоў альбо самаедаў; альбо што самыя салёныя пясчаныя пустэльні ўсё яшчэ ёсьць прытулкам для вярблюда, які нібыта як створаны для таго, каб аб’язджаць іх, каб яны не былі нявыкарыстаныя, – адно гэтае ўжо вартае захапленьня. Але яшчэ больш выразна высьвечваецца мэта, калі ўсьведамляеш, як акрамя зьвяроў у футрах на беразе Ледавітага акіяна, яшчэ даюць тамтэйшым жыхарам сваім мясам спажыву, сваім тлушчам сьвятло і цяпло цюлені, маржы і кіты. Але найбольш выклікае захапленьне забесьпячэньне прыродай плаўнікам, які яна (ня ведаючы як сьлед, адкуль ён прыплывае) дасылае ў гэтыя бязьлесныя краі і безь якога людзі не маглі б скарыстацца ні з свайго транспарту, ні са зброі, ні са свайго жытла, – бо ж ім даволі вайны са зьвярамі, каб спаміж сабой жыць у міры. Што іх аднак загнала аж сюды, дык гэта верагодна нішто іншае, як вайна. Але найпершы інструмант вайны сярод усіх зьвяроў, якіх чалавек за час засяленьня Зямлі змог прыручыць і зрабіць хатнімі, гэта конь (бо слон належыць да больш позьняга часу, а менавіта калі гэтак файна ўжо існавалі дзяржавы), гэтаксама як і мастацтва абрабляць пэўныя, для нас цяпер, што да паходжаньня, нераспазнавальныя больш расьліны, якія называюцца збожжам, – раўналежна з тым, што змаглі паўстаць, ужо пры сфармаваных дзяржавах зь іх прыватнай уласнасьцю на зямлю, размнажэньне і селекцыя садовых дрэваў праз перасадку і прышчапленьне (у Еўрапе, можа, адно толькі двух гатункаў — дзікай яблыні і грушы), – пасьля таго як чалавек перад гэтым ў стане беззаконнай свабоды прабіўся праз стан паляўнічага, рыбалова, пастуха да жыцьця з абраблянай зямлі, і былі вынайдзеныя соль і жалеза і сталі можа найпершымі шырока запатрабаванымі артыкуламі гандлю розных народаў, дзякуючы чаму яны спачатку ўсталявалі мірныя стасункі спаміж сабой, а потым і ўзаеміны, супольнасьць і мірныя стасункі нават з тымі, хто жыў воддаль.

У той час як прырода паклапацілася, што людзі змаглі жыць паўсюль на зямлі, яна адначасова дэспатычна схацела, што яны мусілі жыць паўсюль, хай сабе і насуперак жаданьню, і нават без таго. Каб гэтая мусовасьць адначасова была нейкім абавязкам, які б іх зьвязваў неяк у духу маралі, – вось жа яна, каб асягнуць гэтай сваёй мэты, выбрала вайну.

А менавіта, мы бачым народы, якія адзінствам мовы выяўляюць адзінства паходжаньня, як самаеды каля Ледавітага акіяна, з аднаго боку, і народ аднолькавай мовы за дзьвесьце міляў адтуль, у Алтайскім нагор’і, зь іншага боку, паміж якімі ўшчыміўся трэці, мангольскага паходжаньня, ваяўнічы народ на конях і такім чынам выціснуў частку племені далёка ў пакрытыя ільдом, нежылыя пустэчы, куды б яны, натуральна, аніяк не схацелі б пакіравацца з уласнае волі. Гэтаксама і фіны ў самым паўночным кутку Еўропы, называныя яшчэ лапамі, былі разьдзеленыя экспансіяй гоцкіх і сармацкіх народаў ад блізкіх да іх па мове, але цяпер вось аддаленых у прасторы вугорцаў; тое самае, мабыць, і што да эскімосаў (верагодна, першапачаткова насельнікаў Еўропы, бо ж зусім адрозных ад амерыканскіх аўтахтонаў прыгоднікаў) і народаў пячорэ на поўдні Амерыкі, якіх загнала аж да Вогненнай Зямлі няйначай вайна, якой паслугавалася прырода як сродкам, каб паўсюдна засяліць зямлю. Але сама вайна не вымагае якойсьці падставы для пачатку, але няйначай вынікае з прыроды чалавека, і выпадае, што лічыцца яна нават за нешта першароднае, на што чалавек натхняецца інстынктам гонару, без якіх-кольвечы карысьлівых чыньнікаў, так што ваяўнічая адвага (як з боку амерыканскіх дзікуноў, гэтак і еўрапейскіх, у часы рыцарства) цэніцца ня толькі ў час вайны (як танна), але і сам стан вайны цэніцца высока, так што вайну распачынаюць часта адно дзеля дэманстрацыі, – вайне надаецца ўнутраная годнасьць настолькі, што нават філосафы прамаўляюць ёй філіпікі як нейкаму сродку ўшляхетненьня чалавецтва; і як тут прамінуць выказваньне грэка: “Вайна дрэнная ў тым, што спараджае больш злых людзей, чым іх забівае”. Вось што да таго, што прырода робіць дзеля сваёй уласнай мэты, з гледзішча на чалавецтва як від жывёлаў.

А цяпер пытаньне, якое тычыцца істотнага, што да намеру вечнага міра: “Што прырода між тым робіць дзеля чыньніка, які ў якасьці абавязка накладае на чалавека яго ўласны розум, на карысьць стварэньня большага спрыяньня свайму маральнаму намеру, і як яна спраўджвае тую гарантыю, што тое, што чалавек мае рабіць паводле законаў свабоды, але ня робіць, ня шкодзячы гэтай свабодзе гэтаксама пасродкам прыроднага змусу, што ён гэта будзе рабіць, – гэта забясьпечваецца трыма стасункамі грамадзкага права: дзяржаўным, нацыянальным і міжнародным правам”. Калі я кажу пра прыроду: яна хоча, каб адбылося гэта ці тое, то гэта ня значыць адно і тое самае з тым, што яна накладвае на нас абавязак гэта рабіць, (бо гэта можа толькі беспрымусавы практычны розум), але: яна робіць гэта сама, хочам мы таго альбо не (fata volentem ducunt, nolentem trahunt).

1. Калі нават унутраныя нястачы не прымусілі народ скіравацца пад уладу грамадзкіх законаў, то гэта магла б зрабіць вайна звонку, што забясьпечвае ўжо згаданы раней стан рэчаў у прыродзе, калі знаходзіцца для кожнага народа другі суседні, які яго гняце і супроць якога ён мусіць аб’ядноўвацца ў дзяржаву, каб быць гатовым да адпору яму ў якасьці ўлады. І вось тут рэспубліканская канстытуцыя зьяўляецца адзінай, якая цалкам адэкватная правам чалавека, але яе і цяжэй за ўсё заснаваць, а яшчэ цяжэй захаваць, настолькі цяжка, што многія сцвярджаюць, гэта няйначай мае быць дзяржава анёлаў, бо людзі зь іхнімі эгаістычнымі схільнасьцямі ня здольныя на канстытуцыю сублімацыйнага кшталту. Але тут прырода прыходзіць на дапамогу паважанай, але на практыцы бяссільнай агульнай, загрунтаванай на розуме волі, а менавіта якраз пасяродкам тых эгаістычных схільнасьцяў, так што цяпер чарга адно за добрай арганізацыяй дзяржавы (на што людзі як-ніяк здольныя), такога скіраваньня сіл адной часткі людзей супраць іншай, што яны збалансоўваюць адна адну ў іхнім разбуральным уплыве альбо яго ўстараняюць: так што посьпех для розуму выпадае такім чынам, каб калі ні таго, ні другога спаборцы не было зусім, і такім чынам чалавек, хай сабе ён і ня будзе адразу ўзорна-маральным, але будзе змушаным быць добрым грамадзянінам. Праблема пабудовы дзяржавы, як жорстка гэта ні гучала б, будзе выканальнай нават для народа з адных чарцей (пры ўмове, што ў іх ёсьць розум), і яна гучыць так: “Пэўная колькасьць разумных асобаў, якім супольна патрэбныя дзеля самазахаваньня агульныя законы і кожны зь якіх, аднак, схільны патаемна рабіць сябе вынятковым, так парадкаваць і так уладкоўваць сваю канстытуцыю, што, хоць яны ў сваім прыватным разуменьні й імкнуцца спаборнічаць адзін супраць аднаго, але гэтыя законы настолькі стрымліваюць іх, што ў іхніх грамадзкіх паводзінах вынік той самы, каб як калі ў іх зусім не было ніякіх злых намераў”. Такая праблема напэўна вырашальная. Бо гэта не маральнае паляпшэньне чалавека, а толькі прыродны механізм, ад якога місія патрабуе веданьня, як прымяняць яго да людзей, каб так рассудзіць спаборнасьць нямірных настрояў у народзе, што яны самі змушалі б адно аднаго да падпарадкаваньня абмежавальным законам і такім чынам стварылі б сітуацыю міру, пры якім законы маюць дзейсную сілу. Гэта можна бачыць па рэальна наяўных, яшчэ вельмі недасканала арганізаваных дзяржавах, што яны ў зьнешніх сваіх паводзінах ужо вельмі набліжаюцца да таго, што называецца ідэяй права, хоць напэўна ж прычынай таму ня ўнутраныя маральныя падставы (як ня ёсьць таму прычынай добрая ўнутраная канстытуцыя, але якраз наадварот, ад гэтай апошняй варта чакаць добрай маральнай адукацыі народа), між тым што прыродны механізм пасяродкам эгаістычных памкненьняў, якія, натуральна, і зьнешне супярэчаць адно аднаму, можа быць ужыты розумам у якасьці інструмента для таго, каб ён саступіў месца сваёй мэце, прадпісаньню права; і тут , наколькі гэта залежыць ад дзяржавы, было аказанае спрыяньне і дадзеныя гарантыі ўнутранаму і зьнешняму міру. Такім чынам, тут ідзецца пра наступнае: прырода непераадольна хоча, каб права нарэшце атрымала верхавенства. Тое, што тут упускаюць зрабіць, – яно нарэшце зробіцца само па сабе, хоць і зь вялікімі праблемамі. “Калі трубу перагнуць, дык яна лопне; а хто хоча занадта шмат, той нічога ня хоча”. Бутэрвек (B o u t e r w e k).

