Перад тым, як аналізаваць падзеі вакол 19 сьнежня ў Беларусі, якія мы прапануем называць “Крывавай нядзеляй”, ёсьць неабходнасьць зьвярнуць увагу на некаторыя матэрыялы, якія зьявіліся ў сеціве напярэдадні гэтых падзей. Да такіх матэрыялаў – прычым, недастаткова ацэненых, гледзячы па колькасьці каментароў – на наш погляд, належыць інтэрвю Пола Гоўбла, данае радыё “Свабода” (гл. http://www.svaboda.org/content/article/2251266.html). Адзін загаловак інтэрвю інтрыгуе… Апошнія заявы з боку прадстаўнікоў заходніх краін (гл. два папярэднія матэрыялы), надаюць гэтаму інтэрвю дадатковы сэнсавы кантэкст. Мы падаем трохі падкарэктаваную версію інтэрвю (важнае, на наш погляд, выдзелена тоўстым шрыфтам) і нашыя заўвагі да яго. Але спачатку пра самаго Гоўбла.

Рэдакцыя.

1.

Пол Гоўбл (Paul Goble) – амерыканскі палітолаг і аналітык, сьпецыяліст па нацыянальных пытаньнях былога Савецкага Саюзу і постсавецкай прасторы. Быў выдаўцом 4-томнага амерыканскага досьледу, прысьвечанага этнічным праблемам Савецкага Саюзу. Працаваў, сярод іншага, дарадцам дзяржсакратара Джэймса Бэйкера ў адміністрацыі прэзідэнта Рональда Рэйгана, дырэктарам аддзелу камунікацый “Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода”, дарадцам дырэктара Голасу Амерыкі і Бюро міжнароднага радыё- і тэлевяшчаньня ЗША, прафесарам Тартускага ўніверсітэту ў Эстоніі, дырэктарам досьледна-выдавецкага аддзелу Азербайджанскай дыпламатычнай акадэміі ў Баку. Працуючы дырэктарам камунікацый радыё “Свабода”, заснаваў інтэрнэтны ангельскамоўны бюлетэнь «RFE/RL Newsline» (1997-2008), які быў вельмі папулярнай крыніцай інфармацыі й аналізу палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў краінах, куды вяшчала радыё. Цяпер рэгулярна вядзе блог пад назвай «Window on Eurasia» (http://windowoneurasia.blogspot.com/). Пол Гоўбл адзначаны найвышэйшымі дзяржаўнымі ордэнамі Літвы, Латвіі ды Эстоніі за заслугі ў падтрыманьні незалежніцкіх памкненьняў гэтых краінаў у савецкую эпоху і вывадзе расейскіх войскаў з Прыбалтыкі пасьля распаду СССР.

2.

ПОЛ ГОЎБЛ: «ВЫГЛЯДАЕ, ШТО НІКОГА АКРАМЯ ЛУКАШЭНКІ Ў НАС УЖО НЕ ЗАСТАЛОСЯ«

- Спадар Гоўбл, давайце пачнем нашу размову з экскурсу ў глыбейшае мінулае, калі Савецкі Саюз усё яшчэ існаваў, а вы зараблялі на жыцьцё як саветолаг і сьпецыяліст па савецкіх нацыянальнасьцях. У мяне два пытаньні ў сувязі з гэтым перыядам вашай прафесійнай кар’еры. Першае: Ці прыходзіла вам у 1981 годзе ў галаву думка, што Савецкі Саюз можа разваліцца праз 10 гадоў, ужо ў 1991-м?

Гоўбл: У 1981 годзе такая думка яшчэ не прыходзіла, хоць я верыў, што гэтак урэшце і адбудзецца. Я тады ня думаў, што мы набліжаемся да канца савецкай эпохі такімі хуткімі тэмпамі, як гэта насамрэч адбывалася. Падзеі таго дзесяцігодзьдзя прысьпешвалі працэсы, якія пачаліся нашмат раней. Але ўжо тады было відаць, што ўнутры савецкай імперыі існавалі супярэчнасьці. Ужо ў палове 1980-х я пісаў, што несвабодная Расея можа быць магчымая, але лібералізаваны Савецкі Саюз – гэта яўная супярэчнасьць [такая ж, як і “лібералізацыя” рэжыму Лукашэнкі... – Рэд.]. Як толькі цэнтар пачаў слабнуць, магчымасьць таго, што Савецкі Саюз можа выжыць, зьнікла.

- А цяпер другое пытаньне: Ці ў 1981 годзе вы былі ў змозе адрозьніць Беларускую ССР ад Украінскай ССР? Інакш кажучы, як вы ўспрымалі Беларусь 30 гадоў таму? Ці нехта на Захадзе бачыў Беларусь як нешта адрознае ад астатняга Савецкага Саюзу?

- У пачатку 1970-х я заняўся дасьледваньнем нерасейскіх народаў у Савецкім Саюзе якраз таму, што некаторыя людзі рабілі вось такія неадпаведныя заўвагі. Што тычыцца беларусаў, я пачаў чытаць двухтомны досьлед аб Беларусі, выдадзены Гарвардскім універсітэтам у сярэдзіне 1950-х, й іншыя кніжкі. Таму ў пачатку 1980-х, безумоўна, ужо былі людзі, уключна са мною, якія разумелі, што беларусы – гэта не расейцы і не ўкраінцы. Больш за тое, і гэта было нашмат важнейшае, узрастала ўсьведамленьне, што Беларусь і Ўкраіна маюць гэткую ж доўгую гісторыю, як і Расея. Узрастала ўсьведамленьне, што беларусы і ўкраінцы – гэта не пабочныя прадукты гістарычнага разьвіцьця Расеі (як здаўна сьцьвярджалі расейцы, а некаторыя зь іх сьцьвярджаюць і далей), а самастойныя народы. Штораз больш амерыканскіх і заходніх сьпецыялістаў па гэтым рэгіёне, хоць і ня ўсе, тады ўжо разумелі гэта.

- Існуе меркаваньне, што пасьля распаду Савецкага Саюзу ў 1991 годзе Захад наагул і ваша краіна ў прыватнасьці галоўным чынам турбаваліся лёсам ядзернай зброі на постсавецкай тэрыторыі і надта не цікавіліся новай беларускай дзяржавай і яе геапалітычным накірункам у будучыні. Ніхто не паставіўся да Беларусі сур’ёзна і ніхто ня верыў, што гэтая краіна зможа існаваць самастойна. Захад проста праігнараваў Беларусь у 1991-м, і яна была прымушаная выбраць лёсавызначальную інтэграцыю з Расеяй. Як бы вы ацанілі міжнародную сітуацыю Беларусі неўзабаве пасьля распаду СССР?

- Я думаю, мы павінны разумець, што пытаньне ядзернай зброі на постсавецкай тэрыторыі было несумненна цэнтральным, і яно вызначыла першую амерыканскую рэакцыю на ўзьнікненьне постсавецкіх дзяржаваў. Галоўнай мэтай адміністрацыі Буша, а потым адміністрацыі Клінтана было забесьпячэньне вываду ядзернай зброі, якая знаходзілася на тэрыторыі Беларусі, Украіны і Казахстану, на тэрыторыю Расейскай Федэрацыі. У сапраўднасьці Беларусь, Украіна і Казахстан ніколі не кантралявалі гэтай зброі, але Злучаныя Штаты вырашылі, што ўся гэтая зброя павінна апынуцца на тэрыторыі Расейскай Федэрацыі. Беручы пад увагу небясьпеку, якую ўяўляе сабою ядзерная зброя, я думаю, што мы не павінны зусім крытычна ставіцца да памкненьня павялічыць кантроль над гэтай зброяй, хоць я разумею, што можна таксама крытыкаваць меркаваньне, што вывад ядзернай зброі на тэрыторыю Расейскай Федэрацыі даў гарантыю такога большага кантролю.

Разам з тым я цалкам пагаджаюся з тымі, хто сьцьвярджае, што Захад у тыя пачатковыя гады не дапамог Беларусі падтрымаць яе незалежнасьць [!!! – Рэд.]. У пачатку 1990-х я шмат разоў выступаў на публічных форумах, падкрэсьліваючы, што гэта не Ўкраіна ляжыць паміж Расеяй і Еўропай, а Беларусь. А таму, з стратэгічнага гледзішча, існаваньне Беларусі было абсалютна істотным, каб Расея зьмірылася са сваім новым становішчам у сьвеце. Таму ў інтарэсах Злучаных Штатаў было, каб Беларусь стала жыцьцяздольнай і эфектыўнай дзяржавай, нават калі гэты інтарэс быў толькі часткай агульных інтарэсаў ЗША адносна Расеі.

З жалем трэба прызнаць, што і мне, й іншым людзям, якія думалі падобным чынам, не ўдалося паўплываць на сітуацыю ў гэтых адносінах да такой ступені, як нам хацелася. Я думаю, цяпер ужо ўсе разумеюць, што калі б Злучаныя Штаты і Захад тады падтрымалі спадара Шушкевіча больш эфектыўна, ніхто на сьвеце ніколі не пачуў бы пра спадара Лукашэнку. Старшыня Вярхоўнага Савету Станіслаў Шушкевіч быў сапраўдным героем, калі мець на ўвазе, што ён рабіў для зьмяншэньня наступстваў Чарнобыльскай катастрофы [цяпер гэты “герой” заклікае расейскія войскі на нашу беларускую зямлю! – Рэд.]. Калі б ЗША і заходнія дзяржавы прызналі гэтыя ягоныя заслугі і дапамаглі беларускаму народу ў змаганьні з гэтымі наступствамі, я думаю, што Беларусь сёньня разьвівалася б у іншым накірунку, чым аўтарытарная і нэасавецкая дзяржава прэзідэнта Лукашэнкі.

- Успрыманьне Беларусі Захадам, як здаецца, значна зьмянілася з таго часу. Цяпер, калі Лукашэнка сварыцца з Масквою, Брусэль прапануе яму падтрымку і прызнаньне, як толькі ён правядзе больш-менш дэмакратычныя выбары. Ці вы верыце ў дэмакратычныя выбары ў Беларусі?

- Ня веру. Я думаю, мы павінны бачыць розьніцу паміж дэмакратычным працэсам і днём выбараў. У палітычнай сістэме, якая не дазваляе свабодных СМІ, перасьледуе журналістаў і накладае шмат абмежаваньняў на актыўнасьць сваіх грамадзянаў, можна цудоўна арганізаваць падлік галасоў, але нельга мець сапраўдных выбараў. Я ня веру, што гэтыя выбары будуць дэмакратычныя. Я думаю, што казаць пра больш-менш дэмакратычныя выбары – гэта ўсё роўна, як казаць пра жанчыну, што яна крыху цяжарная. Яна альбо цяжарная, альбо не. Выбары альбо дэмакратычныя, альбо не. Як ні прыкра гэта гаварыць, але я ня думаю, што мы пабачым дэмакратычныя выбары ў Беларусі [усё спраўдзілася. – Рэд.]. Еўропа і Злучаныя Штаты, не дапамогшы Беларусі ў часе, калі такая дапамога магла зьмяніць краіну да лепшага, цяпер падтрымліваюць Лукашэнку, бо бачаць, што сітуацыя ў Расеі пагаршаецца [цяпер многія заходнія “птушкі” сьпяваюць зусім іншыя песьні; калі б вы ведалі, колькі іх папярэджвалі менавіта пра такую сітуацыю; гл. хаця б тут: http://nashaziamlia.org/2006/04/16/50/. – Рэд.], а таму для ЗША і Захаду наогул важна стварыць ланцуг саюзьнікаў вакол Расейскай Федэрацыі [такое - і адкрытым тэкстам у час “перазагрузкі”?! відаць, ужо няма чаго хаваць! – Рэд.]. Але я ня думаю, што мы павінны хлусіць самім сабе ці хлусіць беларускаму народу, называючы дэмакратычнымі выбары, якія такімі не зьяўляюцца па вызначэньні.

- На вашу думку, чаму Лукашэнка такі моцны і непераможны як палітык?

- Я ня думаю, што ён быў бы непераможным, калі б існавала свабодная прэса, калі б былі сапраўдныя выбары, на якіх людзі маглі б свабодна выказваць сваю думку, і калі б людзі не былі вымушаныя жыць пад ціскам ягонай інтэнсіўнай прапаганды, якая пераконвае, што ім жывецца лепш, чым іншым, якраз таму, што некаторыя свабоды абмежаваныя. Гэта, зразумела, няпраўда, але калі людзям паўтараюць гэта раз-пораз і потым зноў ад пачатку, дык вельмі цяжка такой прапагандзе супрацьстаяць [бачна, што чалавек трохі дасьведчаны ў пытаньнях псіхалогіі масаў. – Рэд.]. Спадар Лукашэнка ня выйграў бы выбараў, калі б апазіцыя мела шанцы пагаварыць з народам пра сапраўдную сітуацыю ў Беларусі і пра сапраўдную патрэбу Беларусі – то бок, пра тое, каб стаць часткай Эўропы [а вось гэта ня трэба нам падсоўваць... – Рэд.], а ня быць разгляданай як нейкі філіял Расейскай Федэрацыі [не разглядайце; Беларусь – другая Швайцарыя! – вось наша крэда. – Рэд.]. Мне вельмі прыкра, што Захад у пачатку 1990-х не зрабіў для Беларусі таго, што мог тады зрабіць. Але ў мяне сэрца разьдзіраецца, калі я бачу, як цяпер, не зрабіўшы гэтай правільнай рэчы ў мінулым, мы намерваемся зрабіць нешта, што выглядае як падтрымка Беларусі, а ў сапраўднасьці будзе падтрымкай беларускага дыктатара, таму што, як выглядае, нікога іншага ў нас ужо не засталося [чалавек ледзь не адкрытым тэкстам кажа: нашыя заходнія палітыкі былі мудакамі й карупцыянерамі, і будуць заставацца такімі далей да часу чарговай гістарычнай навучкі. – Рэд.].

- Як вы ацэньваеце цяперашні канфлікт паміж Лукашэнкам і Крамлём? Ці думаеце, што Масква хоча ўсур’ёз замяніць Лукашэнку некім іншым?

- Калі б Масква магла знайсьці добры спосаб, як гэта зрабіць, я думаю, што ёй хацелася б так зрабіць. Але два чыньнікі могуць абмяжоўваць гэтае хаценьне.

Па-першае, замена Лукашэнкі магла б стварыць надзвычай нестабільную сітуацыю, калі б адбылася гвалтоўным чынам або пры дапамозе нейкай вышэйшай сілы. Масква ў гэтым не зацікаўленая. Па-другое, шмат хто ў Маскве ўсьведамляе сабе, што на працягу апошніх 15 гадоў Лукашэнка для Захаду быў зручным аб’ектам, над якім ён выліваў свае сьлёзы. Інакш кажучы, шмат заходніх урадаў адчувала сваю маральную перавагу, асуджаючы Лукашэнку за рэчы нічым ня горшыя, а ў некаторых выпадках і крыху лепшыя, чым тыя, якія рабіў рэжым Пуціна-Мядзьведзева ў Расейскай Федэрацыі. Мы на Захадзе не крытыкуем таго, што робіць Масква, такім тонам, які ўжываем у адносінах да Беларусі, нават тады, калі Масква робіць дакладна тое, што і Менск.

- Лукашэнка пачынаў сваю прэзідэнцкую кар’еру, падаграваючы савецкую настальгію сярод беларусаў і падкрэсьліваючы іх супольную этнічную, культурную і гістарычную спадчыну з расейцамі [г.зн. ад пачатку грунтаваўся на хлусьні. – Рэд.]. Каля 1996 году выглядала, што Беларусь можа зьліцца з Расеяй і распусьціцца ў ёй як палітычна, так і этнічна. Але Беларусь неяк стрывала тую сутаргу інтэграцыі й цяпер хоча заставацца незалежнай дзяржавай [так хоча беларуска-літвінскі народ. – Рэд.]. Як вы растлумачыце гэты беларускі феномэн? Ні беларуская мова, ні беларуская культура не адыгрываюць нейкай значнейшай ролі ў дзяржаўным і нацыянальным будаўніцтве ў Беларусі. Дык на чым, па-вашаму, грунтуецца беларуская дзяржаўнасьць і нацыянальная ідэнтычнасьць?

- Гэта адна зь велізарных праблемаў для тых, хто разважае пра Беларусь. Але людзям трэба безупынна нагадваць, што беларусы, украінцы і расейцы зьявіліся ў тым самым часе, што яны – аднолькава старажытныя народы [?! – Рэд.]. Розьніца тут у тым, што расейцы ўвесь час мелі сваю дзяржаву, украінцы мелі сваю дзяржаву ў розных адрэзках гісторыі, а беларусы сваю – толькі цягам некалькіх месяцаў, калі браць пад увагу пэрыяд да ўзьнікненьня СССР [?! – Рэд.]. Пачуцьцё беларускай ідэнтычнасьці – пачуцьцё быцьця беларусамі – у шмат якіх адносінах больш цэласнае, чым пачуцьцё быцьця расейцамі, якое ўнутрана расшчэпленае [а тут ужо дакладна! – Рэд.]. Цяпер, калі беларусы маюць дзяржаву, гэтая ідэнтычнасьць і выяўляе сябе. І гэтая ідэнтычнасьць – іншая рэч, чым толькі мова, й іншая рэч, чым толькі нейкая асобная культура. Людзі часта забываюць, што толькі калі індыйцы навучыліся ангельскай мове, яны сталі нацыяналістамі пад кіраўніцтвам Гандзі. Калі ірландцы забылі гэльскую мову і пачалі гаварыць толькі на ангельскай, яны сталі нацыяналістамі й павярнуліся супраць ангельцаў [а тут зноў нейкае круцельства. – Рэд.].

Такое зусім магчыма. Можна мець Беларусь, у якой людзі гавораць па-расейску, але адначасова зьяўляюцца моцнымі беларускімі нацыяналістамі. Мне здаецца, што ў будучыні так яно і будзе, у спалучэньні з намаганьнямі вярнуць сабе беларускую мову. Я думаю, што Беларусь выжыве як дзяржава, што Лукашэнка вядзе вельмі спрытную гульню з Расеяй дзеля сваіх асабістых мэтаў і што ён не дазволіць нэаімперыялістычнай Расейскай Федэрацыі праглынуць Беларусь. Мне здаецца, што з перспектывы будучыні мы будзем глядзець на эпоху Лукашэнкі як на не зусім удалую акушэрку, якая дазволіла Беларусі застацца незалежнай дзяржавай настолькі доўга, каб краіна акрыяла і разьвіла тыя аспекты нацыянальнай ідэнтычнасьці, якія створаць аснову для сапраўды дэмакратычнай нацыянальнай дзяржавы Беларусь у ХХІ стагодзьдзі.

- Што павінна зрабіць Еўропа ў выпадку яшчэ адной “ашаламляльнай перамогі” Лукашэнкі 19 сьнежня ў абставінах, якія нагадваюць папярэднія прэзідэнцкія выбары і рэферэндумы ў Беларусі? Далей ізаляваць Лукашэнку ці запрасіць яго ў Брусэль?

- Я мяркую, што Еўропа і Злучаныя штаты павінны сабе ўсьвядоміць, што ў агляднай будучыні ім давядзецца мець дачыненьні з Лукашэнкам [вось якія настроі пануюць у палітычных колах ЗША! – Рэд.]. Мы маем дачыненьні са шматлікімі краінамі ў сьвеце, дзе няма сапраўдных выбараў і якія ставяцца вельмі рэпрэсіўна да сваіх грамадзян. Мне здаецца, што ня будзе ў нашых інтарэсах, калі мы, адмаўляючыся мець дачыненьні з Лукашэнкам, праігнаруем Беларусь і падапхнем яе ў абдымкі ўсё больш упэўненай Расеі. Але прызнаўшы гэта, мы павінны паставіць справу ясна. Тое, што мы хочам, гэта ня толькі незалежная Беларусь, захаваць якую дапамог і Лукашэнка [ды яму проста ня далі крэсла ў Крамлі! – Рэд.], але і дэмакратыя, у якой ён дагэтуль аднаасобна адмаўляў беларусам.

- Як вы ацэньваеце сёньняшнія амерыканска-беларускія стасункі? Ці ёсьць нейкія шанцы на іх паляпшэньне?

- Тут ёсьць тры сцэнары разьвіцьця, але я ня ведаю, які зь іх будзе ажыцьцяўляцца.

Па-першае, амерыканская палітыка ў адносінах да Беларусі можа і далей заставацца вытворнай ад амерыканскай палітыкі ў адносінах да Расейскай Федэрацыі. Калі, як я падазраю, адносіны Вашынгтону з Масквой у бліжэйшыя месяцы ці нават гады значна не палепшацца, а хутчэй за ўсё яшчэ больш ускладняцца, дык мне здаецца, што гэта схіліць Вашынгтон пашукаць шляхоў, як дамовіцца зь Менскам.

Па-другое, калі еўрапейцы вырашаць праводзіць больш адкрытую і прыязную палітыку ў адносінах да Беларусі – а я думаю, што яны так вырашаць – дык для Злучаных Штатаў будзе лягчэй пайсьці ў тым самым кірунку.

І трэцяе, што нам трэба падкрэсьліваць цяпер, калі мы набліжаемся да 20-х угодкаў распаду Савецкага Саюзу.

Спатрэбілася амаль пакаленьне, каб людзі на Захадзе перасталі думаць аб гэтым рэгіёне як «былым Савецкім Саюзе» і пачалі заўважаць 12 краінаў + 3 раней акупаваныя балтыйскія дзяржавы як незалежныя краіны. Гэты працэс ідзе ня так хутка, як мне асабіста хацелася б або як хацелася б людзям у гэтым рэгіёне. Але ён ідзе крок за крокам, і цяпер ужо штораз больш людзей разумее, што Беларусь – гэта сапраўдная краіна, што беларусы – гэта сапраўдны народ, і што яны не зьяўляюцца, як лічаць некаторыя ў Маскве, пабочным прадуктам расейскага гістарычнага досьведу. Я аптыміст, што тычыцца дачыненьняў з такой Беларусьсю ў будучыні.

Я таксама аптыміст адносна таго, ці Брусэль і Вашынгтон знойдуць спосаб, як дамаўляцца зь Менскам як з партнэрам у некаторых справах і крытыкаваць рэжым Лукашэнкі за тое, што ён адмаўляе людзям у свабодзе, якую яны заслугоўваюць [нам не патрэбная ваша ліберастычная “свабода”, нам патрэбна дэмакратыя – кіраваньне Беларусьсю ў імя інтарэсаў беларускага народу! – Рэд.].

-

3.

Ад рэдакцыі:

На погляд рэдакцыі, гэтае інтэрвю ёсьць вельмі важным. Зь яго бачна, што пан Гоўбл — чалавек, набліжаны ў пэўныя перыяды гісторыі ЗША да галоўнай палітычнай кухні гэтай дзяржавы, які шмат ведае і шмат значыць, прафесіянал, які не баіцца быць шчырым і прыстойным. У наш час, калі на палітычнай сцэне мы ўсё часьцей бачым маральных траглатыдаў, усё пералічанае выключна каштоўна.

Таму давайце дадаткова зьвернем увагу на некаторыя моманты, пра якія сказаў, не сказаў ці сказаў неяк ня так пан Гоўбл.

Першае (але не абавязкова галоўнае), на што варта зьвярнуць увагу, гэта слабая ідэалагічная (тэарытычная) падрыхтоўка пана Гоўбла, як напэўна і ўсяго яго асяроддзя, у гістарычных і этнічных пытаньнях. Так, ён даўно зразумеў (і, відаць, тлумачыў амерыканскім палітыкам), што “беларусы – гэта не расейцы і не ўкраінцы”, што “беларусы і ўкраінцы – гэта не пабочныя прадукты гістарычнага разьвіцьця Расеі, а самастойныя народы” і што “Беларусь і Ўкраіна маюць гэткую ж доўгую гісторыю, як і Расея”.

Усё гэта цудоўна. Але вось у чым справа. Бачна, што пан Гоўбл усё яшчэ знаходзіцца ў палоне скажонага падыходу да ацэнкі рэчаіснасьці. Бо для яго гісторыя дзяржаў важней за гісторыю народаў. Акрамя таго, для яго  Расея і расейцы – гэта кропкі адліку для вымярэньня іншых народаў і дзяржаў. У выніку, у яго і атрымліваюцца тыя “адкрыцьці”, пра якія ён кажа.

Так, ён заўважае, што такі падыход зьяўляецца памылковым, але не паказвае на зьмест і прычыну гэтай памылкі. На самай справе, беларусы-літвіны – гэта вельмі цэласны, практычна адзіны народ, які мае адзін стратэгічны этнагенетычны корань, які ідзе ад далёкіх продкаў. Тады як расейцы – гэта генетычная мяшанка, як мінімум, трох някрэўных народаў – старажытных славян (блізкіх і нашым продкам), а таксама цюркаў ды ўгра-фінаў, якія прысутнічаюць сярод “рускіх” у супаставімых далях. Менавіта гэта ёсьць прычынай адзначанага панам Гоўблам — “… пачуцьцё беларускай ідэнтычнасьці ў шмат якіх адносінах больш цэласнае, чым пачуцьцё быцьця расейцамі, якое ўнутрана расшчэпленае”.

Што да гісторыі Маскоўскага княства, якое стала Расейскай імперыяй, дык гісторыя беларуска-літвінскай дзяржаўнасьці (у сучасным яе разуменьні) была больш даўняй. Але гэта не галоўнае. Галоўнае ў тым, што зьмест расейскай гісторыі імперска-захопніцкі, драпежніцка-рабаўнічы, агрэсіўна-крывавы, экстэнсіўна-дэгенератыўны. Зьмест гісторыі беларуска-літвінскага народу наадварот стваральны, арыентаваны на ўласную працу, на павагу да іншых і ўлік іх інтарэсаў, на пошук кампрамісаў,  а ў адказ на агрэсію ды захоп – Пагоня.

Скажыце, зь якім багажом чалавецтву варта ісьці ў будучыню? Варта арыентавацца на тое, каб жыць за кошт рабаваньня іншых, імкнуцца захопліваць, падпарадкоўваць і зьнішчаць іншыя народы праз агрэсіўную, па-езуіцку падступную палітыку з выкарыстаньнем усіх відаў зброі – ваеннай, дэмаграфічнай, інфармацыйнай, фінансавай? Ці варта ісьці ў будучыню з высокімі патрабаваньнямі да сябе, імкнучыся жыць уласнай працай, паважаючы іншыя народы, іх правы й інтарэсы, ды ладзячы зь імі?

Натуральна, другое. Але чаму пра гэта няма гаворкі? А хацелася б. Бо другое – гэта менавіта тое, што дэманстраваў беларуска-літвінскі народ за ўсю сваю шматтысячагадовую гісторыю!

*

Аднак, на фоне той сітуацыі, якая складаецца сёньня ў Беларусі й навокал, яшчэ больш істотнымі зьяўляюцца наступныя прызнаньні пана Гоўбла:

- “я цалкам пагаджаюся з тымі, хто сьцьвярджае, што Захад у тыя пачатковыя гады не дапамог Беларусі падтрымаць яе незалежнасьць”;

- “і мне, й іншым людзям … не ўдалося паўплываць на сітуацыю ў гэтых адносінах да такой ступені, як нам хацелася”;

- “цяпер ужо ўсе разумеюць, што калі б Злучаныя Штаты і Захад тады падтрымалі спадара Шушкевіча больш эфектыўна, ніхто на сьвеце ніколі не пачуў бы пра спадара Лукашэнку”;

- “мне вельмі прыкра, што Захад у пачатку 1990-х не зрабіў для Беларусі таго, што мог тады зрабіць”;

- “на працягу апошніх 15 гадоў Лукашэнка для Захаду быў зручным аб’ектам … [многія заходнікі] адчувалі сваю маральную перавагу, асуджаючы Лукашэнку за рэчы нічым ня горшыя за тыя, якія рабіў рэжым Пуціна-Мядзьведзева ў Расейскай Федэрацыі”.

ГЭТА ВЕЛЬМІ ВАЖНАЯ ІНФАРМАЦЫЯ, якая цалкам супадае з тым, што мы ўвесь час казалі на нашым сайце і дэманстравалі ў сеціве!

Думаем, тут ніякіх дадатковых каментароў не патрабуецца, бо пасыпаньне галавы попелам прыстойныя людзі мусяць прыняць…

*

Па-трэцяе, да заходнікаў нарэшце пачынае даходзіць тое, што мы ім таксама шмат разоў казалі: што будучы лёс Беларусі вызначае лёс Расейскай імперыі, якая, як мы і папярэджвалі, зноў паказвае свае крывавыя зубкі ўсяму сьвету!

Вось цытаты:

- “са стратэгічнага гледзішча, існаваньне Беларусі было абсалютна істотным, каб Расея зьмірылася са сваім новым становішчам у сьвеце”;

- “для ЗША і Захаду наогул важна стварыць ланцуг саюзьнікаў вакол Расейскай Федэрацыі”;

- “Еўропа і Злучаныя Штаты, не дапамогшы Беларусі ў часе, калі такая дапамога магла зьмяніць краіну да лепшага, цяпер падтрымліваюць Лукашэнку, бо бачаць, што сітуацыя ў Расеі пагаршаецца”;

- Еўропа і Злучаныя штаты павінны сабе ўсьвядоміць, што ў агляднай будучыні ім давядзецца мець дачыненьні з Лукашэнкам”.

Што тут сказаць? Лепш позна, чым ніколі…

*

Чацьвертае. А што такое здарылася, што ў амерыканскіх галовах раптам пачалося прасьвятленьне?

Ну, адна прычына названая – яны зноў убачылі рост агрэсіўных амбіцый расейскай імперыі, якая зноў пагражае дамінацыі ЗША ў сьвеце. Але думаем, што гэта ня ўсё. Верагодна, ня меншую ролю ў магчымасьці паслухаць і пабачыць гэтае інтэрвю на радыё “Свабода” мае тое, што рэспубліканцы ў ЗША зноў у большасьці ў Кангрэсе…

*

І апошняе.

За адкрытае прызнаньне таго, што (цытата) “Захад у 1990-я гады не зрабіў для Беларусі таго, што мог тады зрабіць — не дапамог Беларусі падтрымаць яе незалежнасьць”, з-за чаго пасаду прэзідэнта Беларусі заняў Лукашэнка – аб’яўляем пану Полу Гоўблу вялікую падзяку і ўносім у СЬПІС “ЗАМЕЖНЫХ СЯБРОЎ БЕЛАРУСКАГА НАРОДУ” (гл. http://nashaziamlia.org/2006/10/14/343/)

16 сьнежня г.г. на радыё “Свабода” адбылася вялікая онлайн-канфэрэнцыя з амбасадарам Шведскага каралеўства Стэфанам Эрыксанам (поўны тэкст гл. тут: www.svaboda.org/discussion/1/111789). У абвестцы да гэтай канферэнцыі было адзначана, што сп-р Эрыксан нарадзіўся 18.03.1962. Закончыў Стакгольмскую школу эканомікі (спецыялізацыя “міжнародная геаграфія і эканоміка”), год стажаваўся ў Маскоўскім дзяржунівэрсітэце. У 2005 годзе заняў пасаду кіраўніка беларускага аддзелу амбасады Швецыі ў Маскве, ад 2008-га пасол Швецыі ў Беларусі. Апрача роднай шведскай, валодае англійскай, францускай, нямецкай, расейскай і беларускай мовамі. Жанаты, мае трох дзяцей. Перад онлайн-канфэрэнцыяй Эрыксан актыўна запрашаў задаваць самыя розныя пытаньні. Я вырашыў задаць спадару амбасадару сваё пытаньне. Цяпер лічу вартым прааналізаваць яго адказ, як і адказы на некаторыя іншыя пытаньні наведвальнікаў радыё “Свабода”. Але пачну з інтэвю, якое спадар Стэфан даў напярэдадні карэспандэнтам партала TUT.BY (гл. news.tut.by/154808.html).

1.

У інтэрвю парталу TUT.BY, якое азаглаўлена “Стэфан Эрыксан стварыў у Беларусі нефармальны клуб беларускамоўных амбасадараў”, на мой погляд, варта зьвярнуць увагу на наступныя пытаньні й адказы:

Пытаньне: Спадар Стэфан, што вы лічыце галоўным дасягненнем Швецыі падчас старшынства ў Еўразвязе і ці прасунуліся за гэты час стасункі з Беларуссю?

Адказ: “Старшынства ў Еўразвязе — больш адміністратыўны абавязак і, насамрэч, яно не павінна кардынальным чынам уплываць на ход падзей. Вядома, з’яўляюцца пэўныя магчымасці кіраваць працэсам, але яны даволі абмежаваныя. Галоўным нашым здабыткам ёсць давядзенне да лагічнага завяршэння Лісабонскай дамовы, якая ўступіла ў дзеянне 1 снежня. Думаю, гэтай гістарычнай падзеяй і запомніцца сёлетняе шведскае старшынства ў Еўразвязе.

Вельмі важным пытаннем для нас таксама ёсць кліматычныя змены на планеце. У гэтыя дні ў Капенгагене праходзіць кліматычны саміт ААН, у якім удзельнічаюць 15 тысяч дэлегатаў з усяго свету і больш за 100 прэзідэнтаў і старшыняў урадаў. Ёсць надзея, што там будзе дасягнута дамоўленасць паміж усімі краінамі знізіць выкід парніковых газаў і зрабіць значны крок наперад у выкарыстанні экалагічна чыстых тэхналогій. Пагадненні, падпісаныя ў Капенгагене, мусяць замяніць Кіёцкі пратакол, які быў заключаны ў 1997 годзе, і спыніць сваё дзеянне ў 2012-м.

Чаму ў Швецыі, Скандынавіі гэтаму надаюць такое вялікае значэнне? Бо існуе багата доказаў, што неабачлівая дзейнасць чалавека спрычынілася да глабальнага пацяплення і незваротных зменаў клімату, што пагражае вельмі сур’ёзнымі праблемамі ўжо наступнаму пакаленню зямлян. Як старшыня Еўразвязу Швецыя імкнецца прасоўваць узгодненую пазіцыю Еўропы і стараецца паўплываць на іншыя краіны, каб усе абмежавалі ўласныя апетыты і прыйшлі да агульнага знамянальніка [канферэнцыя ў Капенгагене закончылася нічым; калі-небудзь пазьней мы паспрабуем прааналізаваць сітуацыю на нашым сайце. - АА].

Датычна стасункаў Еўразвязу з Беларуссю лічу, што мы зрабілі пэўныя крокі наперад. Пасля ўстаноўчага саміта Усходняга партнёрства ў траўні ішла праца па стварэнні структур і інструментаў для рэалізацыі новай ініцыятывы, ініцыятарам якой выступіла якраз Швецыя. У лістападзе ў Бруселі адбыўся Форум грамадзянскай супольнасці — адзін з праграмных складнікаў Усходняга партнёрства, — у якім бралі ўдзел 25 прадстаўнікоў Беларусі. Менавіта беларус Сяргей Мацкевіч (лідэр Асамблеі НДА Беларусі. — TUT.BY) быў абраны спікерам Форуму.