2. Ідэя міжнарорднага права мае перадумовай адасабленьне шматлікіх незалежных суседніх дзяржаваў і, хоць такі стан рэчаў ужо сам па сабе ёсьць вайной (калі федэратыўнае іх аб’яднаньне не прадухіліць выбух варожасьці). Нават такі, ён лепш ад іх зьліцьця пасяродкам перарастаючай гэтую ўлады, якая пераходзіць ва ўніверсальную манархію, таму што законы з павелічэньнем урада губляюць сілу, і бяздушная дэспатыя, выкараніўшы зародкі дабра, нарэшце заняпадзе ў анархію. Між тым гэта патрабаваньне кожнай дзяржавы (альбо яе галавы) – такім спосабам кіравацца да працяглага міру, што ён, па магчымасьці, ахіне ўвесь сьвет. Але прырода хоча, каб было па-іншаму. Яна паслугоўваецца двума сродкамі, каб паўстрымаць народы ад зьмешваньня і адасобліваць іх, і гэта розьніца ў мовах і ў рэлігіях, якія хоць і маюць схільнасьць да нянавісьці са зьменнай дынамікай, і нясе ў сабе падставу для вайны, але пры росьце культураў і паступовым збліжэньні людзей прыводзіць да большага сугучча прынцыпаў, да паразуменьня ў міры, які не як той дэспатызм (на могілках свабоды, сілкуецца аслабленьнем усіх і ўсялякіх сілаў), а дасягаецца праз іх баланс, у працэсе іх самага жывога спабору.

3. Гэтаксама, як мудра прырода дзеліць народы, якія воля кожнай дзяржавы, і прытым нават паводле прынцыпаў міжнароднага права, ахвочая яднаць хітрасьцю і гвалтам, так яна, зь іншага боку, аб’ядноўвае пры дапамозе ўзаемнай карысьці народы, якія яна не змагла б гарантавана аб’яднаць нават паводле панятку міжнароднага права. Гэта дух гандлю, які ня можа суіснаваць з вайной і які рана ці позна апаноўвае любы народ. І калі спасярод усіх падпарадкаваных дзяржаўнай уладай (сродкаў) улада грошай мабыць самая надзейная, то дзяржавы бачаць сябе змушанымі (праўда, якраз не рухаючымі сіламі маралі) спрыяць вечнаму міру і, як толькі дзе ў сьвеце пагражае выбухнуць вайна, прадухіліць яе пасяродніцтвам, як быццам яны з гэтай прычыны знаходзіліся ў нейкім стабільным хаўрусе; бо вялікія хаўрусы дзеля вайны, зусім у суладнасьці з станам рэчаў, могуць здарацца адно вельмі рэдка, і яшчэ больш рэдка яны ўдаюцца. У такі спосаб прырода самім механізмам чалавечых схільнасьцяў гарантуе вечны мір, праўда, з такой гарантыяй, якой недастаткова, каб прадказаць яго (тэарэтычную) будучыню, але на практыцы гэтага бывае даволі, і яна робіць абавязкам працу на карысьць гэтай (не хімерычнай) мэты.

Мы выстаўляем матэрыял – пераклад брашуры Іманула Канта (выдадзенай у Кёнігсбергу ў 1795 г.; падаецца за выняткам зносак), які стаў даступным абсалютнай большасьці беларусаў дзякуючы вялікай працы аднаго з нашых сталых аўтараў і адначасна вядомага германіста – Яўгена Бяласіна (вы бачыце яго фота разам з партрэтам аўтара). Гэты твор Канта настолькі ж важны для таго кірунку працы, які мы абралі, наколькі й складаны для ўспрыняцьця (хаця назвы раздзелаў і галоўныя думкі аўтара зразумець, спадзяемся, можа кожны). Адзін з найвялікшых мысьляроў сьвету два стагоддзі таму выказвае свае ўяўленьні пра тое, як ўладкаваць сьвет людзей. Кант сьцьвярджае (дзе наўпроста, а дзе кантэкстуальна), што чалавецтва складаецца з народаў, што кожны народ павінен мець сваю дзяржаву, што сістэма дзяржаў мусіць кіравацца законамі, якія ў сваю чаргу павінны быць вышэй любой дзяржавы, і што толькі ў такіх варунках кожны чалавек можа быць максімальна свабодным і праўна забясьпечаным, каб стваральна раскрыць сябе. Аказалася, што гэта ўсё тое ж, што сьцярджаем і за што змагаемся мы! Аднак, калі такое сьцьвярджаем мы — гэта адно. Калі ж мы можам спаслацца на Букоўскага (nashaziamlia.org/2007/04/11/623/), супрацоўніка Хадсанаўскага інтытута (ЗША; nashaziamlia.org/2007/06/30/737), а тым больш на Канта – гэта ўжо, як кажуць, зусім іншы каленкор…

Рэдакцыя.

Ці сатырычны надпіс на шыльдзе галандзкага шынка, на якой былі намаляваныя могілкі, тычыцца людзей наогул, альбо адно кіраўнікоў дзяржаваў, якія ніяк не насыцяцца вайной, альбо адно філосафаў, якія сьняць гэты салодкі сон – адставім гэта ўбок. Але вось аўтар гэтай працы намаўляе сабе: паколькі практычны палітык стаіць з тэарэтычным на той назе, што глядзіць на яго зьверху ўніз зь вялікай самазадаволенасьцю як на мудраца-схаласта, які дзяржаве, якая мусіла б сыходзіць з прынцыпаў досьведу, не ўяўляе сваімі бязглуздымі ідэямі аніякай небясьпекі і якога не клапоцячыся заўсёды можна прымусіць кінуць адразу ўсе адзінаццаць кегляў яму, уведаўшаму сьвет дзяржаўнаму мужу, – дык гэты навуковец у выпадку спрэчкі з тым мусіў бы пасьлядоўна дзеіць так, каб не адчуваць за ягонымі наўдачу зымправізаванымі выказанымі публічна ацэнкамі небясьпеку для дзяржавы, праз якія агаворкі аўтар выразна ні акцэптаваў бы тарнаваньне гэтага ў найлепшай форме насупраць ўсіх найзласьлівых трактаваньняў.

Першы абсяг, які ўтрымлівае папярэднія артыкулы да вечнага міру паміж дзяржавамі

1. Не павінна лічыцца зьдзейсьненым заключэньне міру як такое, калі засталася падспудна перадумова для будучай вайны

Таму як тады гэта было б адно замірэньне, адсоўваньне варожасьці, а ня мір, які азначае канец усялякім варажнечам і давешваць да якога атрыбут “вечны” ёсьць падазроным плеаназмам. Наяўныя мажліва нават невядомыя тым, хто заключае мір, прычыны да будучае вайны абсалютна зьнішчаныя яго заключэньнем, няхай бы хто і дастаў іх з архіўных дакументаў з дапамогай аж вось як спрытных і разумных дзеяньняў. Пакіданьне (reservatio mentalis) старых прэтэнзіяў, якія ўсплывуць перад усім у будучыні, нават частку якіх ня варта згадваць цяпер, таму што абодва спаборцы занадта вычарпаныя, каб працягваць вайну, і выкарыстаць у стане злой волі першую нагоду дзеля іх аднаўленьня гэта нішто іншае як іезуіцкая казуістыка, і гэта ніжэй годнасьці тых, хто кіруе гэтак, як ніжэй годнасьці міністра ахвота да такога кшталту абагульненьняў, калі меркаваць пра справу так, як яна ёсьць насамрэч.

Але калі паводле прасьвечаных паняткаў дзяржаўнай мудрасьці цягам сталага павелічэньня ўлады, якія б ні былі для гэтага скарыстаныя сродкі, устанаўляецца сапраўдны гонар дзяржавы, тады гэтае меркаваньне кідаецца ў вочы як шкалярскае і педантычнае.

2. Нельга набываць самастойных дзяржаваў (усё роўна якіх, малых ці вялікіх) іншым дзяржавам, будзь тое праз спадчыну, мену, куплю альбо дарэньне

А менавіта дзяржава ня ёсьць (як хіба зямля, на якой яна месьціцца) майном (patrimonium). Яна — гэта грамада людзей, якой ніхто ня можа распараджацца іначай як яна сама. Але прыдзяліць яе, якая як каме́ль сама мае свае карані, у якасьці прывоя іншай дзяржаве значыць адмяніць яе існаваньне як маральнай істоты і зрабіць з гэтай апошняй рэч; і тым самым гэта супярэчыць ідэі першапачатковай дамовы, безь якой ня мысьліцца нацыянальнае права (ein Recht über ein Volk). У якую небясьпеку схільнасьць да такога кшталту набыцьця ставіла ў навейшай гісторыі Эўропу, бо іншыя кантыненты такога ня зьведалі, што дзяржавы акурат маглі пабрацца адна з адной шлюбам, – гэта вядома кожнаму, часткай як новага роду тэхналогія суперузмацненьня без выдаткаў сілаў, а толькі коштам сямейных повязяў, часткай як тэхналогія прырошчваньня тэрыторыяў. Сюды трэба аднесьці і пазычэньне вайсковых сілаў адной дзяржавай дзеля іншай супраць ворага, які ня ёсьць супольным ворагам абедзьвюх дзяржаваў, і гэта таму, што падданыя ўжываюцца і спажываюцца ў такім выпадку як скарыстаныя як заўгодна рэчы.

3. Сталыя войскі (miles perpetuus) з часам павінныя быць распушчаныя

Таму што яны няспынна пагражаюць іншым дзяржавам вайной, гатоўнасьцю стала быць узброенымі дзеля яе, гатоўнасьцю спалучыцца зь безьліччу ўзброеных, якая ня ведае межаў; і нарэшце яны самі зьяўляюцца крыніцай агрэсіўных войнаў, бо мір, асягнуты такімі пазбытачнымі сродкамі, абцяжарвае больш за кароткі напад дзеля таго, каб пазбавіцца ад цяжару; да гэтага далучаецца, што дзеля таго, каб забіваць і быць забітымі, наймаюць людзей, і яны становяцца адно інструментамі і прыладамі ў руцэ іншых (дзяржаваў), што аніяк несуладна з правамі чалавецтва ў нашай уласнай асобе. На зусім іншых падставах адбываецца дабраахвотнае перыядычнае навучаньне грамадзянаў валодаць зброяй дзеля абароны бацькаўшчыны ад нападаў звонку.