У двухбаковых дачыненнях Швецыі і Беларусі таксама ёсць крокі наперад, няхай і не такія вялікія, як хацелася б”.

— Наколькі змянілася ваша ўяўленне пра Беларусь у часе працы тут? У чым вашы цяперашнія меркаванні цалкам не адпавядаюць першапачатковым?

— Я прыехаў у Беларусь не зусім падрыхтаваным. Дагэтуль я працаваў у Маскве і Санкт-Пецярбургу, не ведаў так добра беларускую гісторыю, не разумеў, наколькі, з аднаго боку, яна складаная, але адначасова пераплецена з еўрапейскай. Адзін з маіх галоўных прынцыпаў: калі за нешта бярэшся, трэба цалкам аддаваць сябе гэтай справе. Паколькі час дазваляў, я стаў глыбей цікавіцца беларускай культурай і традыцыямі, мінулым і сучаснасцю вашага народу, стаў вучыць беларускую мову. Таму змены ў маім бачанні Беларусі адбываліся паступова і натуральным чынам. Сёння мне цяжка ўявіць, як бы я працаваў, не ведаючы ўсе гэтыя дэталі. Аднак ёсць і пэўныя моманты, якія дасюль не магу патлумачыць. Напрыклад, мяне па-ранейшаму здзіўляе абыякавасць і нават крывадушша беларусаў у дачыненні да роднай мовы. З аднаго боку, я ведаю гістарычныя і сацыяльныя прычыны такой сітуацыі, але розумам і сэрцам не магу зразумець і пагадзіцца з гэтым.

— На вашу думку як аднаго з першых замежных беларускамоўных амбасадараў, ці застанецца Беларусь незалежнай суверэннай дзяржавай, калі страціць беларускую мову?

— Тэарэтычна, вядома, гэта магчыма. Ёсць вядомы прыклад Ірландыі. Аднак моўная сітуацыя ў вас значна лепш, і гэтую перспектыву я лічу не вельмі прывабнай для Беларусі. Перадусім важна, каб людзі зразумелі, што мець родную мову гэтаксама важна, як мець уласныя карані і гісторыю. Нездарма ж прарочыў Францішак Багушэвіч: “Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі”.

Для мяне як прадстаўніка еўрапейскага народу вельмі важна, што Еўропа сёння робіць усё магчымае для захавання нацыянальных моў. Кожная мова — каштоўная і неад’емная частка нашай агульнай еўрапейскай спадчыны [як далейшая хада інтэрвю, так і ўсе вядомыя факты сьведчаць, што стаўленьне “Еўропы” да беларускай мовы цалкам супрацьлеглае таму, што заявіў спадар Эрыксан; яно – абсалютна ігнаранцкае. - АА].

Як сімвалічны акт і таксама з мэтай заахвочвання інтарэсу да беларускай мовы сярод сваіх калег, а таксама ў беларускім грамадстве я прапанаваў стварыць у Мінску суполку беларускамоўных паслоў. … На гэтым тыдні адбылося першае паседжанне нашага нефармальнага клуба, на якім прысутнічалі пасол Польшчы Генрык Літвін, пасол Украіны Ігар Ліхавы, пасол Літвы Эдмінас Багдонас, а таксама спадар Латушка [міністар культуры РБ. - АА]. Нам бы вельмі хацелася, каб колькасць сябраў нашай суполкі павялічвалася.

— Спадар Стэфан, зыходзячы з вашага ўжо немалога досведу жыцця ў Беларусі, чаго ў беларусаў і шведаў усё ж больш: падобнага ці адрознага?

— Перакананы, што агульнага ўсё ж больш. Калі абагульняць (а часам даводзіцца гэта рабіць), тыповы шведскі і беларускі характар падобныя сваёй стрыманасцю, памяркоўнасцю, разважлівасцю. Верагодна, на гэта паўплывалі падобныя суровыя кліматычныя ўмовы. У цэлым беларусы са шведамі даволі лёгка знаходзяць паразуменне. Гэта і не дзіўна, ведаючы колькі агульнага ў нашай гісторыі. Яшчэ тысячу гадоў таму нашы вікінгі бывалі на тэрыторыі Беларусі [вельмі верагодна, што тыя вікінгі былі стражытнымі славянамі, больш падобнымі на сучасных беларусаў, чым на сучасных шведаў... - АА]. Цягам доўгага часу Шведскае каралеўства і Вялікае княства Літоўскае былі, па сутнасці, суседзямі, а ў 1655 годзе нават утварылі адзіную дзяржаву — Кейданскую вунію…

— З улікам цяперашняга пацяплення ў адносінах паміж Беларуссю і Еўразвязам якой вам бачыцца палітычная перспектыва нашай краіны: у аб’яднанай Еўропе, у саюзе з Расіяй ці, можа, мостам паміж імі?

— Нехта казаў, што быць мостам не вельмі зручна, бо па табе ўсе будуць таптацца. Думаю, насамрэч, тут выбару няма. Беларусь павінна напоўніцу выкарыстоўваць сваё геаграфічнае становішча ды ўсталяваць добрыя стасункі не толькі з Захадам і Усходам, але і з Поўначчу і Поўднем, бо накірункі, насамрэч, чатыры.

Як я ўжо казаў, шмат што аб’ядноўвае Беларусь з еўрапейскай гісторыяй і традыцыяй. Я веру ў тое, што адносіны павінны развівацца, бо тая сітуацыя, што панавала ў двух папярэдніх стагоддзях, была для абодвух бакоў абсалютна ненатуральнай. Пры гэтым упэўнены, што ўзнаўленне нармалёвых адносінаў з Еўропай не павінна азначаць пагаршэнне стасункаў з Расіяй, з якой у вас таксама шмат супольнага. Ніхто ж не ставіць пытанне такім чынам: ці тое, ці гэтае.

(канец цытаваньня інтэрвю з tut. by)

2.

З онлайн-канферэнцыі, якую амбасадар Швецыі даў радыё “Свабода”, на мой погляд, лічу мэтазгодным зьвярнуць увагу на наступныя пытаньні й адказы (я іх дадаткова згрупаваў):

Павел Знавец, Мінск.

Пытаньне: У якой ступені дыпламатычныя фармальнасці не дазваляюць Вам у інтэрв’ю казаць тое , што Вы думаеце? Вы ж разумееце, што дыпламатычныя развагі ні аб чым, без канкрэтыкі, не цікавыя. Ці можаце Вы ахарактарызаваць беларускі рэжым гэтак востра, як былы Амбасадар ЗША у Беларусі Майкл Козак раней рабіў і не баяцца рэакцыі лакеяў з беларускага МЗС?

Эрыксан

Адказ: Хачу сказаць, што заўжды імкнуся быць шчырым і адкрытым у сваіх інтэрв’ю. Натуральна, я ў першую чаргу павінен прадстаўляць пазіцыю сваёй краіны, але гэта не перашкаджае мне адначасова выражаць пэўныя асабістыя меркаванні. Не лічу за самамэту выкарыстоўваць вострыя выразы ў адрас краіны, дзе я працую. Трэба выражаць сваю пазіцыю па прынцыповых пытаннях, але такім чынам, каб не абразіць іншых.

Aleg, Менск

Я бы вельмі хацеў пачуць ад вас камэнтар з нагоды сталых абразьлівых выказваньняў прадстаўнікоў беларускай апазіцыі (у прыватнасьці з партый БНФ, Малады фронт, БХД і іншых псэўдадэмакратычных арганізацый) у бок сэксуальных меньшасьцяў. Апошні ліст Аляксандра Стральцова-Карвацкага http://community.livejournal.com/minsk_by/6257052.html наводзіць на страшныя думкі аб тым, што калі не дай Бог такія ачарствелыя і неталерантныя людзі прыйдуць да ўлады,то як мінімум 100 тысячаў людзей у Беларусі будуць закрануты рэпрэсыямі гамафобных партагеносэ. Як вы можаце гэта пракамэнтаваць?

Эрыксан

Я знаёмы з некаторымі выказваньнямі падобнага кшталту і лічу, што яны не павінны мець месца ў цывілізаваным дэмакратычным грамадзтве. Мяркую, што гэта выказваньне не з’яўляецца афіцыйнай пазыцыяй партыі, а проста выражае асабістыя думкі пэўных людзей. Калі чалавек выступае за дэмакратычныя каштоўнасьці, ён не павінен забывацца ў тым ліку і на права людзей на асабістае жыцьцё.

Свабодны, Менск

Як Вы ставіцеся да таго, што на травень у Менску запланавана правядзенне гей-прайда? Ці не лічыце Вы, што ў Швэцыі жыве дужа шмат мусульман і ці не мяркуеце Вы, што ў хуткім часе гэта можа стаць пагрозай для той сыстэмы каштоўнасьцяў, якую мае сучасная квітнеючая, свабодная і дэмакратычная Швэцыя?

Эрыксан

Зыходзячы з майго адказу Алегу з Менску, Вы зможаце зрабіць выснову пра тое, што я стаўлюся да гэтага спакойна. У Стакгольме штогод праводзяцца падобныя мерапрыемствы, і хачу вам сказаць, што ў іх прымае ўдзел амаль што ўвесь горад. Гэта сапраўдны карнавал для ўсіх людзей, нягледзячы на іх сэксуальную арыентацыю. Я не падзяляю людзей ні па колеры скуры, ні па веравызнаньні. Было б няпраўдай казаць, што ў нас няма праблем з інтэграцыяй новых грамадзян у шведскае грамадзтва. Але ніякай сур’ёзнай пагрозы для нашай сістэмы каштоўнасьцяў не бачу. Швэцыя на працягу сваёй гісторыі прымала людзей з розных краін і розных веравызнаньняў і менавіта дзякуючы гэтым людзям Швэцыя стала той краінай, якой яна сёньня з’яўляецца.

Ivan, Minsk

Как Вы относитесь к тому, что в Республике Беларусь представители некоторых псевдодемократических партий открыто пропагандируют гомофобию, нетерпимость к другим национальностям, кроме белорусской, и преследование нехристиан? Поделитесь, пожалуйста, может ли партия, призывающая, например, к дискриминации геев, арабов и женщин, быть в Парламенте Швеции? Как в Швеции регулируются такие вопросы?

Эрыксан

Мне здаецца, што я часткова ўжо адказаў на ваша пытаньне вышэй. У парлямэнце Швэцыі няма партый, якія б заклікалі да дыскрымінацыі па розных прыкметах. Дыскрымінацыя забаронена швэдскім заканадаўствам, і за такія заклікі чалавек нясе адказнасьць перад законам.

БР

Как вы считаете, актуальны ли для Белоруссии такие “европейские ценности”, как легализация гомосексуальных браков, заселение городов неграми и арабами, запрет христианских символов в школах?

Эрыксан

Не хацелася б прымаць усур’ёз такое правакацыйнае пытаньне. Эўрапейскія, а таксама хрысьціянскія каштоўнасьці – гэта перш за ўсё павага да бліжняга, а я адчуваю, што гэтага ў вашым пытанні якраз і не стае.

Wojsza Miławid

Як Вы ставіцеся да права тутэйшага чалавека абмежаваць актыўнасьць тых, хто, прыкрываючыся нібыта правамі чалавека й эўрапейскімі каштоўнасьцямі, сумніўнымі «навуковымі» зьвесткамі, жадае пашырыць і ўкараніць у культуры й жыцьці нашага люду й нашчадкаў нашых парасткі і джунґлі распусты — хоць гома- хоць гетэрасэксуальнай? Як ставіцеся да права нашага чалавека ня бачыць у сваім горадзе вясёлкавы сьцяг і «законныя» публічныя пацалункі-мілаванкі аднаполых асобаў? Навошта паганіць сьвятыя месцы (Царква) і абрады (Вянчаньне)? Навошта гадаваць вычварэнцамі прыёмных дзяцей?

Эрыксан

Здаецца, што я ўжо не ў першы раз даю адказ па гэтай тэме. Лічу, што чалавек мае права на прыватнае жыццё і абмяжоўваць гэта права ніхто не мусіць, пакуль гэта не перашкаджае жыць іншым.
Я таксама віншую вас з Калядамі і Новым годам і зычу трошкі большай талерантнасці ў новым годзе да людзей і іх прыватнага жыцця.

Budzimir, Фаніпаль

Ці не насьцярожвае вас такая вялікая колькасьць (што бачна і па камэнтарах тут) розных -фобаў, ксэнафобаў у прыватнасьці, сярод беларусаў? І чым гэта, на вашу думку, тлумачыцца? Ці створаны насамрэч у Швэцыі «сацыялізм з чалавечым тварам» або ён застаецца недасягальнай марай?

Эрыксан

Калі шчыра, дык я трохі засмучаны тым, што вядомая беларуская памяркоўнасьць мае свае межы. Цяжка патлумачыць гэта, але я думаю, што такое нецярплівае стаўленьне да іншых абумоўлена значнай адасобленасцю беларусаў ад усяго астатняга сьвету. Не ведаю, ці з’яўляецца сацыялізм жаданай марай. Швэдскі лад сапраўды надае шмат увагі сацыяльным пытаньням, але я б не назваў гэта сацыялізмам.

Andrzej, Krakow

Вы масон какого ранга (ступени) и в какой массонской ложе вы состоите?…дзякуй!

Эрыксан

Ня ведаю, ці ўсур’ёз прыняць гэтае пытаньне? Я не зьяўляюся ніякім масонам.

Павел, Мінск

(пытаньне было пададзена па-англійску, падаецца ў перакладзе) ЕС амаль гатова для легітымізацыі рэжыму Лукашэнкі. Я думаю, што гэта ганьба для еўрапейскіх палітыкаў. А вы як прадстаўнік адной з еўрапейскіх краін павінны таксама несці адказнасць за гэта. Стаўленьне ЕС да Беларусі стала выдатным прыкладам еўрапейскай рэальнай палітыкі (якая мае доўгую гісторыю прымірэння розных дыктатараў, пачынаючы ад Адольфа Гітлера), і многія людзі ў Беларусі вельмі расчараваныя ў ролі ЕС у цэлым. На маю думку, цяперашняя палітыка ЕС з’яўляецца поўным правалам. І Беларусь не з’яўляецца выключэннем. Вы паказваеце аналагічныя вынікі ў адносінах да ўсяго. Іншым прыкладам з’яўляецца Блізкі Усход, дзе дурныя палітыкі ЕС з’яўляюцца агульнавядомымі. Хоць крытычныя заўвагі ў вашай краіне ў бок Ізраіля з’яўляюцца сапраўдным праявай двайных стандартаў і крывадушнасці. Ганьба! Я хацеў бы пачуць вашыя каментары па гэтым пытанні.

Эрыксан

Вы, канечне, маеце права выражаць свае думкі такім чынам, але мне здаецца, што яны занадта катэгарычныя і зусім не канструктыўныя. Так, мабыць, пагаджуся з вамі, што ў зьнешняй палітыцы Еўразвяза ёсьць пэўныя недахопы. Аднак трэба ж разумець, што сёньняшні сьвет надзвычай супярэчлівы і складаны. І паўплываць на сытуацыю ў замежных краінах не так проста і, можа, не заўжды патрэбна. Вы не крыўдуйце, але я лічу, што нельга забывацца, што ў значнай ступені самі жыхары краіны нясуць адказнасьць за тое, што ў ёй адбываецца. Вельмі лёгка знайсьці прычыны сваіх праблем у іншых і абвінаваціць іх у двайных стандартах і крывадушшы.

Мікола, З Летувы

Пан амбасадар, як вядома па вынікам аўдыту ЭК ў 2006 г., грошы праграмыЭЗ TACIS , былі на 90% раскрадзена ці пайшлі у пясок на нікчэмныя і пустыя праекты, а гэта мілмярды ЭУР наогул, па Беларусі каля 230 млн. ЭУР і грошы пайшлі на навучаньне і легалізацыю шпіёнаў КДБ РБ ў ЭЗ, дзяцей чыноўнікаў ураду РБ на Захадзе праз унівэрсітэты, ці проста на рахункі КДБ РБ. Чаму пані Б.Фарэру -Вальднэр за такую працу не пасадзілі за краты хоць вядома што аўдыт адбываўся па ініцыятыве ЭП? Чаму ЭК і ЭП утойваюць такія скандальныя факты карупцыі ў ЭК і тыя самыя людзі распачалі новы тур раскраданьня бюджэту ЭЗ пад стрэхай Усходняга партнэрства?

Эрыксан

Мне здаецца, што вы блытаеце факты з уласнымі меркаваньнямі. Я не знаёмы з вынікамі гэтай праверкі, але дапускаю, што маглі быць нейкія парушэньні. Каб выкрыць іх, і існуе сыстэма аўдыту. Я ведаю, што было праведзена і праводзіцца шмат добрых праграмаў ЕС у Беларусі. Магчыма, што не ўсе даюць чаканы плён, але ўсё ж такі трэба імкнуцца да супрацоўніцтва ў розных фарматах.

Дмитрий

Как борется Швеция с коммунистической диктатурой в Китае и нарушением там прав человека? Запрещает ли она импорт китайских товаров на внутренний рынок или наоборот активно сотрудничает с китайской компартией?

Эрыксан

Мы не змагаемся з Кітаем, але імкнемся давесьці нашы погляды на разьвіцьцё грамадзтва. Эканамічная лібэралізацыя – гэта добра, але без пільнай увагі і павагі да правоў чалавека сыстэма не зможа стаць да канца эфэктыўнай.

Алесь Астроўскі, Гародня

Вельмі высока цаню (дый ведаю, што ня толькі я) вашае стаўленьне да мовы нашага беларускага народа! Гэта асабліва каштоўна, калі мы жывем (вось ужо 16-ы год пры новых уладах) ва ўмовах штучнага ЭТНАЦЫДУ, калі прамаскоўскімі ўладамі РБ, каланіяльнымі па сваёй сутнасьці, наўмысна вынішчаюцца нашыя мова, культура, гістарычная памяць, сімвалы… Гэта відавочнае злачынства, якое стаіць па сваёй злачыннай значнасьці ва ўмоўнай чарзе адразу за генацыдам.
Адсюль пытаньне: ці не маглі б вы патлумачыць, чаму «цывілізаваны Захад» сярод тых праблем, зь якімі сутыкаецца наш беларускі народ на дадзеным этапе сваёй гісторыі, яшчэ ні воднага разу не назваў сапраўды істотныя праблемы беларускага народу — ціхі генацыд (выміраньне), этнацыд (азначаны вышэй), паўсюдную дыскрымінацыю сьвядомых беларусаў па нацыянальнай прыкмеце ў іх уласнай дзяржаве, захоп матэрыяльных каштоўнасьцяў беларускага народу ў выніку карупцыйнай прыхватызацыі, забруджваньне і зьбядненьне навакольнага асяроддзя, дый увогуле нацыянальную ды сацыяльную несправядлівасьць, ва ўмовах якіх вымушаны сёньня жыць беларусы? Чаму замест гэтых праблем, якія найважнейшыя для нас, увесь час ідзе гаворка пра рэчы значна менш істотныя — напрыклад, пра абстрактныя правы і свабоды абстрактнага чалавека? Няўжо «Захад» не разумее, што яго такая прапанова беларускаму народу ня ёсьць альтэрнатыва «стабільнасьці», якую забясьпечвае дыктатар? А, можа, такім чынам «Захад» стратэгічна падыгрывае-падтрымлівае Лукашэнку, наўмысна ствараючы сітуацыю адсутнасьці рэальнай палітычнай альтэрнатывы? Можа той робіць для «Захаду» тое (касмапалітызуе-хаатызуе беларускае грамадства, вынішчае беларускі народ), што цяперашні «Захад» і сам хацеў бы, каб было ў Беларусі?..

Эрыксан

Я разумею вашу заклапочанасьць лёсам беларускага народа, які на працягу ўсёй сваёй гісторыі сапраўды шмат нацярпеўся. Калі ваш слынны пісьменнік Васіль Быкаў быў у эміграцыі, у размове са шведскімі журналістамі ён выкарыстоўваў слова «лінгвацыд». Пасля свайго больш чым чатырохгадовага знаходжання ў Беларусі я магу сказаць, што становішча з мовай сапраўды складанае, але, як мне здаецца, не безнадзейнае. Згодны з вамі, што ня ўсе еўрапейцы да канца ўсьведамляюць сутнасьць праблем у Беларусі. Але я б паспрачаўся з Вашым сцвярджэньнем пра тое, што Захад абараняе правы і свабоды нейкага абстрактнага чалавека. Як паказвае практыка, мы лічым важным уздымаць пытаньні па вельмі канкрэтных выпадках. Часам беларускія ўлады нас папракаюць у надзвычай вялікай увазе да такіх канкрэтных сітуацый, але гэта напраўду так. Я таксама катэгарычна не пагаджуся з тым, што Захад камусьці там падыграе і прымае ўдзел у нейкай палітычнай гульні ў Беларусі. Эўропа зацікаўлена ў тым, каб усе яе суседзі падзялялі яе дэмакратычныя каштоўнасьці і таксама пасьпяхова разьвіваліся эканамічна.

Booxter, Менск

Беларусь традыцыйна дзеляць на Заходнюю і Усходнюю, у народзе кажуць пра «заходні» і «ўсходні» кірункі інтэграцыі. Што вы думаеце пра магчымасць улучэння Беларусі ў палітычныя, эканамічныя і культурныя праекты Паўночных краін? Беларусь — гэта краіна з паўночнымі перспектывамі?

Эрыксан

Сапраўды, часта забываецца, што ў Беларусі ёсьць не толькі заходні ды ўсходні вэктары, але і паўночны ды паўднёвы. Пра гэта шмат напісаў шведска-беларускі гісторык Андрэй Катлярчук. Вельмі рэкамэндую пачытаць яго інтэрвію на tut.by — http://news.tut.by/society/154609.html [мы ня толькі прачыталі гэтае інтэрвю; мы яго выставім і праалізуем; і ня столькі каб прааналізаваць Катлярчука, колькі для таго, каб убачыць, якое сьветабачаньне прапануе нам сёньняшняя “цывілізаваная Еўропа”… - Рэд.]. У нашай агульнай гісторыі было шмат стасункаў, так што я ўпэўнены, што Беларусь мае не толькі паўночныя, але і паўднёвыя пэрспэктывы!

Эвеліна, Мінск

У розных СМІ цытаваўся Ваш адказ у сувязі з закрыццём Беларускай службы Радыё Швецыя. Вы гаварылі ў тым сэнсе, што мовы вяшчання стала закрываюцца, напрыклад Радыё Швецыя зачыніла латышскую і польскую, эстонскую мовы але ўсе гэтыя краіны ўваходзяць у Еўразвяз, і таму такое стаўленне з боку Радыё Швецыя мае логіку. А што ж тады з Беларуссю? Дэмакратыя перамагла?

Эрыксан

Я вельмі шкадую, што спынілася вяшчаньне беларускай службы Радыё Швэцыі. Прычыны тут толькі эканамічныя.

Алесь, минск

Почему Ваше посольство придало внимание для работы в восточном партнерстве только представителям Милинкевича? Может пора изменить порочную практику когда для работы в евроструктурах принимают участие одни и теже представители гражданского общества? А где представители других организаций гражданского общества?

Эрыксан

Не зусім згодны з вашым меркаваньнем. Мы імкнемся ўсталяваць кантакты з усімі прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасьці, наколькі гэта дазваляе час. У Форуме грамадзянскай супольнасьці ў рамках “Усходняга партнэрства” ўзялі ўдзел 27 беларускіх арганізацый. Так што вашы заўвагі яўна не адпавядаюць рэчаіснасьці.

АРТ,: Х

Як мяркуе спадар Стэфан, ці лясне наша дыктатура ў бліжэйшы час? Разумею, што гэта ў першую чаргу залежыць ад нас…Тых хто хоча жыць вольна - нямнога. Гэта тыя, хто не крадзе ў дзяржавы. Тыя, хто крадуць у дзяржавы, а таксама і ва ўсіх нас, трымаюцца дыктатуры, бо маюць ад яе «хлеб з ікрою». Працую па 10 гадзін у бюджэтнай сферы, маю вышэйшую адукацыю, атрымоўваю 200 даляраў на месяц. Ці ёсць яшчэ такія ўмовы жыцця хоць у адной цывілізаванай краіне? Дзе яшчэ так бессаромна абкрадаюць шчырых працаўнікоў?

Эрыксан

Дзякуй за пытаньне. Мне цяжка даць нейкі адказ. Я разумею чалавека, які шмат працуе, але ня бачыць у гэтым слушнага выніку. Але не пагаджуся з тым, што няшмат людзей хочуць жыць вольна. Я ўпэўнены, што ўсе людзі, ня толькі беларусы, але і швэды і іншыя, — імкнуцца стаць вольнымі. Я думаю, што ў любых умовах самае галоўнае для чалавека — старацца ўнутры жыць вольна, стаць вольным чалавекам. І гэта, мабыць, самае галоўнае [не, гэта ня “самае галоўнае”, а толькі адна зь некалькі перадумоваў для нечага больш істотнага. – Рэд.].

3.

Вось такія інтэрвю зь цікавым чалавекам – амбасадарам цяперашняй Швецыі ў Беларусі, спадаром Эрыксанам – мелі месца. Давайце іх абмяркуем.

Скажу адразу, у такой мазаічнай касмапалітызаванай форме, якая была прадэманстравана, праяўляе сябе сёньня псеўда-ліберальны сьветагляд. Таму варта яго трохі сістэматызаваць. Давайце вылучым 4 найбольш істотныя тэмы, якія паўсталі ў час інтэрвю, і абмяркуем іх:

1-я тэма (яе сп-р Эрыксан фактычна ўзьняў сам) — гэта апошнія падзеі па далейшай “рэарганізацыі” ЕўраЗьвязу.

2. Прадэманстраванае амбасадарам Швецыі “сучаснае” стаўленьне “цывілізаванага Захаду” для меншасьцяў – найперш да гомасексуалістаў.

3. Дэманстрацыя спадаром Стэфанам прыязнага стаўленьня да беларускай мовы і культуры.

4. Комплекс пытаньняў, якія паўстаюць у сувязі са “шчырым жаданьнем цывілізаванага Захаду дапамагчы беларускаму народу ва ўсталяваньні дэмакратыі ў Беларусі”.

Што да першай праблемы, дык ёй у рэдакцыі займаецца Барыс Керзач. На жаль, ён цяпер заняты і будзе заняты яшчэ пэўны час. Таму любы чытач нашага сайта можа падрыхтаваць свой артыкул на гэтую тэму і даслаць нам. Калі артыкул будзе дапаўняць Беларускую і Сьветаглядную дактрыны, якія фармуюцца на нашым сайце, мы яго абавязкова выставім.

Нагадаю, што наша бачаньне добрай будучыні ЕўраЗьвязу (як і нашай побач зь ім) у цэлым знаходзіцца ў рэчышчы поглядаў Імануіла Канта (якія можна выказаць так: Еўропа не павінна быць дзяржавай народаў, а сістэмай раўнапраўных дзяржаў народаў), вядомага савецкага дысідэнта Букоўскага (які заявіў, што лепш бы ён жыў у старым СССР, чым у цяперашняй “паліткарэктнай” Еўропе), супрацоўніка Хадсанаўскага інстытута (знаходзіцца ў ЗША) Поля Бельена (які назваў ЕўраЗьвяз ЕСССРам, у якім разбураецца нацыянальная адданасьць, зьнішчаецца свабода, адказнасьць і дэмакратыя). Меркаваньні ўсіх гэтых асоб ёсьць на нашым сайце. Як і адпаведныя мае (гл. напрыклад, тут: nashaziamlia.org/2007/03/01/545 - nashaziamlia.org/2007/03/03/554).

Па другой праблеме – стаўленьня да гомасексуалістаў – маю планы выказацца я сам, бо ў медыцынскім універсітэце чытаю лекцыю, прысьвечаную эвалюцыі палавога дзімарфізму, і ведаю межы біялагічнай і сацыяльнай нормы ў гэтым пытаньні. Планую матэрыял выставіць да траўня, калі ў Менску запланавана правядзенне гей-парада.

Забягаючы наперад, адразу заўважу, што мая пазіцыя па гэтым пытаньні будзе адрозьнівацца ад перакананьняў як пана Эрыксана, так і сапраўдных гей-ненавісьнікаў. Апошнім варта ведаць, што гомасексуалізм у асноўным зьява прыроджаная. А гэта значыць, што людзі ў сваёй анамальнай сексуальнасьці ў абсалютнай большасьці самі не вінаватыя. Іх пажадана разумець і ім… спачуваць. З іншага боку, наўмыснае разбурэньне-разбэшчваньне грамадства праз публічную дэманстрацыю інтымнага (дый яшчэ паталагічнага інтымнага; хай сабе і ў выглядзе нейкіх яркіх масавых падзей) – гэта наўмыснае злачынства, скіраванае супраць грамадства. Ва ўзгаданым вышэй лісьце (community.livejournal.com/minsk_by/6257052) гаворка ідзе менавіта пра апошняе (кожны можа пераканацца). У сувязі з гэтым асьпектам яго аўтараў немагчыма не падтрымаць (адзіная заўвага: “хрысьціянская этыка” ня ёсьць адзінай крыініцай грамадскай маралі). На жаль, пан Эрыксан зрабіў цалкам адваротнае…

Тут жа не магу не адзначыць непрыемную падмену, якую выкарыстоўвае пан амбасадар у сваіх аргументах (ня можа адукаваны чалавек гэтую падмену проста не заўважаць – значыць, робіць сьвядома; а гэта яшчэ горш!). Ён гаворыць аб праве чалавека на інтымнае жыцьцё (што ёсьць нормай), а ў якасьці прыкладу такога права прыводзіць… абсалютна публічныя падзеі (?!…). Вось і гадай: гэтая сьвядомая падмена ёсьць праявай непавагі да аўдыторыі ці напраломнае выкананьне задачы, пастаўленай сіламі, якім, як дзяржаўны служачы, вымушаны падпарадкоўвацца пан амбасадар? Няўжо пэўныя чорныя соцыя-паразітныя сілы ўжо захапілі й шведскі ўрад ці кантралююць яго? Проста ня верыцца, што абарона панам Стэфанам злачыннай тэхналогіі наўмыснай дэзарыентацыі-дэмаралізацыі-хаатызацыі грамадства адпавядае яго ўласным перакананьням. А можа?…

Тое, што і грамадства Швецыі ўжо апушчана да такога ўзроўню дэмаралізацыі, выклікае толькі жаданьне яго пашкадаваць. Публічная садамія (як й іншыя формы разбурэньня грамадскага з дапамогай інтымнага, здаровага з дапамогай хворага, чыстага праз бруднае, праўдзівага праз хлусьлівае, годнага праз нягоднае, зьмястоўнага праз фармальнае і г.д.) – гэта заўсёдны прадвесьнік будучай вялікай бяды для кожнага народу, які паддаўся на такую дэградацыю…

На гэтым непрыемным фоне неабходна выказаць нешта цалкам супрацьлеглае: што поўнае захапленьне і шчырую падзяку выклікаюць дэманстратыўная беларускамоўнасьць пана Стэфана Эрыксана, яго прыхільнасьць да беларускай гісторыі й культуры, імкненьне арганізаваць і пашырыць клуб беларускамоўных амбасадараў.

Мы, у рэдакцыі, ужо даўно не папаўнялі наш Сьпіс вядомых замежнікаў, у якім мы выказваем ім асаблівую падзяку ад імя беларускага народу. Ня мы ў тым вінаватыя, што гэты сьпіс даўно не папаўняецца — кандыдаты пару гадоў як не аб’яўляюцца (першыя два гады працы рэдакцыі яны зьяўляліся даволі часта; дарэчы, для нас апошняе – важкая прыкмета таго, што дыскусіі на Захадзе адносна ацэнкі падзей у Беларусі закончаны; лёс беларуска-літвінскага народу яны ўжо за нас вызначылі…). І тут, здавалася б, такая ўдача… Аднак хутчэй за ўсё сябры рэдакцыі пакуль не пагодзяцца ўключыць ва ўзгаданы Сьпіс пана амбасадара – занадта ўжо падазрона выглядае дысананс паміж яго прыхільнасьцю да беларускасьці й абсалютна ліберастычным зьместам таго, што ён заяўляе. Пакуль мы ня можам разабрацца, ці то беларускасьць – гэта абгортка, у якой сьвядомым беларусам спрабуюць прадаваць ліберастызм, ці наадварот, шчыры чалавек робіць, што мусіць, але дадаткова выкарыстоўвае мінімальныя магчымасьці, каб хоць нешта зрабіць з таго, што трэба, а таму мы хутчэй за ўсё ўстрымаемся ад папаўненьня нашага сьпісу прозьвішчам пана Стэфана.

І, нарэшце, давайце пагаворым па 4-й тэме. Давайце для гэтага возьмем за аснову мой допіс й адказ на яго.

Ну, па-першае, спадар Эрыксан не адказаў на галоўнае пытаньне (і гэта вельмі красамоўна!): ЧАМУ “Захад” не называе галоўных праблем беларускага народу, не вылучае адпаведных патрабаваньняў да цяперашніх улад РБ, падмяняючы ўсе гэтыя праблемы менш істотнымі, другаснымі.

З гэтага факту вынікаюць дзьве прынцыповыя рэчы: прадстаўніку “Захаду” ў чарговы раз і зноў публічна было паказана на тое, што беларусы адрозьніваюць істотныя пытаньні свайго жыцьця і лёсу ад менш істотных, што нас “на мякіне не правядзеш” (1); акрамя таго, мы ўсе атрымалі пацьверджаньне, што ад імя “Захаду” сапраўды яшчэ ні разу не заяўлялася пра негатыўнае стаўленьне да сапраўды істотных праблем беларускага народу – да ціхага генацыду, этнацыду, паўсюднай дыскрымінацыі беларусаў па нацыянальнай прыкмеце, да захопу матэрыяльных каштоўнасьцяў нашага народу, зьнішчэньня навакольнага асяроддзя, да нацыянальнай ды сацыяльнай несправядлівасьці (2). Прычыны апошняга мы аналізавалі неаднаразова – проста ў “заходнікаў” свае ліберальныя інтарэсы, якія незаконна распаўсюджваюцца на нашу беларускую дзяржаву. І гэтыя інтарэсы не супадаюць з нашымі ўласнымі, сапраўды дэмакратычнымі інтарэсамі.

Пагадзіцеся, ужо толькі для таго, каб праінфармаваць пра сваё бачаньне сёньняшняй беларускай сітуацыі й атрымаць зваротную інфармацыю, варта было ўдзельнічаць у інтэрвюяваньні пана амбасадара.

Па-другое, спадар Эрыксан не пагадзіўся з паняцьцем “этнацыд” і, спаслаўшыся на аўтарытэт Васіля Быкава, параіў карыстацца паняцьцем “лінгвацыд”.