З назапашваньнем багацьця працэс ішоў бы бадай што так, што яно, трактаванае іншымі дзяржавамі як пагроза вайны, змушала б да прэвентыўных нападаў (таму што спасярод трох сілаў — вайсковай, пактавай і грашовай - апошняя зьяўляецца бадай што самым надзейным сродкам вайны і была б, бадай што самай надзейнай; каб гэтаму не супроцьстаяла цяжкасць устанавіць яе велічыню).

4. Нельга рабіць дзяржаўныя даўгі, што да зьнешніх гандлёвых стасункаў дзяржаваў

Шукаць унутры альбо звонку дзяржавы дапамогу з мэтаю паляпшэньня інфраструктуры дзяржаваў (паляпшэньне дарог, новыя паселішчы, набыцьцё складоў і запасаў на выпадак неўраджайных гадоў і г.д.) – пры ўмове, што гэтая дапамога не “брудная”. Але і небясьпечнаю ёсьць моц грошай як супрацьсіла, якая трымае баланс ціску адной дзяржавы супраць іншай – крэдытная сістэма растучых у бязмежнасць, але і забяспечаных дзеля цяперашняга запатрабавання (таму што іх жа не могуць запытаць усе адразу крэдыторы) даўгоў, – дасьціпнае вынаходніцтва гандлюючага народа ў гэтым стагоддзі; і менавіта гэты скарб дзеля вядзеньня вайны, які перасягае скарбы ўсіх іншых дзяржаваў разам узятых, і можа быць вычарпаны толькі шляхам прадстаячага як-ніяк выпадзеньня таксаў (якое аднак можа доўга стрымлівацца праз ажыўленьне руху, пасяродкам зваротнага ўзьдзеяньня на прамысловасьць і гандаль). Гэтая лёгкасьць вядзеньня войнаў з уласьцівай бадай што натуры чалавека схільнасьцю да яе ўладнікаў ёсьць вялікай перашкодай для вечнага міру, забараніць якую было б тым болей прэлімінарным прынцыпам яго, таму што непазьбежнае ўрэшце банкруцтва дзяржавы мусіць заблытаць у страты і некаторыя іншыя дзяржавы, што было б публічным пашкоджаньнем гэтых апошніх. Тым самым іншыя дзяржавы прынамсі ўправе заключыць пакт супраць такога павароту падзей і яго наступстваў.

5. Ніякая дзяржава ня мае права гвалтам умешвацца ў пабудову і кіраванне іншай дзяржавы

Бо што можа ёй даць права рабіць гэта? Хіба вэрхал, які яны ўчыняць падданым іншай дзяржавы? Ён хутчэй можа быць папярэджаньнем як знак вялікай бяды, якую наклікаў на сябе народ сваёй нязвагай закону; і ўвогуле дрэнны прыклад, які ў якасьці scandalum acceptum падае адна вольная асоба іншай, ня ёсьць яго скасаваньнем (keine Läsion). Аднак нельга было б трактаваць такім чынам, калі б адна дзяржава падзялілася праз унутраную няеднасьць на дзьве часткі, кожная зь якіх сьцьвярджала б сябе як самастойная дзяржава, і якія кожная стала б прэтэндаваць на ўсё; у такім выпадку дапамога трэцяй дзяржавы адной зь іх не магла б не быць залічанай ёй як умяшальніцтва ў канстытуцыю іншай дзяржавы (такім чынам, як анархія). Але пакуль гэтая ўнутраная спрэчка не вырашаная, умяшальніцтва трэціх краінаў было б парушальніцтвам правоў не залежнага ні ад кога іншага народа, які змагаецца адно з сваёй нутраной хваробай, – і гэта само па сабе было б скандалам і прывяло б у няпэўнасьць аўтаномію ўсіх дзяржаваў.

6. Ніякая дзяржава ня можа ў вайне з іншай дазваляць сабе такую варожасць, якая не дазволіла б быць узаемнаму даверу ў будучым міры, а гэта наем забойцаў, атрутнікаў, парушэньне ўмоваў капітуляцыі, падбухторваньне да здрады ў пераможанай дзяржаве і г.д.

Гэта стратагемы, пазбаўленыя якой-кольвек маралі. Бо пасярод вайны мусіць заставацца нейкі давер да кшталту мысленьня спаборніка, бо іначай няма як заключыць мір, і варожасьць спрычыніла б вайну на зьнішчэньне (bellum internecinum); паколькі вайна гэта ўсяго толькі сумны неабходны сродак у натуральным становішчы, (калі няма судовага органа, які мог бы рассудзіць з праўнай пазіцыі) сьцьвярджаць сваё права праз гвалт; пры гэтым ніхто з абодвух бакоў не можа быць абвешчаны няправым ворагам (таму што гэта мае наўвазе наяўнасьць прысуду судзьдзі), а вось сыход яе (падобна як перад гэтак званым судом божым) вырашае, на чыім баку апынецца права, але паміж дзяржавамі не мысьліцца вайна дзеля пакараньня (bellum punitiuum) (таму што паміж імі няма адносінаў вышэйпастаўленага і падначаленага). З чаго вынікае: што вайна на зьнішчэньне, пры якой страты могуць закрануць абодва бакі адначасова, а тым самым закрануць і права, прызначыла б месцам зьдзяйсьненьня вечнага міру адно вялікія могілкі чалавечага роду пры царкве. Такім чынам, такая вайна, а разам з тым і сродкі, якія да яе вядуць, павінныя быць хаця б недазволенымі. А што названыя сродкі няўхільна да яе вядуць, ясна бачна па тым, што тыя пякельныя сродкі, якія самі па сабе нізкага кшталту, калі ўжо зьведваюць ужытак, нядоўга затрымліваюцца ў межах чыста ваенных, як, прыкладам, дзейнасьць шпегаў (vti exploratoribus), дзе бяссумленнасьць іншых (якая ня можа бадай што быць выкараненая) ня толькі ўжываецца ў ваенных мэтах, але і пераходзіць на мірны стан і тым самым зьнішчае дазваньня мірныя намеры.

* * *

Хоць прыведзеныя законы аб’ектыўна (як намер уладароў) спрэс ёсьць забараняльнымі законамі (leges prohibitiuae), тым ня менш адныя зь іх строгага, не зважаючага на абставіны кшталту (leges strictae), якія адразу змушаюць адмены (як нумары 1,5,6), а вось іншыя дык (як нумары 2,3,4), якія хоць і ня ёсьць выняткамі з правілаў, але зважаючы на правапрымяненьне, дзякуючы абставінам, суб’ектыўна пашыраючы іх праз кампетэнцыі (leges latae), зьмяшчаюць у сабе дазволы адтэрмінаваць выкананьне, не губляючы аднак з поля зроку мэту, якая гэтую адтэрміноўку, прыкладам, вяртаньня пэўным дзяржавам забранай у іх свабоды паводле нумара 2, не прызначаюць на сьвятое Ніколі, як меў звычку Аўгуст (ad calendas graecas), а маюць на ўвазе дазвол расьцягваньня ў часе адно толькі дзеля таго, каб працэс не ішоў пасьпешліва і каб тым самым не паставіць пад пагрозу ўсю задуму. Бо забарона тычыцца тут толькі спосаба набытку, які надалей павінен лічыцца нелегітымным, але ня стану валоданьня, які, хоць і ня мае патрэбнага праўнага найменьня, але на свой час (путатыўнага набытку) паводле грамадзкага меркаваньня, лічыўся законным з боку ўсіх дзяржаваў.

Другі абсяг, які зьмяшчае вызначэньні вечнага міру паміж дзяржавамі

Стан міру паміж людзьмі, якія жывуць побач, гэта не натуральны стан (status naturalis), – ім хутчэй можна лічыць хай сабе не стан вайны, але ўжо выбух варажнечы; прынамсі, трэба ўсьведамляць сталую пагрозу вострых спрэчак. Такім чынам, яго трэба дабівацца, бо спыненьне спрэчак гэта яшчэ не зарука; і без гарантаваньня бяспекі суседам суседу, (што, аднак, можа быць асягнута толькі дзякуючы законам), кожны сусед можа, будучы змушаным абставінамі, абыходзіцца з суседам як з ворагам.

Першы вызначальны артыкул да вечнага міру.

Грамадзянская канстытуцыя ў кожнай дзяржаве мае быць рэспубліканскай

Канстатуцыя, заснаваная, па-першае, паводле прынцыпа свабоды чальцоў грамадзтва (як людзей), па-другое, паводле прынцыпа залежнасьці ўсіх ад адзінага агульнага заканадаўства (як падданых), і, па-трэцяе, паводле закона роўнасцьці іх (як грамадзянаў дзяржавы), ёсьць адзіная, якая вынікае з ідэі першапачатковай дамовы, на якой мусіць быць заснаваным усё праўнае заканадаўства нацыі, і яна ёсьць рэспубліканскай. Такім чынам, яна, што да права, ёсьць адзінай, каторая першапачаткова ляжыць у аснове ўсіх відаў грамадзянскай канстытуцыі. І вось жа, пытаньне адно ў тым, ці яна таксама адзіная, якая можа прывесьці да вечнага міру?

Але тут якраз рэспубліканская канстытуцыя, акрамя агучанасьці яе паходжаньня, якое мае быць з чыстай крыніцы праўнага вызначэньня, мае яшчэ і персьпектыву ў патрэбным накірунку, а менавіта ў накірунку вечнага міру, які зьяўляецца яе грунтам.

Калі (як гэта і не можа быць інакш у гэтай Канстытуцыі) ўхвала грамадзянаў патрэбная дзеля таго, каб вырашыць, “ці мае быць вайна, альбо не”, то няма нічога больш натуральнага, чым задумацца ім вельмі над тым, распачынаць ці не гэтую авантуру, паколькі яны мусяць несьці ўсе цяжкасьці вайны, а менавіта: самі мусяць змагацца; сплачваць кошты вайны з уласнага майна; зьліквідоўваць спусташэньні, якія яна пакідае пасьля сябе; і нарэшце, ужо цераз край выноснага, пераймаць на сябе цяжар даўгоў без персьпектывы іх поўнага пагашэньня з-за пагрозы новых войнаў. Насупраць гэтаму, паколькі ў канстытуцыі, у якой існуюць не грамадзяне, а падданыя, а значыць, яна не рэспубліканская, гэта найневерагоднейшая рэч на сьвеце, бо галава дзяржавы не таварыш, роўны сярод роўных у дзяржаве, а ўладальнік яе, і з-за вайны ён не губляе ні малой часткі сваіх сталоў, паляваньняў, забаўляльных палацаў, дваровых сьвятаў, а наконт яе ў стане прыняць рашэньне як наконт нейкага забаўляльнага мерапрыемства з малаўцямных прычынаў, а давядзеньне іх слушнасьці можа пакінуць заўсёды на гэта гатоваму дыпламатычнаму корпусу.