Аднак тэрмін “лінгвацыд” азначае зьнішчэньне мовы. У лукашэнкаўскай РБ, аднак, у дадатак да вынішчэньня мовы дадаткова зьнішчаюцца ўся беларуская культура (дзе нацыянальнае кінамастацтва, мультфільны? у якім стане знаходзяцца беларускія рок-гурты? І г.д.), вынішчаецца гістарычная памяць, замоўчваюцца важнейшыя факты і героі нашай славутай мінуўшычы (толькі адзін прыклад — Курапаты), пад забаронай знаходзяцца нацыянальна-гістарычныя сімвалы нашага народу (Пагоня, сьцяг) і г.д. Як усё гэта завецца разам, адным словам? Так, па-навуковаму дакладна і завецца – ЭТНАЦЫД.

Іншая справа, што гэтае слова з-за ёмкасьці й адказнасьці карыстаньня ім многімі зь цяжкасьцю вымаўляецца (толькі нядаўна яго асвоілі некаторыя беларускія апазіцыйныя дзеячы). Відаць, гэта тым больш цяжка зрабіць спадару Эрыксану. Аднак, усё гэта не прычына для адмаўленьня ад гэтага азначэньня. Дакладнасьць, адэкватнасьць выкарыстоўваемых паняцьцяў важней…

Ідзем далей. Трэцяе – правы чалавека. Стэфан Эрыксан не пагадзіўся са сцьвярджэньнем, што Захад абараняе правы абстрактнага чалавека. Ён заявіў, што заходнікі ўздымаюць пытаньні пра канкрэтныя выпадкі, з-за чаго беларускія ўлады іх папракаюць у вялікай увазе да канкрэтных сітуацый.

Давайце праверым на практыцы і гэтае цьверджаньне. У цяперашняй РБ парушаюцца базавыя правы якой колькальсьці людзей? Мільёнаў!!! А прадстаўнікі заходніх дзяржаў падымаюць пытаньні пра парушэньні правоў і вырашаюць праблемы колькіх канкрэтных грамадзян? У лепшым выпадку некалькі чалавек за год. Дык вось, гэтыя суадносіны (!) і паказваюць, што “заходнікі” па сутнасьці й бароняць абстрактныя правы абстрактных людзей – іначай, у адносных паказьніках больш гавораць пра такую абарону, чым робяць яе.

Калі б “Захад” ставіў пытаньне сапраўды так, як заклікаў ставіць яго я, была б зусім іншая сітуацыя. А так для цяперцаў тое, што ад іх патрабуе “Захад”, усё роўна, што ўкус камара…

І апошняе. У маім пытаньні быў закід на тое, што Лу-ка можа быць выгадны “Захаду”, што апошні падыгрывае першаму, бо той “касмапалітызуе-хаатызуе беларускае грамадства, вынішчае беларускі народ – г.зн. робіць тое, што цяперашні «Захад» і сам хацеў бы, каб было ў Беларусі”.

Пан амбасадар не пагадзіўся з гэтым у катэгарычнай форме. Праўда, у якасьці контраргументацыі прывёў толькі лозунг. Маўляў, Еўропа зацікаўленая ў тым, каб усе яе суседзі падзялялі яе каштоўнасьці й разьвіваліся эканамічна.

А вось цяпер я прывяду некаторыя факты, якія дазваляюць мне настойваць на вылучаным меркаваньні.

1. (і гэта было галоўным у маім пытаньні) “Захад” не прапануе беларускаму народу прывабнай для яго сістэмы каштоўнасьцяў, якія маглі б стаць сапраўднай альтэрнатывай каштоўнасьці «стабільнасьці», якую забясьпечвае дыктатар.

2. “Захад” не рыхтуе персанальную альтэрнатыву Лукашэнку. Мілінкевіч для беларускага грамадства добры рэтранслятар “эўрапейскіх дэмакратычных каштоўнасьцяў”, прывабная фігура для “Захаду, але, на жаль, ня больш за тое.

3. “Захад” не падтрымлівае (ні палітычна, ні фінансава) тыя апазіцыйныя палітычныя сілы, якія адстойваюць аб’ектыўныя інтарэсы беларускага народу, а падтрымлівае толькі тых, хто згадзіўся праводзіць яго інтарэсы.

4. У тых пытаньнях, якія знаходзяцца ў поўнай кампетэнцыі “Захаду” (ЕГУ, “Дойча вэле” і да т.п.), ён паводзіць сябе ў адносінах да беларускага народу і яго інтарэсаў дакладна так, як робіць цяперскі прамаскоўскі этнацыдны рэжым.

5. У гэтым годзе “Захад” перадаў Лукашэнку некалькі мільярдаў даляраў (!) фінансавай дапамогі й спрабуе легалізаваць яго рэжым у ЕўраЗьвязе (наведваньне Ватыкана і Летувы, ганаровы медаль з Ватыкану, рэгулярныя сустрэчы з кіраўнікамі ЕЗ і асобных еўразьвязаўскіх краін).

Ну, і якія высновы павінен зрабіць грамадзянін Беларусі, які бачыць усё гэта? Няўжо падумаць пра тое, што “Захад” рыхтуецца зрынуць дыктатара Лу-ку, каб даць беларускаму народу належную яму свабоду і дэмакратыю?!

Як бы ня так. Няма дурняў…

Я, як і многія іншыя, заяўляем, што бачым, што пакуль “Захад” робіць усё, каб легітымізаваць Лу-ку ў Еўропе ды працягнуць існаваньне яго этнацыднага рэжыму і пасьля пачатку 2011 года!!! І робіць ён так таму, што Лу-ка разам са сваімі цяперцамі вырабляе на нашай зямлі тое, што “Захад” і сам бы хацеў рабіць…

Хто правы, пакажа блізкая будучыня. Чакаць засталося нядоўга.

Трохі больш за год…

P.S.

Дарэчы, на пытаньне, пастаўленае ў загалоўку артыкула, з улікам усіх плюсаў і мінусаў варта, відаць, даць станоўчы адказ.

18—19 ліпеня ў Менску ў памяшканьні Міжнароднага адукацыйнага цэнтру (IBB) прайшоў V зьезд Згуртаваньня беларусаў сьвету “Бацькаўшчына”. Ён быў зладжаны за сродкі самой арганізацыі, а таксама некаторых асяродкаў дыяспары. Мы сабралі матэрыялы з гэтай падзеі (у асноўным інтэрнэт-рэпартажы радыё “Свабода”, уключна з фотаздымкамі), апрацавалі іх й вырашылі зафіксаваць для будучыні ды абмеркаваць. Тое, што атрымалася, падаем ніжэй.

1.

Падрыхтоўкай да зьезду займаліся ў асноўным прадстаўнікі кіраўніцтва арганізацыі. Найперш гэта — кіраўнік “Бацькаўшчыны” Аляксей Марачкін (гл. фота зьлева; 1), старшыня рады згуртаваньня Алена Макоўская (2), старшыня працоўнай групы па падрыхтоўцы зьезду Ніна Шыдлоўская (3).

Да апошняга часу з-за паводзінаў афіцыйных уладаў магчымасьць правядзеньня зьезду ў Беларусі была пад пагрозай…

Арганізатары разьлічвалі, што на зьезде будзе прысутнічаць каля 150 дэлегатаў зь Беларусі і больш як 200 — з замежжа (разам – 350 чалавек; http://www.svaboda.org/content/article/1779358.html). На справе ў форуме прыняло ўдзел больш чым на трэць менш – 215 дэлегатаў з 17 краін (http://www.svaboda.org/content/article/1779740.html). У ліку запрошаных у зьездзе ўдзельнічалі прадстаўнікі афіцыйных уладаў – міністар культуры Павал Латушка, упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасьцяў Леанід Гуляка, прадстаўнікі МЗС, парлямэнту гэтак званай “саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі”, замежныя дыпламаты.

Як адзначыла напярэдадні старшыня рады згуртаваньня «Бацькаўчшына» Алена Макоўская, зьезд “Бацькаўшчыны” — гэта ня проста справаздачна-выбарчае мерапрыемства, а тэматычны сход, які мае вырашыць цэлы шэраг надзённых пытаньняў. “Мы лічым, што тэма нацыянальнай ідэнтыфікацыі беларусаў сёньня вельмі востра стаіць у Беларусі ў сувязі з працэсамі русыфікацыі, у сувязі з тым, што беларуская мова выводзіцца з усіх сфэраў ужытку … Сустракаючыся з тым фактам, што мы стала губляем свой інтэлектуальны патэнцыял, свой эканамічны патэнцыял, тых людзей, якія маглі б ствараць нашы іміджавыя цэнтры па-за межамі краіны, мы ня можам застацца ўбаку, назіраючы за гэтымі працэсамі. І таму мы ставім менавіта тэму нацыянальнай ідэнтыфікацыі важнай тэмай зьезду”.

Праграма першага дня зьезду (18 ліпеня) ўключала пленарнае і сэкцыйныя паседжаньні, выступы прадстаўнікоў дзяржструктур і сьвяточны канцэрт.

Атмасьферу прыезду дэлегатаў, іх рэгістрацыі й у цэлым першага дня зьезду ў пэўнай ступені адлюстроўваюць фота, пададзеныя ніжэй.

У кулуарах форуму сярод дэлегатаў былі бачныя вядомыя асобы (гл. фота ўнізе; Івонкі Сурвілы не было – яна даслала вітаньне).

Журналісты розных выданьняў бралі інтэрвю ў прысутных.

Так, пісьменьнік Васіль Якавенка, які быў на зьездзе ў якасьці госьця, сказаў: “Гэта ўсё-такі падзея ў жыцьці нашай краіны – прымаць тут беларусаў сьвету, весьці зь імі гаману пра нашы клопаты, нашы праблемы. Гэта вельмі-вельмі важна. І таму, думаю, што тут усё будзе на карысьць нашай нацыянальнай справы. Таму і я рады апынуцца ў гэтым асяродку. Як пісьменьнік, як творчая асоба я вітаю прысутнасьць тут міністра культуры. Думаю, што мог бы ўважыць грамаду, прыехаць сюды і папрысутнічаць і кіраўнік прэзыдэнцкай адміністрацыі Ўладзімер Макей. Шапка гонару зь яго не спала бы. А ўвага яго была б важнай”.

Сустаршыня Партыі беларускай хрысьціянскай дэмакратыі Павал Севярынец: “Для нашай партыі беларускасьць нароўні з хрысьціянскімі прынцыпамі, гэта як дзьве перакладзіны аднаго крыжу. Яго мусіць браць беларус і несьці, калі ён хоча адраджэньня. Таму для нас гэта неад’емная частка жыцьця грамадзяніна Беларусі. І для нас беларускасьць найважнейшая частка беларускай ідэі [зь якога гэта часу? Апошнія гады ў Севярынца галоўным кампанентам беларускай ідэі была… габрэйскасьць! – Рэд.]. Гэта – форма нацыянальнай ідэі, зьместам якой з’яўляюцца хрысьціянскія маральныя каштоўнасьці” [варта Пашы яшчэ папрацаваць над пытаньнем формы і зьместу беларускай нацыянальнай ідэі… - Рэд.].

Старшыня Таварыства беларускай культуры ў Літве Хведар Нюнька: “Праблема беларусаў у Беларусі палягае ў тым, што тут па сутнасьці адсутнічае беларуская мова. А гэта – галоўны элемэнт культуры і існаваньня нацыі. І гэта засмучае. Як і русыфікацыя, якая праводзілася на працягу больш за 10 гадоў. І гэта, можна сказаць, ёсьць і барацьба з беларусізацыяй. Таму мы вітаем нейкія крошкі лібэралізацыі [можа, усё ж, нацыяналізацыі. – Рэд.], якія сёньня адчуваюцца. Прыкладам, міністар культуры гаворыць па-беларуску. Але гэта настолькі нязначна… Бо нам за мяжой добра бачна, што такое сапраўды мова для краіны. Таму беларуская мова ёсьць галоўны элемэнт. І нас будзе радаваць, калі мы будзем бачыць зьмяненьне сытуацыі ў самой Беларусі”.

Міхась Сьцяпанюк – прадстаўнік Зьвязу беларускай моладзі ў Польшчы: “Я прыехаў сюды, каб паразмаўляць з людзьмі, даведацца, што дзе робіцца. Бо ў мяне такое ўяўленьне, што я замала ведаю пра беларусаў зь іншых краінаў сьвету. Наша моладзевая арганізацыя паўстала на пачатку 1990-х гадоў на хвалі адраджэньня. Зразумела, што мы займаемся моладзевымі справамі. Мы робім рэйды па вёсках Падляшша, распавядаем моладзі пра яе спадчыну. Ужо 16 гадоў запар арганізоўваем фэстываль беларускай бардаўскай і аўтарскай песьні “Бардаўская восень”. Здаецца такога няма ня толькі ў Польшчы, але і ў Беларусі, бо да нас зьяжджаюцца ўсе зоркі беларускай сцэны. У Польшчы ёсьць два агульнаадукацыйныя ліцэі, у якіх вывучаецца беларуская мова: у Бельску-Падляшскім і ў Гайнаўцы. Мы зь імі трымаем цесную сувязь, каб там маладыя людзі арганізаваліся, а мы служым ім дапамогай”.

2.

Старшыня Рады БНР Івонка Сурвіла накіравала сваё аўдыёвітаньне зьезду, якое было заслухана на пачатку:

“Дарагія суродзічы! Маю гонар і прыемнасьць вітаць Вас ад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Вітаю арганізатараў з удзячнасьцю за вялікую працу, якую яны былі змушаныя зрабіць, каб Зьезд адбыўся. Вітаю таксама ўсіх дэлегатаў на гэтым Зьезьдзе, некаторыя зь якіх прыехалі здалёк – гэта значыць, ня без даволі вялікіх цяжкасьцяў. Жадаю, каб Зьезд адбыўся паводле вашых спадзяваньняў. Каб прынёс ён адным радасьць пабыць на Бацькаўшчыне, другім – прыемнасьць спаткацца з далёкімі суродзічамі, трэцім – задавальненьне зрэалізаваць задуманыя пляны, зьяднаць усіх беларусаў вакол нашых супольных ідэалаў узаемаразуменьня і салідарнасьці. Нашая любоў да Бацькаўшчыны, нашая еднасьць, нашая супольная праца на карысьць лепшай будучыні нашага народу перамогуць усе перашкоды на шляху да зьдзяйсьненьня нашых мараў пра тую ветлую Беларусь, над якой мы просім Уладара Сусьвету паслаць праменьні Свае хвалы. Жыве Беларусь!”.

Асноўнай тэмай зьезду, як планавалася, стала праблема нацыянальнай ідэнтычнасьці беларусаў у сучасным сьвеце, праблемы яе захаваньня і разьвіцьця. Апірышчамі нацыянальнай ідэнтычнасьці дэлегаты зьезду называлі наяўнасьць сувэрэннай дзяржаўнасьці, тысячагадовай гісторыі, сваёй мовы і самабытнай культуры.

Пра гэта ж у сваім выступе, у прыватнасьці, казаў кіраўнік “Бацькаўшчыны” Аляксей Марачкін: “Русыфікацыя нашага краю сёньня дасягнула найвышэйшага апагею. У паўсядзённым жыцьці – абвесткі на мове ў грамадзкім транспарце, назвы вуліц – мова існуе на ўзроўні сувэніру. Ва ўладных установах Беларусі яе цалкам ігнаруюць. Лідэр нацыі [які ж гэта “лідар нацыі”?! – Рэд.], прэзыдэнт краіны выказаўся адназначна: “На беларускай мове нельга выказаць нешта вялікае”. Ці варта тут гаварыць пра тое, што калі б такое выказаў прэзыдэнт Літвы ці Польшчы, то ягоная кар’ера назаўтра была б скончаная?! … Сёньняшняя моўная палітыка ў Беларусі вядзе да этнацыду нацыі і страты сувэрэнітэту. Таму неабходна вярнуць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай у нашай краіне, як гэта было прапісана ў канстытуцыі 1994 года” (http://www.svaboda.org/content/article/1779943.html). Марачкін адзначыў таксама, што Лукашэнка не даслаў віншаваньне беларусам сьвету.

Паводле гісторыка Натальлі Гардзіенкі, за мяжой пражывае да трох з паловай мільёнаў беларусаў. Для іх, як і для мітраполіі, характэрная праблема страты нацыянальнай ідэнтычнасьці: “Апошнім часам назіраецца тэндэнцыя да скарачэньня старых беларускіх арганізацый, якія былі яшчэ створаныя эмігрантамі часоў другой сусьветнай вайны, так званых першых беларускіх дыяспараў на Захадзе. Старое пакаленьне адыходзіць, а маладое не паўсюль можа замяніць і мае наогул цікавасьць да беларускай дзейнасьці. Нашчадкі беларусаў, на жаль, вельмі мала хто размаўляе па беларуску і, наогул, выказвае цікавасьць да свайго беларускага паходжаньня”.

Доктар гістарычных навук Янка Запруднік з ЗША (гл. фота ўверсе) ў сваім выступе адзначыў, што прысутнасьць беларусаў у Амэрыцы пазначана многімі пазытыўнымі фактамі. А што да прысутнасьці беларускай улады, дык яна далёка ад аптымальнай: “Галоўная праблема ў тым, што беларускі ўрад дасюль не здабыўся нават на прыняцьце закону аб суайчыньніках за мяжой. Ня кажучы ўжо пра актыўныя ўзаемасувязі з дыяспарай, якімі адзначаюцца пасяленцы зь іншых усходнеэўрапейскіх краінаў. Вось чаму адным з прыярытэтаў нашага згуртаваньня застаецца далейшае спрыяньне і дамаганьне, каб такі закон быў прыняты. Каб такі закон дапамагаў дзейнасьці замежных беларусаў на карысьць беларускай дэмакратычнай дзяржаўнасьці, народнага дабрабыту. Каб урэшце ўсе мы дзякуючы такому закону маглі сказаць з большай сілай, што жыве замежная Беларусь” (http://www.svaboda.org/content/article/1779943.html).