* * *
Каб ня блытаць рэспубліканскую канстытуцыю (як гэта адбываецца паўсюдна) з дэмакратычнай, трэба зацеміць наступнае. Формы дзяржавы могуць адрозьнівацца альбо паводле рознасьці асобаў, якія валодаюць вярхоўнай уладай, альбо паводле формы праўленьня народа, праз якога-будзь заўгодна ягонага правадыра. Першая называецца ўласна формай праўленьня (forma imperii), і такія магчымыя толькі тры, пры якіх валодаюць паўнамоцай ўладара альбо толькі АДЗІН, альбо НЕКАЛЬКІ, павязаных спаміж сабой, альбо УСЕ разам тыя, хто ўтварае супольнасьць грамадзянаў (аўтакратыя, арыстакратыя і дэмакратыя), валадарства князя, шляхты і народа. Другая ёсьць формай праўленьня (forma regiminis) і датычыць заснаванага на канстытуцыі (акце агульнай волі, праз які натоўп становіцца народам) спосабу дзяржавы ўжываць свае ўладныя паўнамоцтвы, і яна альбо рэспубліканская, альбо дэспатычная. Рэспубліканізм гэта прынцып адасабленьня выканаўчай улады (ўрада) ад заканадаўчай; дэспатызм гэта прынцып сваявольнага абыходжаньня дзяржавы з законамі, якія сваяволец сам выдае, між тым гэта публічная воля, пакуль яна ўжываецца правіцелем як ягоная ўласная. Спаміж гэтых трох формаў улады дэмакратыя, ва ўласным значэньні гэтага слова, вымагае дэспатызму, паколькі яна засноўвае выканаўчую ўладу, калі ўсе дзеюць па-над АДНЫМ, ва ўсялякім разе супраць Аднаго (які, такім чынам, ня ўпісваецца ў канцэпт), між тым як усе, якія аднак ня ёсьць усімі, вырашаюць, якой ёсьць процілегласьць агульнай волі датычна да яе самой і да свабоды.

А менавіта, уся агулам форма праўленьня, якая ня ёсьць прадстаўнічай, зьяўляецца ва ўласным сэнсе слова квазіформай, бо заканадаўца можа быць (так мала, як усеагульнае суперстрату ў разумовай пабудове можа быць адначасова сабсумпцыяй (die Subsumtion) асаблівага пад ім у субстраце), і, калі ўжо такім чынам дзьве пазасталыя дзяржаўныя канстытуцыі пастолькі заўсёды памылковыя, паколькі яны даюць прастору такой форме праўленьня, то яны хаця б дапускаюць, што могуць выкшталціць такі адпаведны духу прадстаўнічай сістэмы спосаб праўленьня, пра які прынамсі Фрыдрых ІІ казаў: ён, маўляў, толькі найвышэйшы службовец дзяржавы, а вось дэмакратыя робіць гэта немагчымым, бо ж усе зараз найвялікія.

Таму можна сказаць: чым меншы персанал дзяржавы (колькасьць уладароў), і наадварот, чым большая колькасьць уладных прадстаўніцтваў, тым больш дзяржаўная канстытуцыя адпавядае магчымасьці рэспубліканізму, і яна можа спадзявацца на тое, што шляхам паступовых рэформаў да яго нарэшце падвысіцца. З гэтае прычыны пры арыстакратыі цяжэй, чым пры манархіі, а вось пры дэмакратыі ніяк іначай нельга як шляхам гвалтоўнай рэвалюцыі асягнуць гэтую адзіную цалкам праўную канстытуцыю. Але народу непараўнальна больш ляжыць на спосабе праўленьня, чым на форме дзяржавы (хоць і ён мае сваю большую альбо меншую дастасаванасьць да мэты). Аднак да яе, калі яна павінная быць адпаведнай вызначэньню права, належыць рэпрэзэнтатыўная сістэма, у якой адно рэспубліканскі спосаб праўленьня (пры якой заўгодна канстытуцыі) забясьпечвае яе ад дэспатычнасьці і гвалтоўнасьці.

Ні адна з старых гэтак званых рэспублікаў ня ведала гэтага, і яны мусілі праз гэта распусьціцца ў дэспатызьме, які пад вярхоўнай уладай аднаго найэфектыўнейшы з усіх формаў праўленьня.

Другі вызначальны артыкул да вечнага міру.

Міжнароднае права мае быць загрунтаваным на федэралізьме вольных дзяржаваў

Народы, як і дзяржавы, могуць ацэньвацца як асобныя людзі, якія ў сваім натуральным стане (г.зн. у стане незалежнасьці ад зьнешніх законаў) псуюцца ўжо праз сваё суседзтва, і зь якіх кожны дзеля ўласнай бясьпекі можа і павінен патрабаваць ад іншага ўступіць зь ім у падобную грамадзянскай канстытуцыю, у якой за кожным можа быць прызнанае ягонае права. Гэта быў бы Зьвяз народаў, які між тым ня меў бы быць, аднак, дзяржавай народаў. Бо ж у тым была б супрацьлегласьць, таму што кожная дзяржава ўтрымлівае ў сабе суадносіны вышэйшага (заканадаўчага) да ніжэйшага (таго, хто слухаецца, а менавіта, народа), а вось многія народы былі б зьведзеныя ў адной дзяржаве да аднаго, што (бо ж мы тут маем узважыць права народаў насупраць адзін аднаго, пакуль яны прадстаўляюць сабой так многа дзяржаваў і не павінны зьлівацца-зьнішчыцца ў адной дзяржаве) супярэчыць гэтай папярэдняй умове.

Гэтаксама як мы з глыбокай пагардай глядзім на прыхільнасьць дзікуноў да іхняй не абмежаванай законамі свабоды лепш бясконца насьмерць біцца, чым падпарадкавацца прымусу закона, выкшталтаванага самімі, і вось жа аддаць перавагу разумнай свабодзе перад свабодай вар’ятаў, разглядаем гэта як грубасьць, неабчасанасьць і зьвярынае прыніжэньне чалавечай годнасьці, – так, трэба думаць, мусілі б цывілізаваныя народы (кожны паяднаны сам па сабе ва ўласнай дзяржаве) пасьпяшацца як мага хутчэй выйсьці з такога заняпалага стану: аднак замест гэтага кожная дзяржава ўстанаўлівае сваю высокасьць (бо высокасьць народа ёсьць нерыфмаваным выразам) якраз у тым, што не падвержаная аніякаму зьнешняму ўплыву, а бляск яе найвышэйшага галавы заключаецца ў тым, што яму, прытым што ён ня мае права ставіць сябе ў сітуацыю небясьпекі, належаць да дыспазіцыі многія тысячы для ахвяраваньня дзеля справы, якая іх зусім не абыходзіць, і розьніца паміж еўрапейскімі і амерыканскімі дзікунамі палягае галоўным чынам у тым, што, паколькі цэлыя плямёны гэтых апошніх былі без астатку зьедзеныя іхнімі ворагамі, першыя лепш умеюць абыходзіцца з сваімі пераможанымі, чымся проста паабедаць імі, і аддаюць перавагу павелічэньню ліку падданых, хоць гэта між іншым і абарочваецца павелічэньнем колькасьці інструментаў для пашырэньня войнаў.

Пры злыдневасьці чалавечай натуры, якая непрыкрыта праглядвае ў неадрэгуляваных законамі стасунках паміж народамі (у той час як у законна-грамадзянскім стане яна з-за прымусу ўрада вельмі затарнаваная) трэба дзівіцца з таго, што слова “права” як педантычнае яшчэ не зусім было выдаленае з ужытку, і ні адна дзяржава не наважылася публічна агучыць гэтае апошняе меркаваньне. Тым не менш Хуга Гротыюс, Пуфэндорф, Ватэлу й іншыя (H u g o G r o t i u s, P u f f e n d o r f , V a t t e l 1 u. a. m.) (скрозь вартыя жалю суцяшальнікі), хоць іхні кодэкс, будучы выкладзены філасофскі альбо дыпламатычна, ня мае і ня можа мець аніякай законнай сілы (бо дзяржавы як такія не знаходзяцца пад якім-кольвечы зьнешнім грамадзкім ціскам), увесь час шчыра-бязьвінна так падводзяць да апраўданьня ваеннага нападу, прытым што не існуе прыклада, каб хоць калі ўдалося якую-небудзь дзяржаву ўстрымаць ад агрэсіі дзякуючы ўзброенасьці аргументамі вось такіх важных мужоў.

Гэтая прыхільнасьць панятку права, якую кожная дзяржава аказвае, прынамсі, на словах, усё-такі даказвае, што ў чалавеку можна сустрэць яшчэ большую, хоць да часу і дрэмлючую маральную падставу ўзяць верх над злыдзенным прынцыпам у ім (што чалавек ня ў змозе адпрэчыць) і чакаць таго самага ад іншых; бо калі іначай, дык слова “права” ніколі не прыйшло б на язык дзяржавам, якія хацелі б узаемнай варажнечы, хай сабе і дзеля адно таго, каб мець на тым сваю забаўку, як сказаў той гальскі князь: “Гэта перавага, дадзеная прыродай мацнейшаму перад больш слабым, – што гэты мусіць яго слухацца”.

Паколькі спосаб захаваньня права паміж дзяржавамі ніколі ня можа быць працэсам, як пры зьнешнім судзе, а можа быць адно вайной, аднак празь яе і яе спрыяльнае заканчэньне, перамогу, права не вырашаецца, а праз мірную дамову кладзецца канец хай сабе вось гэтай адной вайне, але не ваеннаму стану (шукаць зноў і зноў падставу для вайны), (і гэтую дамову нельга проста вось так аб’явіць ніцаю, таму што ў гэтым стане кожны сам судзьдзя сваім справам), так як і для дзяржаў, паводле міжнароднага права, ня можа мець сілу тое, што мае для асобных людзей паводле натуральнага права, “быць абавязаным выйсьці з гэтага стану” (таму што яны, як дзяржавы, унутрана маюць ужо праўную канстытуцыю і такім чынам высягнулі па-за прымусы іншых вывесьці іх паводле іхніх праўных азначэньняў у межы пашыранай канстытуцыі законаў), у той час як усё такі розум з вышыні трону найвышэйшай маральна заканадаўчай улады вайну як праўнае разрашэньне ў горшым выпадку кляйміць, а стан міру дык насупраць, робіць непасрэдным абавязкам, які без пагадненьня паміж народамі ня можа быць заснаваны а ні забясьпечаны, – дык у такім выпадку трэба, каб быў зьвяз асобага кшталту, які можна назваць зьвязам дзеля міру (foedus pacificum), які адрозьніваўся б ад мірнай дамовы (pactum pacis) тым, што гэтая мае намер спыніць адну вайну, а той хоча пакласьці канец усім войнам назаўсёды. Гэты зьвяз не скіраваны на набыцьцё нейкай улады дзяржавы, але адно толькі на захаваньне і гарантаваньне свабоды дзяржавы, дзеля яе самой і адначасова дзеля іншых хаўрусных дзяржаваў, прычым гэтыя па гэтай прычыне не маюць (як людзі ў натуральным праве) падпарадкоўвацца публічным законам і прымусу, спрычыненаму імі.

Выканальнасьць (аб’ектыўная рэальнасьць) гэтай ідэі федэралізма, якая павінна распаўсюджвацца спаміж дзяржаваў паступова і так весьці да вечнага міру, дазваляе сябе паказаць наглядна. Бо, калі шчасьце гэта так спалучае: што магутны і асьвечаны народ можа ўзьяднацца ў рэспубліку (якая паводле сваёй прыроды напэўна адпаведная вечнаму міру), то гэтая рэспубліка дае цэнтравы пункт федэратыўнага аб’яднаньня для іншых дзяржаваў, каб далучыцца да зьвязу і такім чынам забясьпечыць мірны стан дзяржаваў у адпаведнасьці з міжнародным правам і паступова ўсё больш пашырацца шляхам усё большай колькасьці злучэньняў такога роду.

Што народ кажа: “сярод нас не павінна быць вайны; таму што мы хочам сфармаваць сабе дзяржаву, гэта значыць самі сабе надставіць вышэйшую заканадаўчую, кіроўную і судную ўладу, якая мірным шляхам вырашае нашыя спрэчкі” – гэта можна зразумець.

Але калі гэтая дзяржава кажа: “паміж мной і іншымі дзяржавамі ня мае быць войнаў, хоць я не прызнаю ніякай вышэйшай заканадаўчай улады, якая гарантавала б мне і якой я гарантаваў бы яе права”, то зусім нельга разумець, на чым я хачу засноўваць давер да майго права, калі гэта не сурагат грамадзянскага грамадзкага зьвязу, а менавіта свабодны федэралізм, які розум неадпрэчна мусіць зьвязаць з паняткам міжнароднага права, калі тут яшчэ наогул застанецца поле для развагаў.

Пры азначэньні міжнароднага права як права на вайну, уласна кажучы, ніякага поля для развагаў болей не застаецца (таму што гэта мае быць права вызначаць, што такое права, паводле не агульна датычных зьнешніх, абмяжоўваючых свабоду кожнага індывіда законаў, а паводле аднабаковых максімаў праз гвалт); дык пад гэтым сьлед было б разумець, што людзям, настроеным так, здараецца заслужана, калі яны ўзаемна накручваюць адзін аднаго і знойдуць свой вечны мір у вялікай магіле, якая схавае ўвесь жах калатнечы разам з падпальшчыкамі. Для дзяржаваў, у іх адносінах спаміж сабой, паводле розуму няма другіх спосабаў выйсьці з пазазаконнага стану, які ўтрымлівае адно вайну, акрамя як калі яны, як і асобныя людзі, адмовяцца ад сваёй дзікай (беззаконнай) свабоды, дадуць сабе ласку сфармуляваць грамадзкія абмежавальныя законы і створаць такую вось (пастаянна растучую) дзяржаву народаў (ciuitas gentium), якая нарэшце ўмесьціць усе народы зямлі. Але паколькі яны паводле ідэі міжнароднага права гэтага сабе зусім ня хочуць, што in thesi правільна, дык, між тым, адпрэчваюць in hypothesi, і на месцы пазітыўнай ідэі Сусьветнай рэспублікі (калі не павінна быць страчана ўсё) ўтрымліваецца адно негатыўны сурагат адхіляючага вайну, пастаянна пашыранага зьвязу з мэтай спыніць плынь ўнікаючай права, варожай схільнасьці, але з пастаяннай небясьпекай яе абрушэньня (Furor impius intus — fremit horridus ore cruento. Virgil.)

Калі гаворка ідзе пра манізм і пантэізм – філасофію адзінства Бога і Сьвета – адным з найбольш часта ўзгадваных аўтараў (у сусьветным маштабе) зьяўляецца Тэяр дэ Шардэн. Мы вырашылі пазнаёміцца самі й пазнаёміць вас і з гэтым чалавекам, і зь яго сьветаглядам. Галоўная задача ранейшая – супаставіць наша разуменьне суадносін Сьвета і Бога з тым, якое прапануюць іншыя філосафы. Матэрыял, які падаецца ніжэй, сабраны з наступных крыніц: ru.wikipedia.org; www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Spirk/35.php; http://filosof.historic.ru/enc/item/f00/s11/a001116.shtml; http://save-kolbich.livejournal.com/53093.html; http://www.alexandermen.ru/books/tom1/1_pril10.html

Гады, якія прайшлі з дня сьмерці а.П’ера Тэяра дэ Шардэна, былі напоўнены жорсткімі спрэчкамі вакол яго імя. Кнігі гэтага выбітнага навукоўца, якія выйшлі пасьмяротна, выкліка́лі рэакцыі часта дыяметральна супрацьлеглыя. Калі адны бачылі ў ім новага Фаму Аквінскага, які злучыў навуку і рэлігію, дык іншыя называлі тэярдызм “міфалогіяй”, “пантэізмам”, “саступкамі матэрыялізму”. Аднак, як бы ні ацэньвалі Тэяра і яго сьветагляд, ніхто ня можа адмаўляць, што ён – зьява ў вышэйшай ступені значная і сімптаматычная для нашага часу. Навука і рэлігія, эвалюцыя і будучае ператварэньне сьвету пераплецены ў яго “Феномене чалавека” ў адзінае жывое цэлае. Натураліст і сьвятар, мысьляр і містык, бліскучы стыліст і прывабны чалавек – ён нібы створаны для таго, каб стаць уладаром думак цяперашніх пакаленьняў. Каталікі ганарацца ім, камуністы выдаюць яго кнігі – аднак і тыя, і тыя далёкія ад таго, каб цалкам прыняць яго вучэньне. Такая моц яго прыцягальнасьці.

1. Біяграфія.

П’ер Тэя́р дэ Шардэ́н (фр. Pierre Teilhard de Chardin; гады жыцьця: 1881-1955) – французскі тэолаг, філосаф, сьвятар-езуіт, адзін са стваральнікаў тэорыі ноасьферы. Зрабіў буйны ўнёсак у палеаантрапалогію, філасофію, тэалогію; стварыў своеасаблівы сінтэз каталіцкай хрысьціянскай традыцыі з сучаснай тэорыяй касьмічнай эвалюцыі; заснаваў новую плынь у філасофіі – тэярдызм. Яго канцэпцыя ноасьферы зрабіла вялікі ўплыў на разьвіцьцё сучаснай навукі, знайшла адлюстраваньне ў жыцьці грамадства, у культуры, уключна з маскультурай.

Нарадзіўся 1 траўня 1881 года ў Сарсена (Францыя) ў каталіцкай сям’і. У 11 гадоў паступіў у каледж Нотр-Дам-дэ-Мангра, які належаў Таварыству Ісуса (ордэн езуітаў). У 1899 годзе скончыў каледж і атрымаў ступень бакалаўра па сьпецыяльнасьцях філасофія і матэматыка. Уступіў у ордэн езуітаў. Затым два гады вучыўся ў семінарыі ў Экс-ян-Правансэ, прыняў першыя абеты. У 1901-02 гг. працягнуў філасофскую і тэалагічную адукацыю ў езуіцкай семінарыі на востраве Джэрсі.

У 1904-07 гг. выкладаў фізіку і хімію ў езуіцкім каледжы Сьв. Сямейства ў Каіры. У 1908 г. яго накіроўваюць у Гасьцінгс (Англія) вывучаць тэалогію. У 1911 годзе, ва ўзросьце 30 гадоў, рукапакладзены ў сьвятары.

У 1912-14 гг. працуе ў Інстытуце палеанталогіі чалавека пры парыжскім Музеі натуральнай гісторыі.

У 1914 г. яго прызываюць у войска, дзе ён служыць санітарам-насільшчыкам… Прайшоў усю вайну, атрымаў Ваенную медаль і ордэн Ганаровага легіёна. У час вайны напісаў сваё першае эсэ «La vie cosmique» («Касьмічнае жыцьцё») – філасофскія і навуковыя развагі пра містыку і духовае жыцьцё.

У 1918 годзе прынёс вечныя абеты ў Сент-Фуа-дэ-Ліён.

У 1922 годзе пасьля адукацыі ў Сарбоне абараніў доктарскую дысертацыю ў галіне натуральных навук (геалогія, батаніка, заалогія) па тэме “Млекакормячыя ніжняга эацэна Францыі”. Пасьля гэтага атрымаў прызначэньне на пасаду прафесара кафедры геалогіі парыжскага Каталіцкага ўніверсітэта.

У 1923 годзе накіроўваецца ў дасьледніцкую эсьпедыцыю ў знакаміты Цяньцзынь (Кітай). У час эксьпедыцыі ў пустыні Ордас піша некалькі артыкулаў і эсэ. Яго артыкул, прысьвечаны праблеме першароднага граху, ня быў зразуметы ў тэалагічных колах – канцэпцыю Тэяра палічылі супярэчнай вучэньню Царквы, і яму забаранілі публікацыі й публічныя выступы (дарэчы, у Кітаі ў агуле ён правёў 20 гадоў).

У 1929 годзе, у час ўдзелу ў страціграфічных працах [апісаньне пластоў зямлі. – Рэд.] на раскопках у Чжоўкоўдзяні паблізу ад Пекіна, Тэяр дэ Шардэн разам з калегамі адкрыў парэшткі сінантропа (Homo erectus – архантроп). Дзякуючы аналізу гэтай знаходкі, ён атрымаў шырокае прызнаньне ў навуковых колах. Яшчэ большую славу яму і яго калегу А.Брэйлю прынесла адкрыцьцё ў 1931 годзе таго, што сінантроп карыстаўся прымітыўнымі прыладамі працы й агнём.