Ад уладаў на зьезьдзе выступілі міністар культуры Павал Латушка і Леанід Гуляка. Першы зь іх сярод іншага заклікаў дыяспару далучыцца да справы вяртаньня страчаных гісторыка-культурных каштоўнасьцяў, а таксама дадаў: “Сёньня сапраўды мы адчыняем свае дзьверы для беларусаў, мы адкрываем свае душы, свой дом. Сёньняшняя сустрэча ў Менску яшчэ раз пацьвярджае накіраванасьць дзяржаўнай палітыкі Беларусі на ўзаемадзеяньне і актывізацыю працы з суайчыньнікамі за мяжой” [гучыць як зьдзек. – Рэд.].

3.

19 ліпеня, падчас другога, і заключнага, дня працы зьезду, з дэлегатамі сустрэліся прадстаўнікі беларускіх уладаў (гл. фота ўнізе; дарэчы, гэтая падборка твараў у параўнаньні з папярэдняй можа служыць добрым дапаможным матэрыялам для заняткаў па… фізіягноміцы). У сустрэчы з дэлегатамі ўзялі ўдзел міністар культуры Павал Латушка; намесьнік міністра эканомікі Андрэй Тур; упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасьцяў Леанід Гуляка; прадстаўнікі міністэрстваў адукацыі, інфармацыі, замежных спраў і дэпутаты Палаты прадстаўнікоў (http://www.svaboda.org/content/article/1780456.html).

На пытаньне аб магчымасьці вярнуцца да канстытуцыі 1994 года і надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай міністар Латушка сказаў, што загадам гэтую справу ня вырашыць. Ён адзначыў, што міністэрства культуры будзе падаваць прыклад карыстаньня беларускай мовай: “Давайце ня будзем гвалтам кагосьці да чагосьці прымушаць. Мы, на жаль, гэтую справу ўжо праходзілі. Зразумела, у гэтым накірунку будуць ісьці зьмены. Але зьмены будуць мець характар паступовы, эвалюцыйны, а не рэвалюцыйны”. Спадар Латушка таксама паабяцаў вывучыць пытаньне адносна магчымасьці наданьня бел-чырвона-беламу сьцягу статусу гісторыка-культурнай каштоўнасьці.

Прадстаўніца міністэрства адукацыі Надзея Ганушчанка заявіла, што не існуе праблемаў з адукацыяй на беларускай мове, маўляў, у краіне 54% беларускамоўных школаў [?!!! – Рэд.]. Хаця ў Менску на беларускай мове навучаюцца толькі 3% вучняў. Яна адзначыла, што міністэрства плянуе павялічваць колькасьць беларускамоўных школаў.

Намесьнік міністра эканомікі Андрэй Тур заклікаў беларусаў замежжа да эканамічнага супрацоўніцтва: “Мы вельмі зацікаўленыя ў тым, каб беларусы сур’ёзна дапамаглі нам у справе інвэстыцыйнай актыўнасьці. Мы – адна з трох краінаў на эўрапейскай прасторы, якая ў выніку крызысу захавала эканамічны рост. Ваша дапамога можа быць у тым, каб садзейнічаць нашаму экспарту на вашых тэрыторыях праз вашы дыяспары”.

У адказ выступілі некаторыя дэлегаты зьезду.

Так, што да закліку аб эканамічным супрацоўніцтве Васіль Еўдакімаў, беларус зь Вялікабрытаніі, сказаў: “У мяне ёсьць свой досьвед працы ў Беларусі. Вельмі нэгатыўны. Можа, таму, што проста ня з тымі людзьмі працаваў, падтрымка не на тым узроўні была. Безумоўна, каб пасьпяхова весьці бізнэс у Беларусі, патрэбная падтрымка афіцыйных структураў, уплывовых людзей”.

Дэлегат зьезду, былы старшыня Вярхоўнага Савету Станіслаў Шушкевіч выказаў жаданьне, каб у Беларусі “не было крывадушнай улады”, якая даслала на сустрэчу “клеркаў, якія нічога не вырашаюць”. Ён адзначыў, што сярод дэлегатаў знойдзецца толькі чалавек дзесяць, якія давяраюць абяцаньням сёньняшняй улады. Паводле спадара Шушкевіча, “Бацькаўшчына” павінна захавацца як непалітызаваная структура і клапаціцца пра беларускасьць. Параўноўваючы першы і пяты зьезды беларусаў сьвету, ён адзначыў: “На першым зьезьдзе сябе ніхто не адчуваў рэпрэсаваным, прыціснутым. І ўлада падтрымлівала гэты падыход, улада была шчырай. У яе былі мінімальныя магчымасьці ў межах таго развалу, які быў, той адсутнасьці сродкаў. Але калі паўстала пытаньне, якую залю выдзеліць, то самую лепшую ў Беларусі. Якія ўмовы старыць – усё, на што мы былі здольныя”.

4.

Кіраўніком Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына» на безальтэрнатыўнай аснове была абраная Алена Макоўская (http://www.svaboda.org/content/article/1780695.html; гл. фота 2 у пачатку матэрыяла). За яе кандыдатуру практычна аднагалосна (два дэлегаты ўстрымаліся) прагаласаваў зьезд (раней Макоўская ўзначальвала раду гэтай арганізацыі, якой кіраваў мастак Аляксей Марачкін, а да яго — народны пісьменьнік Беларусі Васіль Быкаў, акадэмік Радзім Гарэцкі і прафэсар Анатоль Грыцкевіч). Падчас выступу на зьезьдзе, А.Макоўская адзначыла, што абраньне на пасаду старшыні арганізацыі — гэта «вялікі гонар, вялікая адказнасьць і вельмі высокая плянка», якой яна «пастараецца адпавядаць».

Абрана таксама Вялікая рада аб’яднаньня, куды ўвайшлі 53 прадстаўнікі беларусаў замежжа + 47 прадстаўнікоў Беларусі (разам 100 чалавек). З апошніх сфармавана Малая рада.

5.

V зьезд беларусаў сьвету прыняў шэраг дакумэнтаў (http://www.svaboda.org/content/article/1780695.html).

Ён прапанаваў уладам стварыць пасьведчаньне беларуса замежжа па аналёгіі з картай паляка. Гэта ініцыятыва ўтрымліваецца ў прапанаваных зьменах у праект закона «Аб беларусах замежжа». На думку ўдзельнікаў зьезда, такое пасьведчаньне павінна дапамагчы этнічным беларусам пры наведваньні імі гістарычнай радзімы, у прыватнасьці, атрымліваць шматразовую беларускую візу на льготных умовах, не рэгістравацца пасьля прыбыцьця ў Беларусь, мець доступ да адукацыі і мэдычнай дапамогі нароўні з грамадзянамі Беларусі.

Зьезд прыняў адозвы да розных дзяржаўных органаў аб стварэньні ўстаноў па справах беларускай дыяспары, ахове гісторыка-культурных каштоўнасьцяў, падтрымцы беларускамоўных мэдыяў за межамі Беларусі, захаваньні і падтрымцы Беларускага дома.

Былі прынятыя дзьве рэзалюцыі – “Беларуская мова – аснова незалежнасьці Беларусі” і “Нацыянальная ідэнтычнасьць беларусаў у сучасным сьвеце: праблемы захаваньня і разьвіцьця”. Дэлегаты выказалі занепакоенасьць працягам русыфікацыі і заклікалі адміністрацыю прэзыдэнта ды ўрад да неадкладнага выпраўленьня моўнай сытуацыі ў Беларусі. Зьезд прапанаваў аб’явіць 2010-ы Годам роднай мовы.

Таксама зьезд прапанаваў праект праграмы “Беларусы ў сьвеце” на 2009-2013 гады. Яна мае на мэце захаваньне беларускай прысутнасьці ў сьвеце ў розных яе формах і праявах, кансалідацыю беларускай нацыі і ўмацаваньне грамадзянскай супольнасьці ў Беларусі. Праграма накіравана на стварэньне ўмоваў для захаваньня нацыянальнай ідэнтычнасьці беларусаў у краінах пражываньня.

Беларусы сьвету зьвярнуліся да беларускіх уладаў з заклікам усталяваць у Менску помнік з нагоды 600-годзьдзя перамогі пад Грунвальдам.

Вячаслаў Сіўчык у сваім выступе прапанаваў аб’явіць 23 жніўня Днём памяці ахвяраў сталінізму і нацызму, аднак гэтая прапанова… не была пастаўлена на галасаваньне зьезду.

6.

Пасьля завяршэньня зьезду новаабраная старшыня ЗБС “Бацькаўшчына” Алена Макоўская дала інтэрвю карэспандэнту радыё “Свабода” Віталю Цыганкову (http://www.svaboda.org/content/transcript/1781355.html).

Цыганкоў: “У мінулыя гады стаўленьне ўладаў да зьездаў “Бацькаўшчыны”, асьвятленьне гэтых зьездаў дзяржаўнымі СМІ было ледзь ні варожае. Зараз на зьезд прыйшлі міністры, і рэпартажы дзяржаўных СМІ былі вельмі прыязныя. Чым вы гэта тлумачыце — зьмянілася стаўленьне дзяржаўных структураў, ці, можа, зьмянілася сама „Бацькаўшчына“?”

Макоўская: “Хачу сказаць, што “Бацькаўшчына” сама па сабе не зьмянілася. “Бацькаўшчына” як трымалася сваіх прынцыпаў, што Беларусь мусіць быць незалежнай краінай, нацыянальных сымбаляў, мовы, культуры — усё гэта засталося нязьменным. І на мінулыя зьезды мы запрашалі прадстаўнікоў органаў улады. І тое, што яны цяпер адгукнуліся, кажа пра пэўныя канструктыўныя зрухі менавіта з таго боку. Чым яны прадыктаваныя — гэта пытаньне да прадстаўнікоў дзяржаўных структураў. Але для нас гэта ёсьць пэўным крокам наперад, досыць важным крокам. Бо ўпершыню ў адной залі сабраліся прадстаўнікі ўлады і кіраўнікі беларускіх суполак за мяжой, якія дзясяткі гадоў працуюць на беларускай ніве ў сваіх арганізацыях і цудоўна ўсьведамляюць, якую дапамогу яны атрымліваюць ад Рэспублікі Беларусь. І тое, што з боку дзяржаўных органаў не было гэтай перасьцярогі і атрымаўся непасрэдны кантакт, пытаньні і адказы — гэта вельмі добра. Бо раней было сапраўды як нейкія два розныя лягеры. А цяпер атрымаўся дыялёг. Мне хацелася б, каб [далей] было ўзаемнае супрацоўніцтва”.

Цыганкоў: “Калі адбываўся пазамінулы, трэці зьезд „Бацькаўшчыны“, дзяржаўныя органы арганізавалі фактычна альтэрнатыўны зьезд тых беларускіх суполак, якія падтрымліваюць сёньняшнюю ўладу. Як „Бацькаўшчына“ вырашае гэтую праблему, што амаль у кожнай краіне, дзе ёсьць шмат беларусаў, існуе некалькі суполак — звычайна з альтэрнатыўнымі палітычнымі поглядамі?”

Макоўская: “У нас у кожным зьезьдзе бяруць удзел прадстаўнікі цалкам розных беларускіх суполак. Гэтым і ўнікальная “Бацькаўшчына”, і гэта яе асаблівасьць. Мы — грамадзкая арганізацыя, мы аб’ядноўваем усіх і адкрытыя да супрацоўніцтва з усімі беларусамі [чамусьці прадстаўнікі Зьвязу Беларусаў Нямеччыны гэтага не пацьвярджаюць... – Рэд.]. Да нас зьвяртаюцца людзі, якія маюць зусім розныя погляды. Але часы вострага палітычнага супрацьстаяньня, якое мы бачылі на другім зьезьдзе і водгукі якога чуліся на трэцім зьезьдзе, ужо праходзяць. Сёньня мы назіраем, што ў многіх краінах пачынаецца кантакт і супрацоўніцтва паміж палітычна рознымі арганізацыямі. Бо і тыя, і тыя сваёй дзейнасьцю пацьвярджаюць сваю жыцьцяздольнасьць. “Бурбалкі” даўно сышлі. Нейкія ініцыятывы, якія ствараліся ў падтрымку ўладаў, але ніякім чынам не зарэкамэндавалі сябе ў дзейнасьці — іх ужо няма. Засталіся практычна тыя, хто працуе“.

Цыганкоў: “Што „Бацькаўшчына“ можа зрабіць, каб процістаяць працэсу страты нацыянальнай ідэнтычнасьці беларусамі за мяжой?”

Макоўская: “Назіраючы за тэндэнцыямі сучаснага выезду беларусаў за мяжу, можна сказаць, што вельмі малы працэнт далучаецца да беларускіх арганізацыяў замежжа альбо стварае свае арганізацыі. І гэта якраз зьвязана з праблемай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Беларусы вельмі слаба нацыянальна ідэнтыфікаваныя. Таму наш зьезд паставіў гэтую праблему асноўнай мэтай, заклікаў разгледзець яе і знайсьці вырашэньне на дзяржаўным узроўні. Мы як грамадзкая арганізацыя можам толькі актуалізаваць, абазначыць гэтыя праблемы і вызначыць шляхі іх вырашэньня. Але адказ павінен ісьці ад дзяржаўных органаў Беларусі, датычных беларускай мовы і культуры. Пакідаючы краіну і зьяўляючыся слаба нацыянальна ідэнтыфікаванымі, беларусы практычна зьнікаюць для Беларусі. Бо яны асымілююцца альбо далучаюцца да іншых суполак — расейцаў, украінцаў, палякаў … Беларуская дзяржава павінна сказаць дыяспары — “вы нам патрэбныя, і мы дэманструем гэта праз пэўныя крокі”. А з другога боку, павінны быць пэўныя крокі па ўзмацненьні нацыянальнай ідэнтыфікацыі беларусаў у Беларусі“.

Цыганкоў: “Што павінна стаць прыярытэтным у найбліжэйшым часе ў дзейнасьці „Бацькаўшчыны?“ Ці гэта праект „Карта беларуса“, закон „Аб беларусах замежжа“, ці нешта іншае? На чым варта сканцэнтравацца ў рамках таго дыялёгу з уладай, пра які вы казалі?”

Макоўская: “Па-першае, што да самой Беларусі, то тут — узмацненьне нацыянальнай самаідэнтыфікацыі праз пашырэньне ўжытку беларускай мовы. Выдатная ідэя — абвяшчэньне наступнага году годам беларускай мовы. Калі дзяржаўныя органы гэта зацьвердзяць, гэта будзе проста супэр. А з другога боку — гэта шырокае абмеркаваньне і прыняцьце закону “Аб беларусах замежжа”.

7.

Ад рэдакцыі:

Вядома, абсалютную большасьць з таго, што адбылося на Зьездзе беларусаў сьвету, мы ня можам не вітаць. Гаворка ў асноўным можа ісьці толькі пра дэталі, асьпекты.

Першым з асабліва істотнага і станоўчага зьяўляецца тое, што на Зьездзе было прынцыпова пастаўлена пытаньне аб сёньняшнім стане беларускай мовы ў Беларусі, дый усёй беларускай культуры ў цэлым. Асаблівая падзяка спадару Марачкіну (!) за ўжываньне тэрміну, які найбольш адэкватна апісвае злачынства цяперцаў – этнацыд (дарэчы, ёсьць зьвесткі, што сп-р Аляксей узгадаў таксама і зварот Зьвязу Беларусаў Нямеччыны да зьезду “Бацькаўшчыны”, які быў напярэдадні падзеі выстаўлены на нашым сайце).

Другое – гэта тое, што прадстаўнікі беларускай дыяспары і цяперашніх уладаў сустрэліся, пагаманілі й, спадзяемся, уважліва прыслухаўшыся адзін да аднаго, зрабілі хаця б па паўкроку насустрач адзін аднаму. Усё ж, урэшце, там былі беларусы!

Вельмі прыемна таксама было бачыць на Зьездзе амбасадара Швецыі ў Беларусі пана Стэфана Эрыксана. Даўно заўважана шчырая прыхільнасьць гэтага чалавека да беларускай культуры і мовы, актыўная дэманстрацыя павагі да іх. У сувязі з гэтым даўно пара пана Стэфана прызнаць сябрам беларускага народу. Вось цяпер мы гэта і робім!

З нагоды адбылага Зьезду беларусаў замежжа самы час таксама заявіць, што Беларусь – гэта дзяржава беларускага народу, што яна была, ёсьць і будзе родным домам для кожнага беларуса, дзе б ён ні жыў. Мы гэта аб’яўляем чарговым прынцыпам Беларускай дактрыны (Д пр-п 122).

Цяпер некалькі слоў пра недахопы.

Мы лічым, што было зашмат адозваў, рэзалюцый, праектаў, заклікаў. Можа, варта было сканцэнтравацца толькі на двух прынцыповых пытаньнях, якія ўзгаданы ў апошнім абзацыі інтэрвю пані Макоўскай.

Чаму так? Справа ў тым, што цяперцы могуць абраць з усяго шматлікага заяўленага толькі нешта найменш прынцыповае, тое-сёе зрабіць, а потым працяглы час казаць пра “крокі насустрач”, якія яны нібы зрабілі… Гэта хвыт любой бюракратыі. Нельга даваць цяперцам магчымасьці для манэўру…

Другая заўвага больш істотная.

На жаль, на зьездзе мы не адчулі нацэльваньня на актыўную арганізацыйную дзейнасьць у грамадска-палітычнай сьферы. Заклікі, просьбы, звароты, заявы, адозвы, праеты праграмаў і г.д. – усё гэта добра, але гэта ўжо шмат разоў было. Вынікі вядомыя – яны марныя.