У 1938-39 гг. Тэяр працуе ў Парыжы ў часопісе «Etudes» (інтэлектуальны цэнтар парыжскіх езуітаў). Яму дазволена аднавіць цыкл лекцый і семінараў, але не друкавацца. У 1939 годзе ён зноў вяртаецца ў Кітай.

У час Другой сусьветнай вайны Тэяр апынаецца ў вымушанай ізаляцыі ў Пекіне. У 1940 годзе разам з П’ерам Леруа засноўвае ў Пекіне Геабіялагічны інстытут, а ў 1943 – таксама з Леруа – пачынае выпускаць новы часопіс “Геабіялогія”. У 1937-46 гг. ён стварае галоўны свой твор — «Le Phenomene humain» («Феномен чалавека»).

У траўні 1946 г. вяртаецца ў Францыю і аднаўляе кантакты ў навуковых колах. У 1947 г. прымае ўдзел у канферэнцыі па эвалюцыі. У 1950 г. ва ўзросьце 70 гадоў абіраецца ў Парыжскую акадэмію навук, але забарона на публікацыі і публічныя выступы па-ранейшаму застаецца ў моцы. У 1952 годзе Тэяр пакідае Францыю і едзе працаваць у ЗША ў Фонд антрапалагічных дасьледваньняў Уэнера-Грэна. Удзельнічае ў эксьпедыцыях у Паўднёвую Афрыку.

Тэяр дэ Шардэн памёр у Ню-Ёрку 10 красавіка 1955 года ад сардэчнага прыступа.

Пасьля яго сьмерці была створана камісія, якая склала і падрыхтавала да выданьня 10-томны збор твораў.

2. Філасофскія і рэлігійныя погляды.

Поняцьце ноасьферы

Паняцьце ноасьферы (сьферы розуму) было запрапанавана прафесарам матэматыкі з Сарбоны Эдуардам Леруа (1870—1954 гг.) і разьвіта праз дзесяцігоддзе ў працах, якія пісалі практычна адначасова Тэяр дэ Шардэн і В.І.Вернацкі.

Найбольш поўнае ўвасабленьне тэорыя Леруа [якая ж гэта тэорыя? – Рэд.] знайшла ў Тэяра, які падзяляў ня толькі ідэю абіягенэзу (ажыўленьня матэрыі), але і ідэю, што канчатковым пунктам разьвіцьця ноасьферы будзе зьліцьцё з Богам.

У падмурку тэорыі ноасьферы Леруа ляжаць уяўленьні Платона (205 – 270 гг.) пра эманацыю Адзінага (непазнавальнай Першаістоты, атаясамлянай з Богам) у Розум і сусьветную Душу з наступнай трансфармацыяй апошніх зноў у Адзінае.

Эвалюцыйная мадэль Леруа і Тэяра паўтарае асноўныя палажэньні нэаплатанізму.

Навука і рэлігія. Эвалюцыя чалавецтва

Тэяр дэ Шардэн зрабіў спробу сінтэзу навуковага і рэлігійнага досьведу з мэтай раскрыцьця эвалюцыі Сусьвету, якая прывяла да зьяўленьня чалавека з уласьцівым яму розумам і пачуцьцямі. Ён лічыў, што гэта ёсьць вынік эвалюцыі, які запланаваны звыш. Імкненьне ўсьвядоміць дыалектыку “ўсеадзінства” спалучана ў яго з пантэістычнай устаноўкай, зь імкненьнем знайсьці Бога, які нібы распушчаны ў сьвеце і пранікае ва ўсе “поры” існага праз моц свайго абсалютнага сэнсу: духовы пачатак, які пранізвае сьвет і накіроўвае яго разьвіцьцё.

Ён сьцьвярджае, што паміж рэлігіяй і навукай ня можа і не павінна быць супярэчнасьцяў [добрыя захцянкі. – Рэд.], бо ісьціна адна і прырода яе Боская [вось і атрымліваецца: прызнаньне Бога і навуковыя метады Яго пазнаньня. – Рэд.].

Навука без рэлігіі няздольная якасна зьмяніць людскае грамадства. Зыходным пунктам ёсьць свабода волі, дадзеная Богам усім сваім створам увогуле і чалавеку ў прыватнасьці [свабодная воля жывёл і чалавека мае істотныя адрозьненьні. – Рэд.]. На Зямлі стваральнікам і носьбітам культуры ёсьць чалавек. Ён выйграў права і абавязковасьць зьдзяйсьненьня Боскай задумы пад час доўгай эвалюцыйнай барацьбы, якую вялі яго далёкія продкі з прадстаўнікамі іншых відаў. Эвалюцыя – гэта працэс ажыўленьня, а затым і “абагаўленьня” матэрыі.

Толькі дзякуючы культуры становіцца магчымым удасканаліць людскую прыроду, узвысіць створаны дух і “прывесьці яго ў глыбіні Боскага асяроддзя”. Мы спадкуем жыцьцё, якое “ўжо ўражвальна распрацавана ўсёй сукупнасьцю зямных энэргій” і пранізанае плыньню касьмічных уплываў. Разьвіцьцё культуры праходзіць шэраг заканамерных стадый і мае цалкам пэўную мэту.

Некалькі мільярдаў гадоў таму “ў вынку нейкага неверагоднага выпадка” з часткі матэрыі, якая адарвалася ад Сонца, сфармавалася наша планета. Яе рэчыва, прайшло шэраг пасьлядоўных трансфармацый на шляху ўскладненьня і ўтварыла на сваёй паверхні біясьферу. “Разгалінаваньне жывой масы” перасьледуе мэту фармаваньня істот, здольных найбольш поўна ажыцьцявіць задуму Бога. Гэтая задума заключаецца ў стварэньні віда, які ўсьвядоміў сваё прызначэньне. Рашэньне гэтай задачы патрабуе вялікай канцэнтрацыі духовых ды разумовых высілкаў і найбольш поўна гэтым прынцыпам адпавядае чалавек [які? што пад плотам п’яны валяецца? – Рэд.]. Са зьяўленьнем чалавека Зямля “зьмяняе скуру” і набывае душу.

Эвалюцыя праходзіць чатыры ступені Боскага промыслу: пераджыцьцё, жыцьцё, думка, звышжыцьцё. У цяперашні час чалавецтва знаходзіцца ў трэцяй стадыі разьвіцьця і яго задачай ёсьць пошук шляхоў уваходжаньня ў 4-ю, заключную фазу, якая павінна прывесьці яго да яднаньня з Богам.

Культура ўключае ўсе духоўныя пошукі й разумовыя дасягненьні чалавецтва, дае магчымасьць новым пакаленьням зьдзяйсьняць рух насустрач Богу. Свабода волі, якая даецца чалавеку, павінна быць [добрыя жаданьні. – Рэд.] усьвядомлена накіравана на дасягненьне кропкі Амега – кропкі зьліцьця чалавецтва з Богам. У іншым выпадку чалавецтва зробіць эвалюцыйны крок, які зноў пагрузіць людзей у звышматэрыю, завядзе ў эвалюцыйны тупік [вядома, і ні слова пра канкрэтных вінаватых у магчымасьці апошняга... – Рэд.].

Бог ня мае патрэбы ў пладах стваральнай дзейнасьці людзей [стваральная дзейнасьць людзей абавязкова ўключае гуманістычную кампаненту. – Рэд.]. Яго цікавіць толькі, ці верна чалавек карыстаецца дараванай яму свабодай, ці аддасьць ён Богу сваю перавагу. Зямля ў гэтым сэнсе ёсьць “выпрабавальная пляцоўка, дзе глядзяць, ці здолеем мы перанесьціся на Неба”. Вось эвалюцыі Зямлі праходзіць скрозь чалавека.

Самыя важныя зьмяненьні ў разьвіцьці людскай цывілізацыі адбыліся зусім нядаўна. Грамадства пачало рух па шляху стварэньня агульналюдскай цывілізацыі, што ёсьць першым крокам у кірунку Амегі. Зараджэньне такой цывілізацыі нямысьлімае без стварэньня сусьветнай культуры, якая б аб’яднала людзей [няўжо і гэты чалавек падпаў пад уплыў ліберастычнай, разбуральнай ідэалогіі? – Рэд.].

Сусьветная культура мае на ўвазе і адзіную рэлігію. Ужо заўважальнымі ёсьць адзнакі збліжэньня рэлігіяў [няўжо? і пад кіраўніцтвам каго? – Рэд.], якія ў далейшым прывядуць да іхняга зьліцьця і дасягненьня Амегі. Рух па шляху стварэньня агульнасусьветнай рэлігіі й культуры [але і монстар будзе? жах! цывілізацыі кранты!!! – Рэд.] мае на ўвазе “натуральнае зьліцьцё крупінак думкі” кожнага чалавека ў адзіную сьферу розуму – ноасьферу [дзякуй Богу, прынамсі, па такой тэхналогіі гэтага не адбудзецца... – Рэд.]. Толькі ў гэтым выпадку стане “біялагічна” магчымым “утварэньне духу Зямлі”.

Адухоўленасьці планеты можна дасягнуць толькі пры ўмове канчатковага пазбаўленьня людскай культуры ад эгаізму, расізму і напаўненьня яе энэргіяй любові, якая ператворыць “персаналізацыю ў таталізацыю” [па такой тэхналогіі нічога гэтага не адбудзецца... – Рэд.]. Толькі такім шляхам чалавецтва здольна вырашыць крызіс, які пачаўся ў неаліце і набліжаецца да свайго максімуму ў ХХІ стагоддзі.

Крызіс заключаецца ў тым, што народы і цывілізацыі дасягнулі такой ступені перыферычнага кантакту, эканамічнай узаемазалежнасьці й псіхічнай агульнасьці, “што далей яны могуць расьці толькі праз узаемапранікненьне ідзін у аднаго” [патрэбны ж не экстэнсіўны, а інтэнсіўны “рост”. – Рэд.].

Далейшае разьвіцьцё людскай культуры ў яе планетарным і касьмічным значэньні зьвязана з “арганізацыяй навуковых досьледаў, засяроджаваньнем іх на чалавеку [ды на чалавецтве трэба засяроджавацца! – Рэд.], злучэньні навукі й культуры”. Толькі так культура будзе набываць усё больш калектыўную і духовую форму, што прывядзе яе па дасягненьні сваёй вышэйшай кропкі да заканамернага фіналу – зьліцьцю з Богам [найактыўна пратэстуем! нічога добрага ад касмапалітызацыі-хаатызацыі быць ня можа, гэта дэградатыўны шлях – шлях да д’ябла!!! – Рэд.].

Канец сьвету – гэта ўнутраная канцэнтрацыя ўсёй ноасьферы, у выніку якой сьвядомасьць, якая дасягнула дасканаласьці, аддзеліцца ад сваёй матэрыяльнай абалонкі [чаго ня можа быць ніколі. – Рэд.], каб аб’яднацца з Богам. Пры гэтым можа адбыцца раскол ноасьферы на дзьве часткі – зону думкі й зону ўсеабдымнай любові. Гэта будзе апошняе эвалюцыйнае разгалінаваньне.

Тая частка ноасьферы, якая здолее “скрозь час, прастору і зло дакладна сінтэзавацца да канца”, дасягне кропкі Амега. Пазасталая частка будучага чалавецтва, зрабіўшы выбар на карысьць працягу матэрыяльнай эвалюцыі, павінна будзе ўрэшце памерці разам з матэрыяльна вычэрпанай планетай.

Тэалогія.
Копка Амега для Тэяра – гэта Бог, які праз моц свайго прыцягненьня дае кірунак і мэту прагрэсіўнаму эвалюцыянуючаму сінтэзу. Працэс эвалюцыі – натуральная перадпадрыхтоўка да звышпрыроднага парадку, на які паказаў Хрыстос. Калі ў ходзе эвалюцыі матэрыя-энэргія вычэрпае ўвесь свой патэнцыял да далейшага духовага разьвіцьця, канвергенцыя касьмічнага прыроднага парадку і звышпрыроднага парадку прывядзе да Парусіі – “унікальнай і найвысокай падзеі, у якой Гістарычнае злучыцца з Трансцэндэнтным”.

Слова Боскае з самага пачатку іманентнае прыродзе. Яно зьяўляецца сінтэзуючай сілай, якая “стварае, аб’ядноўвае”, прыводзіць элементы ва ўсё больш неверагодныя спалучэньні насуперак тэндэнцыі да энтрапіі. Дзякуючы ўвасабленьню ў гістарычным Хрысьце, Слова Боскае выявіла сваю эвалюцыйную моц у найвышэйшай форме – асабістай любові. У самаахвяраваньні Хрыста раскрываецца любоў Бога да чалавека, заклік адвярнуцца ад граху, каб сканцэнтравацца на Хрысьце – сапраўдным “цэнтры ўсіх цэнтраў”. Пасьля Ўваскрашэньня Хрыстос працягнуў свой рух як “касьмічны Хрыстос” да апошняга полюса прыцягненьня (Амега), прыводзячы людзей іх уласным волевыяўленьнем у арганічнае адзінства адзін з адным з цэнтрам у Хрысьце.

Такім чынам, асновай і завяршэньнем навуковай касмалогіі Тэяра дэ Шардэна ёсьць яго тэалогія.

Гэтыя думкі аказаліся несумяшчальнымі з агульнапрынятымі ідэямі тамізму, як найгрунтоўнага вучэньня каталіцкай царквы.

Думаю, што гэты артыкул будзе адным з ключавых у фармаваньні Сьветагляднай дактрыны на нашым сайце. У ім вызначаецца наша ўспрыняцьце Сьвету, у якім мы маем гонар жыць, сфармулявана наша разуменьне Бога і зроблена прапанова аб’яднацца рацыяналістам-навукоўцам, якія высока цэняць маральныя каштоўнасьці (апошнія маюць ня толькі рэлігійнае паходжаньне), і веруючым людзям, якія шукаюць апірышча для ўласных маральных каштоўнасьцяў у рамках той ці іншай рэлігіі. Усім нам – змагарам за Дабро прагрэсу – не перамагчы зло дэградацыі, калі не аб’яднацца. Нягледзячы на істотныя сьветаглядныя супярэчнасьці, якія існуюць паміж людзьмі Ведаў й людзьмі Веры, нас на фоне нарастаючага панаваньня ў сёньняшнім сьвеце сілаў зла аб’ядноўвае нашмат больш, чым падзяляе. І хаця навука грунтуецца на аб’ектыўных фактах, а рэлігія на тых ці іншых аўтарытэрах, кампраміс можа быць заснаваны на тым, што навукоўцы пагодзяцца ўвесьці ў свой ужытак паняцьце “Бог”, а веруючыя пагодзяцца прыняць той зьмест гэтага паняцьця, які запрапануе навука. (Праўда, акрамя таго, навукоўцы напэўна будуць настойваць на секулярнасьці грамадства і будуць заклікаць успрымаць рэлігію часткай такой сьферы грамадскага жыцьця, як культура, а веруючыя людзі на гэта таксама мусяць пагадзіцца).

1.

Давайце лічыць нашым Сьветам (Сусьветам) усё, што нам пра Яго вядома ды яшчэ невядома і што ўзьнікла пасьля Вялікага Выбуху. Апошні, у адпаведнасьці з сучаснымі навуковымі ведамі, адбыўся больш за 13,5 млрд. гадоў таму. Наш найвялікі па сваіх маштабах, велічы й таямнічасьці Сьвет складаецца сёньня зь гіганцкай колькасьці Галактык, якія разьмешчаны ў грандыёзнай прасторы. Ён існуе ў атачэньні ня менш вялікага і таямнічага Нішто (гіпотэзу пра існаваньне іншых Сусьветаў давайце пакуль не разглядаць). Што гэта за Нішто, якія заканамернасьці свайго існаваньня Яно мае (зь іх тыя, якія прывялі да ўзьнікненьня Вялікага Выбуху і зьяўленьня Сьвету) – нам невядома.

Мы жывем у галактыцы Малочны шлях, якая мае больш за 100 млрд. зорак, на планеце Зямля, якая круціцца вакол адной з зорак нашай галактыкі – Сонца.

Зноў жа, па даных навукоўцаў, узрост нашай Зямлі й Сонца каля 5 млрд. гадоў; час існаваньня жыцьця на Зямлі – каля 4 млрд. Першыя, найбольш прымітыўныя людзі зьявіліся на Зямлі больш за 2 млн. гадоў таму; людзі нашага біялагічнага віду – краманьёнцы – каля 150-200 тысячаў гадоў таму; а першыя дзяржавы – каля 7-8 тысяч гадоў таму.

Вось прыкладна ў такім Сьвеце, калі браць у самых агульных рысах, мы жывем.

2.

Калі выкарыстаць прынцып, які пададзены ў якасьці С пр-пу 3, мы здольны ўбачыць адну вельмі істотную рэч. Так, калі ўзяць любы аб’ект у нашым Сьвеце, меншы за Яго, лёс такога аб’екта вядомы – ён раней ці пазьней абавязкова разбурыцца і зьнікне (так, напрыклад, людзі ў сваёй большасьці жывуць да 100 гадоў, секвоі й баабабы – могуць пражыць больш тысячы; егіпецкія піраміды праз 100.000 гадоў павінны разбурыцца і зьнікнуць, а Джамалунгма наўрад ці праіснуе 100 мільёнаў гадоў…). Аднак, калі мы паглядзім на ўвесь Сусьвет, дык ён, пачынаючы з моманту свайго ўзьнікненьня, ужо існуе 13,5 млрд. гадоў і мае наперадзе яшчэ практычна неабмежаваную (практычна вечную) будучыню.

Але галоўная ўласьцівасьць наша Сьвету ня ў тым, што Ён практычна вечны, а ў тым, што Ён увесь час прагрэсіўна разьвіваецца. На месца састарэлых і зьніклых аб’ектаў прыходзяць новыя, больш дасканалыя – тыя, якія маюць новыя, лепшыя ўласьцівасьці. Тая патэнцыйная энэргія, якую меў Сусьвет у момант свайго зараджэньня, паступова разыходзіцца, але частка яе ідзе на стварэньне ўсё больш складанага, усё больш высокаўзроўневага Сьвету (патэнцыйная энэргія, якую мае Сьвет, паступова ператвараецца ў разьвіцьцё Сьвету). Гэты працэс і называецца прагрэсіўным разьвіцьцём (дарэчы, гэта такі працэс, вынікам якога зьяўляецца падвышэньне ўзроўню арганізацыі; ён зьвязаны са зьяўленьнем новых усё больш дасканалых аб’ектаў, сістэм, якія маюць усё больш дасканалыя ўласьцівасьці).

Прагрэсіўнае разьвіцьцё Сьвету – гэта Яго неад’емная рыса, Яго ўласьцівасьць!

Больш за тое, гэтае разьвіцьцё ёсьць самаразьвіцьцём. Яно адбываецца за кошт унутраных уласьцівасьцяў і механізмаў, непасрэдна ўласьцівых самому Сьвету (дарэчы, гэтыя механізмы добра расшыфраваныя на прыкладзе эвалюцыйнага разьвіцьця жывой прыроды)…

Дык вось, на маё меркаваньне, прысутнасьць Бога – гэта ключавая і адначасна неад’емная ўласьцівасьць Сьвету, якая выяўляе сябе ў бесперапынным, неабмежаваным прагрэсіўным разьвіцьці, а сам Бог – гэта зьмест і мэта (сэнс) існаваньня Сьвету. Пры гэтым зьмест існаваньня Сьвету выяўляе сябе ў сістэме ўсіх заканамернасьцяў, якія забясьпечваюць існаваньне і прагрэсіўнае разьвіцьцё Сьвету, а мэта – у імкненьні да дасягненьня чарговага, усё больш высокага ўзроўню Яго прагрэсіўнай арганізацыі. Як толькі гэты новы ўзровень дасягаецца, мэта, нібы гарызонт, перамяшчаецца далей. Яна заўсёды застаецца і ідэальнай, і адначасна рэальнай (але ніколі – матэрыяльнай). Пры гэтым любая боская мэта грунтуецца на тых рэальных аб’ектыўных заканамернасьцях, якія кіруюць існым Сьветам.

(Давайце дадзенае палажэньне зафіксуем як чарговы прынцып Сьветагляднай дактрыны – С пр-п 4).

3.

Пададзеная ўласьцівасьць Сьвету (у выкарыстанай вышэй тэрміналогіі – прысутнасьць усюдыіснага Бога) – гэта тое, што выклікае ў людзей пачуцьцё Цуду. Бо здавён людзі бачылі, што ўсё, з чаго складаецца Сьвет, раней ці пазьней зьнікае, але сам Сьвет ня толькі не зьнікае, а яшчэ і разьвіваецца.