Самі ж замежныя прадстаўнікі “Бацькаўшчыны” сьведчылі, што адна культурніцкая дзейнасьць без дадатковай падтрымкі з боку беларускай дзяржавы дае яўна недастаткова. Беларускія асяродкі слабнуць і выміраюць, а беларусы вымушаны туліцца да палякаў, маскалёў, украінцаў… Ключом да вырашэньня праблемы (і гэта разумеюць усе) зьяўляецца Беларуская Дзяржава – менавіта такая, праект якой мы фарміруем на сайце! Безь яе любыя дзеяньні ў прынцыпе страчваюць сэнс. Значыць, на яе зьяўленьне і павінны быць сканцэнтраваны высілкі ўсіх прыстойных беларусаў па абодва бакі дзяржаўнай мяжы!

А што ў гэтым сэнсе зьбіраецца рабіць само Згуртаваньне беларусаў сьвету? Нічога? Дык на якія станоўчыя вынікі яго прадстаўнікі могуць разьлічваць?..

Але ёсьць адзін філасофскі закон, які сьведчыць, што ў любой цёмнай справе заўсёды знойдзецца што-небудзь сьветлае. Гэтым сьветлым у дадзеным выпадку зьяўляецца свабодны патэнцыял, права для дзейнасьці іншых. Сьвятое месца пустым не бывае. Калі “Бацькаўшчына” не жадае займацца арганізацыяй беларусаў замежжа для таго, каб разам зь беларусамі на Бацькаўшчыне зрабіць Беларусь сапраўдным вялікім Домам для ўсіх беларусаў, дык гэтым можа (мае права) заняцца хто-небудзь іншы (дырэчы, зародак Беларускага Міжнароднага Дэмакратычна Руху з такімі задачамі ўжо ўтвораны; прывітаньне спадару Мурашку!)…

Просім чытачоў нашага сайта, якія былі дэлегатамі V зьезду беларусаў сьвету (асабліва тых, хто цяпер вымушаны жыць у замежжы), а таксама тых, хто ня быў на зьезьдзе, але валодае цікавай інфармацыяй, дапоўніць, удакладніць наш аповед і нашыя заўвагі.

P.S.

На сайце МГА “ЗБС “Бацькаўшчына”” (www.zbsb.org) выстаўлены ўласны выніковы рэпартаж з V з’езду беларусаў свету (гл. http://www.zbsb.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1525:v-&catid=1&Itemid=107), які ўтрымлівае шэраг дадатковых цікавых зьвестак.

Там жа таксама выстаўлены ўсе выніковыя дакументы зьезду (гл. http://zbsb.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1526&Itemid=114) – на наш погляд, таксама вельмі ўдалыя.

Нядаўна з “Эўропы” прыйшло некалькі чарговых навін, якія ў той ці іншай ступені закранаюць Беларусь й інтарэсы нашага народа. На жаль, толькі адна з гэтых навін пазітыўная. Усе іншыя па-ранейшаму сьведчаць аб дэградаваным стане еўразьвязаўскіх уладаў (матэрыялы, якія пададзены ніжэй узяты з сайта радыё “Свабода”, ілюстрацыі – адтуль жа).

1.

Так прыемнай навіной зьяўляецца паведамленьне, што Парламенцкая асамблея Арганізацыі па бясьпецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (ПА АБСЕ) прыняла рэзалюцыю, у якой аднолькава асудзіла і гітлерызм, і сталінізм як таталітарныя рэжымы (узята адсюль: www.svaboda.org/content/article/1768808.html; матэрыял ілюструецца дакументальнымі фотаздымкамі падпісаньня ў Маскве 23 жніўня 1939 года дамовы аб супрацоўніцтве паміж Гітлерам і Сталінам, больш вядомай як пакт Молатава-Рыбэнтропа).

Дакумент ПА АБСЕ мае назву «Пра аб’яднаньне падзеленай Эўропы: абарона правоў чалавека і грамадзянскіх свабодаў у XXI стагодзьдзі ў рэгіёне АБСЕ». Ён быў прыняты ў апошні дзень працы Парламенцкай асамблеі ў Вільнюсе. У рэзалюцыі асуджаюцца абодвы таталітарныя рэжымы ХХ стагодзьдзя ў Еўропе – нацызм і сталінізм. У дадатак, 23 жніўня – дзень падпісаньня пакту Молатава-Рыбэнтропа – прапануецца абвясьціць агульнаеўрапейскім Днём памяці ахвяраў сталінізму і нацызму.

Толькі восем дэлегатаў з 385 прагаласавалі супраць рэзалюцыі, тым часам як больш за палову прысутных галасавалі “за” (Асамблея не вядзе дакладнага падліку галасоў, дэлегаты галасуюць падняцьцем картак). Дакумент уяўляе сабою палітычную заяву, таму ня мае абавязковай сілы.

Аўтарамі тэкста рэзалюцыі зьяўляюцца літоўскі парлямэнтар Вілія Алякнайце-Андрыкене і славенец Рабэрта Батэлі. Яны заклікаюць “працягнуць вывучэньне таталітарнай спадчыны і павышаць інфармаванасьць грамадзкасьці”, просяць “урады і парламэнты дзяржаваў-удзельніц цалкам пазбавіцца ад структураў і мадэляў паводзінаў, скіраваных на тое, каб прыхарошыць [таталітарную] мінуўшчыну” і заклікаюць дзяржавы адкрыць свае гістарычныя і палітычныя архівы, змагацца супраць ксэнафобіі і агрэсіўнага нацыяналізму [а гэта што такое? – Рэд.].

Прыняцьце рэзалюцыі суправаджалася пратэстамі з боку расейскай дэлегацыі, кіраўнік якой Аляксандар Казлоўскі заявіў, што ён быў асабіста абражаны [! – Рэд.]. На знак пратэсту супраць рэзалюцыі кіраўнік расейскай дэлегацыі сказаў, што здымае сваю кандыдатуру з выбараў кіраўніцтва ПА АБСЕ. А.Казлоўскі сьцьвярджаў, што згаданая рэзалюцыя – гэта спроба перапісаць гісторыю: “Тут быў абражаны я асабіста, мае людзі былі абражаныя, абражаныя людзі, якія ведаюць, што такое Другая сусьветная вайна”, – сказаў ён. Раней кіраўнік расейскай дэлегацыі заявіў, што Вільню Літве вярнулі [?! – Рэд.] толькі дзякуючы пакту Молатава-Рыбэнтропа, які быў заключаны ў 1939 годзе паміж нацыстоўскай Нямеччынай і СССР.

У рэзалюцыі, якая выклікала такое абурэньне расейскай дэлегацыі, нагадваецца пра абавязаньні сяброў АБСЕ “ясна і адназначна” асудзіць таталітарызм. У дакумэнце выказваецца “глыбокая занепакоенасьць праслаўленьнем таталітарнага рэжыму, у тым ліку публічнымі дэманстрацыямі, падчас якіх станоўча ацэньваецца нацысцкая і сталінская мінуўшчына”, а таксама выказваецца папярэджаньне з прычыны ўзмацненьня экстрэмісцкіх рухаў, сярод іншага – нацыстаў і скінхэдаў.

“Нагадваючы, што веданьне гісторыі дапамагае пазьбегнуць паўтарэньня гэткіх злачынстваў у будучыні, і што шчырае і грунтоўнае абмеркаваньне гісторыі будзе спрыяць прымірэньню на падставе ісьціны і ўшанаваньня памяці загіблых … Парлямэнцкая Асамблея АБСЕ зноў пацьвярджае сваю адзіную пазыцыю, якая адкідае таталітарнае кіраваньне ў якой бы ні было форме незалежна ад яго ідэалягічнай базы”, – гаворыцца ў тэксьце рэзалюцыі.

Ад рэдакцыі:

На фоне ў цэлым пазітыўнага стаўленьня да адбылай падзеі мы лічым неабходным дадаць некалькі асьпектаў.

Па-першае, шкада, што ў рэзалюцыі ПА АБСЕ на роўных асуджаюцца рознаякасныя рэчы — нацызм і сталінізм. Роўнаякасныя рэчы – гэта гітлерызм і сталінізм, ці нацызм і бальшавізм. Лепш, каб была другая па́ра (нацызм і бальшавізм, асабліва з улікам таго, што, як мы высьветлілі раней, бальшавізм – гэта на справе сіянізм-бальшавізм; гл. http://nashaziamlia.org/2008/11/25/1606/). Дакумент ад гэтага быў бы больш ёмкім, выйгрышным…

Па-другое, у рэзалюцыі гаворыцца пра ўзмацненьне ў Еўропе экстрэмісцкіх рухаў – нацыстаў і скінхэдаў. Аднак у ёй не гаворыцца пра прычыны гэтай зьявы. Рэзалюцыя толькі б выйграла, калі б гэтыя прычыны былі пададзены, а не хаваліся, як цяпер.

Трэцяе. У дакуменце асуджаюцца еўрапейскія таталітарныя рэжымы ХХ стагоддзя, а чамусьці ні слова ня кажацца пра цяперашнія таталітарныя рэжымы — напрыклад, пра лукашызм у Беларусі (хаця ў нас у Беларусі сёньня, дзякуючы Лукашэнку, якія элементарна “косіць” пад Сталіна, ёсьць і помнікі Сталіну, і “Лінія Сталіна”, і фільмы, якія ўзьвялічваюць гэтага тырана).

І, нарэшце, чацьвертае. Нам падаецца, што прыняцьцё аналізуемага дакумента адбылося хутчэй для адчапнога – г.зн. толькі з-за таго, што ПА АБСЕ трэба было прыняць хоць штосьці прыстойнае на фоне звароту да Асамблеі прадстаўнікоў “Саюдзіса” з просьбай зьвярнуць увагу на генацыд у Чачні (пра гэты зварот мы паведамлялі тут: http://nashaziamlia.org/2009/06/30/2365/#more-2365). Гэта, у сваю чаргу, даводзіць, што еўрапейцы яшчэ здольныя адрозьніць добрае ад благога, высокае ад нізкага, боскае ад сатанінскага, але чамусьці так рэдка і з такой неахвотай ды непасьлядоўнасьцю абіраюць першае… Пытаньні, чаму яны так робяць? хто ці што ім перашкаджае быць людзьмі? – і ёсьць самымі цікавымі пытаньнем найноўшай еўрапескай гісторыі.

Але, як бы там ні было, давайце далей лічыць чарговым Дактрынальным прынцыпам (Д пр-п 121), што бальшавізм-сіянізм, які апанаваў тэрыторыю былой расейскай імперыі пасьля 1917 года, ня быў лепшым за германскі нацызм 30-40-х гадоў ХХ стагоддзя. Тым больш, што гэты прынцып часткова асьвечаны адпаведным рашэньнем Езразьвязу.

Дадзенае палажэньне добра ўпісваецца ў два ўжо прынятых намі прынцыпы:

- што ў будучай беларускай дзяржаве адбудзецца Міжнародны Грамадскі Суд над расейскім імперыялізмам, расейскай імпербюракратыяй, усімі носьбітамі расейскай шавіністычна-імперскай ідэалогіі (Д пр-п 36);

- што помнікі Леніну, Сталіну, Дзяржынскаму і ім падобным “гістарычным асобам”, якія цяпер знаходзяцца ў Беларусі, будуць перавезены на поле перад Курапацкім лесам, дзе разам з курапацкімі расстрэльнымі ямамі будуць выкарыстаны для ўзьвядзеньня Мемарыяльнага комплексу, які стане вечным напамінам беларускаму народу пра жахлівыя часы расейскага імперыялізму ў форме камуна-фашызму (Д пр-п 53).

2.

А вось два наступныя паведамленьні з “Эўропы”.

Эўракамісар Бэніта Фэрэры-Вальднэр дала адказ Старшыні Рады БНР Івонцы Сурвіле (www.svaboda.org/content/article/1768986.html)

Сяргей Навумчык: “У сваім лісьце эўракамісар закранула аспэкты ўдзелу Беларусі ў праграме ”Усходняга партнэрства” і патлумачыла візавую палітыку ЭЗ у дачыненьні да Беларусі. Паводле Фэрэры Вальднэр (гл. фота ўверсе, лічба 2), заканадаўства Эўразьвязу ў пытаньнях візаў прадугледжвае “пэўную гнуткасьць”. Так, “краіны Эўразьвязу могуць скасаваць альбо зьменшыць кошт візаў ў асобных выпадках і згодна з нацыянальным заканадаўствам, калі гэта выклікана культурнымі інтарэсамі альбо інтарэсамі ў галіне замежнай палітыкі, палітыкі разьвіцьця і іншых сфэраў”, а таксама “дзеля гуманітарных прычынаў”. Акрамя таго, піша Фэрэра-Вальднэр, краіны Эўразьязу “маюць магчымасьць заключыць двухбаковыя пагадненьні з суседнімі трэцімі краінамі, у тым ліку з Беларусьсю, каб палепшыць сувязі для жыхароў памежных рэгіёнаў. Польшча і Літва вядуць цяпер перамовы з Беларусьсю наконт такіх пагадненьняў. Эўразьвяз спрыяў як найбольшаму выкарыстаньню існуючай гнуткасьці сябрамі ЭЗ. Лічу, што гэта асабліва важна ў выпадку з Беларусьсю, і я буду працягваць уздымаць гэтае пытаньне ў маіх кантактах з краінамі – сябрамі Эўразьвязу”, — напісала эўракамісар Старшыні Рады БНР.

З нагоды гэтага паведамленьня падаем таксама каментар сп-ра пад нікам Korj зь Менску: “У перакладзе з дыпляматычнае мовы «Дулю вам на талерцы!». Палёгкі для 10км-овай зоны, пачак візаў раз на год на Басовішча. У астатнім — апраніце цак і радуйцеся, седзячы ў клетцы. Дзякуй вам, эўрапейскія чатлане ды эцылопы! Гэтак праз колькі гадоў будзеце зь Беластоку праз мяжу трансклюкатарамі мерацца з расейскімі войскамі праз новы Бэрлінскі мур”.

Прэзыдэнт Парлямэнцкай Асамблеі Рады Эўропы Луіс Марыя дэ Пуч (гл. фота ўверсе, лічба 3) выказаў глыбокую занепакоенасьць яшчэ адным сьмяротным прысудам, вынесеным у Беларусі. Пра гэта паведаміла “Свабода” 03.07.2009 (гл www.svaboda.org/content/article/1768739.html).

“Сьмяротнае пакараньне – гэта грубае парушэньне правоў чалавека. Яно ня служыць правасудзьдзю, а адмаўляе яго. Яно ня можа быць апраўданае ніякім злачынствам. Таму Асамблея 23 чэрвеня папрасіла сваё Бюро не аднаўляць прыпыненьне для парлямэнту Беларусі статусу адмыслова запрошанага, пакуль беларускія ўлады не ўвядуць мараторый на выкананьне сьмяротных пакараньняў”, — заявіў дэ Пуч. Паводле кіраўніка ПАРЭ, новы сьмяротны прысуд, вынесены ў Беларусі 29 чэрвеня, сьведчыць пра неадкладную патрэбу як найхутчэй увесьці такі мараторый. Ён заклікаў беларускія ўлады не выконваць вынесенае пакараньне і прадпрыняць захады, неабходныя для ўвядзеньня мараторыю, і такім чынам прадэманстраваць гатовасьць наблізіцца да каштоўнасьцяў і стандартаў Рады Эўропы [во, аказваецца, якая галоўная праблема ў Беларусі з пункту гледжаньня “Эўропы”, во, як усё сур’ёзна... – Рэд.]

Ад рэдакцыі:

А цяпер давайце зьверым тое, пра што гавораць адказныя прадстаўнікі Еўразьвязу, з тым, што Рада БНР і персанальна яе кіраўнік Івонка Сурвіла разам з Шушкевічам, Пазьняком, Мілінкевічам і Казуліным прасілі ва ўсё таго ж Еўразьвязу (вось, напрыклад, частка інтэрвю Інвонкі Сурвілы, якое яна дала Ганьне Соўсь; гл. http://nashaziamlia.org/2009/05/06/2137)

“Соўсь: Сёньня вы сустракаліся з чэскім прэм’ер-міністрам Мірэкам Тапаланкам [у той час Чэхія фармальна яшчэ ўзначальвала ЕЗ. – Рэд.]. Раскажыце, якія вынікі сустрэчы, пра што ішла размова?

Сурвіла: Размова была вельмі сымпатычнай. Ён вельмі добра ведаў сытуацыю. І мы [г.зн. Сурвіла, Шушкевіч, Пазьняк, Мілінкевіч, Казулін. – Рэд.] фактычна прадставілі нашыя галоўныя жаданьні. Адно з іх, якое мы лічым вельмі важным — зьберажэньне беларускай культуры. Каб якім-небудзь спосабам было напісана ў пратакол намаганьняў Эўропы, каб ня нішчылася беларуская культура. Гэта, як вам ведама, культурай карыстаюцца ўсе імпэрыялісты, нішчачы яе, каб асіміляваць край альбо заняць край. Дзеля гэтага нашая культура была зьнішчаная поўнасьцю. І цяпер працягвае нішчыцца. А паколькі, калі “Партнэрства” гэтае будзе сапраўды такім, якога жадае Эўропа, а не спадар Лукашэнка, калі яно будзе карысным для Беларусі, дык вельмі важна, каб гэта не дало магчымасьці Лукашэнку далей зьнішчаць нашую культуру. І фактычна, найбольш часу [мы] правялі з спадаром прэм’ер-міністрам Чэхіі, дыскутуючы пра гэтае пытаньне.

Соўсь: Размова тычылася выключна культурных пытаньняў ці палітычных таксама?