Многія людзі здавён адчувалі і ў той ці іншай ступені ўсьведамлялі, што яны зьяўляюцца аб’ектамі нейкіх вялікіх заканамернасьцяў, якія кіруюць Сьветам (у т.л. і той рэчаіснасьцю, якая знаходзіцца вакол і ўнутры іх), і што ва ўмовах магчымасьці выбару лепш (бо стратэгічна сэнсоўна) рабіць стаўку менавіта на прагрэс. Бо прагрэс (Бог) – гэта і найбольш важкая, і найбольш сэнсоўная ўласьцівасьць Сьвету. Аднак, сфармуляваць у навуковым выглядзе, што такое прагрэс, якія яго механізмы і чаму варта жыць, арыентуючыся на яго, яны часта не маглі. Больш за тое, спробы такіх фармулёвак у старадаўнія часы былі бессэнсоўнымі, бо ўся іншая людская маса ўсяго гэтага ўсё роўна не ўспрыняла б і не паслухалася б. А менавіта апошняе ва ўсе часы і пры любых палітычных сістэмах лічылася галоўным. Акрамя таго, людзі маюць свабодную волю. З-за гэтага ў іх ёсьць свабода выбару (часта ілюзорная). І ім у абсалютнай большасьці здаецца, што выбраць свой уласны шлях (па прынцыпу – “што хачу, тое і наварачу”) нашмат важней, чым абраць правільны шлях ці хаця б прызадумацца над тым, дзе ён ёсьць.

Акрамя таго, псіхіка чалавека мае тую асаблівасьць, што яна ня церпіць чорных дзірак невядомага ў сваім сьветаглядзе і таму “любіць” запаўняць іх рознымі міфамі – абы гэтых дзірак не было, Навукойцы больш цярплівыя, яны могуць сказаць: “гэта невядома, я гэтага ня ведаю” – і прапанаваць чакаць ці працягваць шукаць адказ. Навукоўцы-рацыяналісты арыентуюць свой сьветагляд на тое, што ўсё, што калісьці раней лічылася цудам, пазьней раскрылася як натуральная зьява, паказаўшы свае натуральныя заканамернасьці… Яны перакананыя, што так будзе і з тымі пытаньнямі, навуковых адказаў на якія пакуль няма.

Аднак неабходнасьць арганізацыі грамадства (у дадзеным выпадку лепш любая, чым ніякай, хаця лепшая – лепш) патрабавала практычнай выніковасьці палітычных механізмаў. Так зьяўляліся старадаўнія, міфалагічныя (у нечым універсальныя, а ў нечым сьпецыфічныя, затое PR-аўскі выніковыя) апісаньні Бога зь яго “ўласьцівасьцямі й магчымасьцямі”. Гэтыя апісаньні й сёньня скаладаюць аснову любых рэлігій, у т.л. і ўсіх сусьветных. Затое магчымасьці арганізоўваць масы, кіраваць імі з дапамогай міфічна-рэлігійнага Бога ёсьць непараўнальна большымі, чым з дапамогай рацыянальнага Бога…

Такім чынам, міфалагізацыя Бога ёсьць памылкай з навуковых пазіцый, але ніяк не з рэлігійна-палітычных (і наадварот, з пазіцый тых, хто мае ўладу, сапраўдны Бог ня мае практычнай каштоўнасьці). Больш за тое, з апошніх пазіцый былі й яшчэ доўга будуць адбывацца акты агрэсіі на спробы вызначыць сапраўднага Бога, пачынаючы з заяваў пра тое, што вызначэньне Бога і Яго ўласьцівасьцяў – гэта выключная прэрагатыва рэлігіі…

Ва ўсіх рэлігіях міфалагічны Бог аддзелены ад Сьвету і пастаўлены па-над Ім (з гэтага пачынаецца міфалагізацыя Бога). На справе, Бог – гэта ўласьцівасьць Сьвету, неаддзельная ад Яго, бо Сьвет і Бог – гэта адзіная цэласная сістэма (гл. С пр-п 1).

Аднак, і гэта ці ня самае галоўнае, у сваёй ключавой якасьці – абавязковасьці перамогі Дабра стварэньня, уладкаваньня, гарманізацыі, удасканаленьня, узвышэньня, адплаты (г.зн Бога) над Злом разбурэньня, хаатызацыі, дэградацыі (па сутнасьці, над сатаной) – Богі сапраўдны і рэлігійны супадаюць.

І гэта абнадзейвае. Ці ня праўда?

4.

Сапраўдны Бог прапануе нам (падкрэсьліваю, не патрабуе, а прапануе) улічваць законы Сьвету, ПАДПАРАДКОЎВАЦЦА ім.

Мы ня можам прыдумаць нейкія законы існаваньня Сьвету і накінуць іх Сьвету (так спрабавалі рабіць бальшавікі; цяпер мы ведаем, навошта яны так рабілі й кім яны былі на самой справе – гл. http://nashaziamlia.org/2008/11/25/1606/). Напрыклад, паспрабуйце накінуць свой алгарытм хаця б кубіку Рубіка, які, як вядома, створаны чалавекам (гл. http://nashaziamlia.org/2007/04/07/615/), і вы лёгка пераканаецеся, што такая задача ёсьць проста абсурднай. Мы толькі можам, ведаючы законы прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету, паводзіць сябе, дасягаць сваіх мэт з улікам гэтых законаў.

Адсюль сапраўдны Бог нібы прапануе нам ВЕДАЦЬ ПРАЎДУ рэчаіснасьці, ведаць яе заканамернасьці. Можна нават сказаць, што сапраўдны Бог размаўляе з намі ў форме праўды рэчаіснасьці. Таму адкрываць, ведаць і распаўсюджваць праўду, як і выяўляць няпраўду (прычым, дзе б яна ні была – хоць у “Сьвятых пісаньнях”) – гэта ня толькі ня грэх, гэта – абавязковая ўмова для праведнага жыцьця. Імкненьне да аб’ектыўных ведаў – ключавае рыса чалавека, які ўлічвае парады сапраўдага Бога [у рэдакцыі гэтае палажэньне мы вырашылі падмацаваць некалькімі матэрыяламі, якія мы будзем выстаўляць пазьней, праз якія будзем падаваць шакуючую для многіх Праўду. – Рэд.].

Адсюль атрымліваецца, што сьферай, якая найбольш набліжана да сапраўнага Бога, ёсьць не рэлігія, а тым больш ні царква, а Навука. Калі праўда і рэлігійныя дагматы не супадаюць, Бог прысутнічае там, дзе Праўда…

І тут мы раптам адкрываем для сябе, што, калі ведаць заканамернасьці існаваньня Сьвету і паводзіць сябе ў адпаведнасьці зь імі, мы ня столькі падпарадкоўваемся нечаму, колькі ЎЗБРОЙВАЕМСЯ магутнай зброяй, неабходнай для ўласнага паўнавартаснага жыцьця!.. Аказваецца, падпарадкаваньне “жаданьням” сапраўднага Бога – гэта ня грэх і нават ня сорам, а адзіны спосаб і захаваць годнасьць, і напоўніць сваё жыцьцё сэнсам, і паўнавартасна яго пражыць.

Акрамя таго, сапраўдны Бог “ня хоча”, каб мы бессэнсоўна гублялі час на малітвы, а “хоча”, каб мы ДЗЕЙНІЧАЛІ: як разумныя істоты здабывалі максімальна вялікія й дасканалыя веды, паводзілі сябе адпаведным чынам у той ці іншай сітуацыі, ставілі перад сабой высокія мэты й імкнуліся дасягнуць іх – карацей, увесь час рабілі карысную, прагрэсіўную справу. Там, дзе няма дзейнасьці на карысьць прагрэсіўнага разьвіцьця Сьвету, там Бога няма. Ня столькі малітвы, колькі аналіз сітуацыі, прыняцьце рашэньня і актыўная стваральная дзейнасьць – вось парада сапраўднага Бога. Нават грэх (зь кім не бывае) бессэнсоўна, а таму і немагчыма вымаліць (няма перад кім; рэлігійны Бог – міф), затое яго трэба кампенсаваць рэальнымі, стваральнымі ўчынкамі.

Д’ябал – гэта спакуса захопу таго, што зроблена іншымі, гэта выкарыстаньне іншых, гэта рэальная разбуральная, паразітная дзейнасьць, якая вядзе ў кірунку дэградацыі. Сапраўдны Бог “раіць” ня толькі актыўна бараніцца ад зла, а і актыўна змагацца зь ім – г.зн. ён раіць актыўна выяўляць і зьнішчаць зло. Бо больш высокаўзроўневы Сьвет можа паўстаць толькі на грунце такога падыходу да жыцьця.

І ніякай “другой шчакі”…

5.

Чалавек – гэта дваістая жывёльна-маральная істота, у якой у жывёльным целе прысутнічае мозг з уласьцівасьцю розуму і, бывае, высокая мараль-дух.

Чалавек з-за сваіх разумовых здольнасьцяў усьведамляе часовасьць свайго існаваньня. У сувязі з гэтым многія разумеюць, што правільнае (праведнае) жыцьцё ў тым, каб пасьля сьмерці засталіся нашчадкі й іншыя вынікі сваёй стваральнай дзейнасьці. Гэта і ёсьць спосаб на жыцьцё пасьля сьмерці (біялагічная і людская яго часткі). Такія дасягненьні за час жыцьця і надаюць яму сэнс (акрамя таго, паўнавартасьць, радасьць, шчасьце), нягледзячы на немінучыя цяжкасьці. Абавязковасьць апошніх у тым, што праведнае жыцьцё – гэта жыцьцё антыэнтрапійнае, энэргазатратнае, бо скіравае ўгару. Калі ж ваша жыцьцё накіравана толькі на самазадавальненьне, колькі б у ім ні было матэрыяльных дабротаў, штучнай весялосьці й лёгкасьці, да яго абавязкова будзе прыкладзена бессэнсоўнасьць, страта персьпектывы, бо эгаістычнае жыцьцё, як зьява праэнтрапійная, вядзе ўніз. Такое жыцьцё – гэта вяртаньне ў жывёльны стан. Нарадзіцца чалавекам, мець патэнцыял чалавека, а пражыць жыцьцё, як жывёла – ці гэта ня ёсьць ужо найжорсткае пакаран