Сурвіла: Безумоўна, таксама і палітычных. Усе палітычныя пытаньні, якія мы прадстаўляем у нашым першым пісьме да Эўропы, а таксама ў цяперашняй рэзалюцыі, — усе парушаліся, але падавалася лягічным, што найважнейшая ў гэтым моманце рэч — гэта прасіць Эўропу, каб уключылі культуру ў свае змаганьні. Справа ў тым, што ў Эўропе ды іншых вольных краінах пра культуру людзі не гавораць, таму што гэтае пытаньне не зьяўляецца праблемай ніколі. Культура бароніцца сваім народам. У нашым выпадку яна нішчыцца ўладай, якая цяпер у Беларусі. І таму нашая сытуацыя зусім іншая. І калі б сытуацыя працягвалася, прыйшоў бы час, калі нас не было б больш. Культура была б зьнішчаная да той ступені, што народ бы ўжо ня ведаў, хто ён ёсьць. І таму мы ўважаем, што культура — гэта фактычна палітычны фактар, які трэба абавязкова ажыцьцявіць, каб Беларусь выжыла. Усе мы ў гэтым згаджаліся. І мы пра гэта найбольш гаварылі. І гэта вельмі добра разумеў прэм’ер-міністар Чэхіі, які фактычна меў дасьведчаньне спробаў Нямеччыны зрабіць з чэхамі нямецкамоўную і нямецкакультурную краіну” (канец цытаты).

Такім чынам, далёка не апошнія і дастаткова паважаныя людзі ў Беларусі кажуць Еўразьвязу “пра Фаму”, а той ім – “пра Ярому”… Здавалася б, навошта кіраўніцтву ЕЗ касіць ці то пад глухіх, ці то пад дурняў?

Мы свой адказ ужо ня раз запрапаноўвалі: фінансавай алігархіі й бюракратыі Еўропы выгадна тое, што робіць лукавы зь беларускім народам… Ніякая дэмакратыя тут ім не патрэбная, ім хочацца паразітаваць на беларусах. І ліберастызаванае грамадства, ува што ператварае наш народ дыктатар (скрайнасьці сышліся), гэтаму паразітычнаму інтарэсу вельмі адпавядае.

Варта наступным разам перад “еўрапейцамі” паставіць пытаньне: ці зьбіраюцца яны ўвогуле бараніць правы (у т.л. культурныя, моўныя) карэнных народаў Еўропы?!

3.

Шаснадцаць шведаў выказаліся за беларускую мову (паведамленьне радыё “Свабода” за 07.07.2009; гл. www.svaboda.org/content/article/1771607.html)

Як мы паведамлялі раней (гл. тут: http://nashaziamlia.org/2009/06/30/2365/), кіраўніцтва Шведскага міжнароднага радыё (SR) вырашыла зь 1 верасьня перавесьці вяшчаньне на Беларусь зь беларускай на рускую мову.

Мы выказвалі сваё скрайняе незадавальненьне гэтай падзеяй. Таму нам вельмі прыемна, што ў Швецыі знайшлося 16 чалавек, якія таксама выказалі сваю крытыку і пратэст у сувязі з закрыцьцём беларускіх праграм Sveriges Radio (SR). Яны надрукавалі ў газеце Sydsvenskan адкрыты ліст.

У лісьце 16-ці гаворыцца, што беларускія праграмы SR “маюць вялікае значэньне для дэмакратычнага руху Беларусі, цягам свайго існаваньня яны шмат у чым паспрыялі выхаду беларусаў з той ізаляцыі, у якой апынулася іх краіна ў выніку палітыкі прэзыдэнта Лукашэнкі. … Рашэньне SR закрыць вяшчаньне на беларускай мове, каб пашырыць коштам яго вяшчаньне па-расейску, магчыма, і можна тлумачыць недасьведчанасьцю, аднак у любым выпадку гэты крок будзе працаваць на рэжым Лукашэнкі і будзе мець прыкрыя наступствы для дэмакратычнага разьвіцьця краіны”.

У сувязі з гэтым прадстаўніца кіраўніцтва SR Нідыя Хагстром заявіла, што рашэньне SR “ня мае нічога супольнага з палітыкай. Гэта не азначае, што для Швэцыі расейскія прыярытэты больш важныя за беларускія. Усе нашы праблемы — у фінансаваньні”.

Ад рэдакцыі:

Па-першае, хочам выказаць сваю шчырую ўдзячнасьць сапраўдным шведскім дэмакратам. Іх учынак – гэта акт шчырай інтэрнацыянальнай салідарнасьці.

Зьвяртаемся да чытачоў сайта дапамагчы знайсьці імёны і прозьвішчы прадстаўнікоў гэтай групы 16-і шведаў, каб унесьці іх у сьпіс тых, каго беларусам варта запомніць, як сваіх сяброў.

Другое. Хто азнаёміцца з папярэднім матэрыялам адносна разглядаемай падзеі, той пераканаецца — прычына пераходу Шведскага міжнароднага радыё на рускую мову якраз палітычная – для кіраўніцтва Еўразьвязу дэмакратыя ў Беларусі перастала быць прыярытэтам, прычым у такой ступені, што яны пра гэта пачалі адкрыта гаварыць…

Ну, што, спадарове, мы і далей будзем за “Беларусь у Эўропу”?

Гэты артыкул асабліва прыемна чытаць на фоне папярэдняга. Рэдакцыя.

Час існуе таксама і для таго, каб прааналізаваць, ці правільна яго выкарыстоўваў, ці на тых людзей яго аддаваў, ці прайшоў міма нейкіх кантактаў, якія ня сьлед было мінаць. Сустрэў нядаўна акурат такі сьлед, сьлед таго, што як мадэль было б правільным з боку дэмакратычнай Эўропы на пачатку 1990-х. Прынамсі, не было б чорнай дзіры, якая ўтварылася тут, у Беларусі, бо дэмакратычныя сілы склаліся без унутраных рэсурсаў, як домік з даміно.

У Нямеччыне існуе каля 1000 грамадзянскіх ініцыятываў, якія дэкляруюць кантакты зь беларусамі. Зь іх больш за палову перайшлі ў пасыўны, чыста фармальны стан. Людзі пастарэлі, паўміралі, альбо проста цікавасьць згасла, а найчасьцей і тое, і другое разам. Але ж і працягваюць існаваць сотні!

Дык вось, у адной зь іх, “Дамы́ замест Чарнобылю” называецца, няйначай умерана багаты рамесьнік-цясьляр Людвіг Брюгман з-пад Эрфурту – гл. фота ўверсе – (усходнік аднак, зноў-такі зь бяднейшых) браў да сябе ў навучаньне маладых беларусаў, на шэсьць месяцаў. За свой кошт. У сваю майстэрню. І, здаецца, даваў нешта на разгон бізнэсу. Што пры нашым раней дваццацікротным, а цяпер пятнаццацікротным парозе ў матэрыяльных вымярэнньнях невялікая для Нямеччыны сума. У іх сто эўра, як у нас тысяча. У іх гэта пяць-дзесяць адсоткаў штомесячнага даходу, у нас можа быць і палова.

Цяпер выйшла ў Беларусі што? Тыя, хто дзесяцігодзьдзямі змагаўся на барыкадах за дэмакратыю, якая карэлюецца як-ніяк з багацьцем, – яны калі не спадобіліся скрасьці з грантаў, дык у гаротным матэрыяльным стане, і няважна, кіраўнікі гэта альбо шэрагоўцы дэмсуполак гэтых [тут ёсьць адзін нюанс: у найбольшым проігрышы за дзесяцігоддзі змаганьня за дэмакратыю ў Беларусі апынуліся шчырыя сумленныя беларусы, прычым, ня толькі таму, што шчырыя ды сумленныя, а і таму, што беларусы... – Рэд.].

Больш хітрыя з чалавекаў дык проста, сьведама ня лезучы “пад кулі”, набраліся матэрыі, як жаба мулу, і цяпер перастравоўваюць мул свой гэты па норах. Пераводзяць нахапанае на хваробы бруха, сэрца і духу.

Хітрыя і подлыя далучыліся да такой сама з моманту перакуленьня ўлады і спалучылі ўдары па “опах” ды па невялікай колькасьці бізнэсоўцаў, якія давалі гэтым першым нейкія грошы невялічкія, з “хруканьнем ля карыта” іхняй ужо цалкам дзяржавы, іхніх палёў, лясоў і рэк.

Просты цясьляр Брюгман даў мадэль, якая не зьяўляецца грантавай (у сэнсе чыста ўтрымальнай). Гэтая мадэль дазваляе выжываць і ствараць гарызантальныя структуры. Тэхнічныя дэталі можна абмяркоўваць, але калі б была ўключаная адразу яна, а не механізм грантаў, які зручны тым, што дае магчымасьць поўнага кантролю над рэцыпіентам і яго кіраванасьці надалей, але не дае шансу на выжываньне дэмакратыі ў такой сістэмнасьці, якая разьвілася ў Беларусі, – пагадзіцеся, прабіць чорную дзіру прыхільнікам фюрэра было б амаль немагчыма.

На Захадзе ёсьць тэрмін такі для краін Трэцяга сьвету, напоўнены чыста эканамічным зьместам: sustainable development. Устойлівае разьвіцьцё. Дык вось і дэмакратычны сэгмент у посттаталітарнай Беларусі трэба (было) падтрымаць у гэтым духу.

Грантавая мадэль імгненна забалоціла дэмакратычны сэгмент і перакуліла гэтае загнілае балота. Да кіраваньня паперлі і кіраваць сталі тыя, хто атрымаў грант. Патапталіся па маральных аўтарытэтах, прынізілі іх. Адначасова ўзвышаныя апынуліся паводле крытэраў суб’ектыўных і ненатуральных “каліфы на час”. І – замест сьветлага сэгменту, заплаткі здаровай скуры дзеля таго, каб зарасло спаленае татальным камунізмам цела народу, атрымалі яшчэ адну гнілую пляму гангрэны [мы ў рэдакцыі лічым, што прычыны і наступствы ў названай зьяве зьвязаны трохі ня так: мы лічым, што такія паводзіны заходнікаў-грантадаўцаў – гэта ня іх памылка, а іх наўмысныя дзеяньні – той вынік, да якога яны ішлі; паглядзіце ўважлівей, створаная небеларуская, недэмакратычная афіцыйная апазіцыя ўжо даўно вельмі добра ўпісана ва ўсю сістэму іншых сігналаў-чыньнікаў (ідэалагічных, эканамічных, палітычных), якія ідуць з “Захаду”. – Рэд.].

Ну, ды гэта тэма, вартая асобнага разгляду. А я вярнуся да простых і падставова здаровых людзей.

Просты цясьляр Брюгман, спадарове, а не глямурныя заходнія палітыкі… Іхняе “дасягненьне” – глядзі абзацам вышэй. Менавіта таму я і прапанаваў надаць Людвігу Брюгману годнасьць Сябра Беларускага Народу.

На здымках унізе: Немцы з суполкі “Heim-statt Charnobyl” пабудавалі для перасяленцаў з радыёактыўнай зоны і супольна зь імі больш за паўсотні дамоў. Вось такіх, як ля Занарачы. На грошы спонсараў і беларускай дзяржавы пастаўлена 2 ветраэлектрастанцыі, самыя першыя ў Беларусі. Пабудаваная вытворчасьць па вырабу трысьняговых матаў для сьцен дамоў. Маты экспартуюць за мяжу.

Ад рэдакцыі:

Абапіраючыся на рэкамендацыі шаноўнага сп-ра Яўгена Бяласіна, з задавальненьнем уносім пана Людвіга Брюгмана – рамесьніка-цесьляра з-пад Эрфурту – у сьпіс сяброў беларускага народу (гл. http://nashaziamlia.org/2006/10/14/343/).

2 красавіка, у час, калі Дж.Буш наведваў Украіну, на пытаньні слухачоў «Свабоды» і наведнікаў яе сайту адказваў дырэктар аддзела Дзярждэпартамэнту ЗША ў справах Беларусі, Малдовы і Ўкраіны Робэрт Боўм (гл.фота). Мы лічым мэтазгодным падаць гэтае інтэрвю (y невялікім скароце) – і таму, што там было нашае пытаньне, і таму, што лічым усё інтэрвю вельмі важным, і каб прадэманстраваць удзячнасьць за падтрымку з боку ЗША ў нашай бядзе.

Рэдакцыя.

- Колькi яшчэ часу такая дзяржава як ЗША будзе слухаць i выконваць патрабаваньнi нелегiтымнай улады Лукашэнкі (я аб патрабаваньнях за апошнi месяц ад беларускага МЗС да амэрыканскай амбасады)?

Р.Боўм: «Мы зусім нядаўна атрымалі новыя патрабаваньні [аб скарачэньні колькасьці супрацоўнікаў пасольства ў Менску] і мы натуральна лічым гэтыя патрабаваньні нелегітымнымі і неабгрунтаванымі. Няма падставы для такіх патрабаваньняў. Не такім чынам краіны павінны ўзаемадзейнічаць паміж сабой. Мы абсалютна ня бачым падставаў для такіх патрабаваньняў, але мы іх разглядаем, і гэта ўсё, што я пакуль магу сказаць».

- Ці магчыма, што санкцыі супраць «Белнафтахіму» контрапрадуктыўныя і прывядуць толькі да далейшых рэпрэсіяў і ўзмацненьня ўплыву Расеі ў Беларусі? 

- Я думаю, што тая рэакцыя беларускіх уладаў на санкцыі супраць «Белнафтахіму», якую мы назіраем, відавочна паказвае, што гэтыя санкцыі дзейнічаюць. Мы лічым, што гэта неадэкватная рэакцыя, але тым ня менш абсалютна ясна, што санкцыі маюць вельмі моцны эфэкт.

- Але ці ня значыць гэта, што рэпрэсіі супраць удзельнікаў мірнай дэманстрацыі 25 сакавіка і новыя суды над актывістамі апазыцыі гэта нейкім чынам вынік санкцыяў?

- Ня ведаю. Гэта можа быць паказьнікам адчаю з боку рэжыму. Магчыма, рэжым адчувае, што губляе кантроль, і такім чынам наносіць удар у адказ. Тут вельмі цяжка сказаць, але відавочна ёсьць адчуваньне вялікай разгубленасьці з боку рэжыму.

- Як далёка пойдзе Амэрыка ў «халоднай вайне» зь Менскам? Няўжо ня бачна, як Расея выкарыстоўвае беларускi рэжым у сваiх мэтах?

- Мы канцэнтруемся на сытуацыі ў Беларусі, на правах беларускага народу, на тых метадах, якімі рэжым Лукашэнкі парушае гэтыя правы. Рэжым утрымлівае палітвязьняў, нягледзячы на абяцаньне ўсіх іх вызваліць, гвалтоўна душыць дэманстрацыі, не дазваляе існаваньня свабодных мэдыяў. Я думаю, варта задаваць пытаньне, што адбываецца ўнутры Беларусі. Гаворка пра Беларусь, а не пра іншыя краіны.

- А як бы вы пракамэнтавалі меркаваньне, што беларускі рэжым усталяваны і кантралюецца Расеяй?

- Я не маю магчымасьці камэнтаваць, што робіць ці чаго ня робіць Расея. Натуральна, паміж Беларусьсю і Расеяй складаныя адносіны, вельмі шчыльныя эканамічныя адносіны, часам Расея робіць эканамічны ціск на Беларусь, але зноўку ж, мы канцэнтруемся на беларускім народзе. І, на нашую думку, фармуляваць гэта як пытаньне нейкіх трэціх краінаў, гэта значыць ня ставіць правільнага пытаньня. Мы павінны канцэнтравацца на тым, каб у Беларусь прыйшла дэмакратыя.

- Як ставіцца Дзяржаўны дэпартамэнт ЗША да стратэгічных праблем беларускага народу – зьнішчэньня мовы, культуры, гістарычнай памяці і да пагрозы страты дзяржаўнасьці? [гэта было нашае пытаньне. – Рэд.]

- Я думаю, што ў пытаньні дзяржаўнасьці мы ясна далі зразумець, што такое пытаньне можа свабодна вырашаць толькі беларускі народ. Але цяпер мы абсалютна ня бачым умоваў, у якіх беларускі народ мог бы прыняць такое рашэньне пра будучыню краіны і ўласную дзяржаўнасьць. Што тычыцца культурных пытаньняў – беларускай тоеснасьці, мовы – яны таксама павінны вырашацца ў кантэксьце дэмакратыі. Але Беларусь – не дэмакратыя, і гэта паказвае тую праблему, што беларускі народ ня мае права голасу наконт лёсу ўласнай краіны. Беларусь – дыктатура, а не дэмакратыя.

- Якое вашае стаўленьне да сытуацыі, калі Аляксандар Лукашэнка кіруе краінай 14 гадоў?

- Я ня думаю, што пытаньне ў тым, колькі часу нехта кіруе краінай, калі гэты чалавек дэмакратычна абраны. Дэмакратычныя лідэры часам заставаліся ва ўладзе вельмі доўгі час. Я магу прыгадаць спадарыню Тэтчэр, якую некалькі разоў пераабіралі ў Брытаніі, нашага прэзыдэнта Рузвэльта абіралі чатыры разы. Але гэта былі цалкам дэмакратычныя выбары, калі кандыдаты апазыцыі абсалютна свабодна маглі весьці свае выбарчыя кампаніі і выказваць народу свае меркаваньні. У выпадку з Аляксандрам Лукашэнкам нічога гэтага няма. Гэта фальшывыя выбары, дзе кандыдаты апазыцыі ня маюць магчымасьці правесьці сур’ёзную кампанію, атрымаць доступ да мэдыяў. Як я ўжо сказаў, пытаньне ня ў тым, як доўга нехта пры ўладзе, але якім чынам ён застаецца ва ўладзе. Ёсьць агромністая розьніца паміж тым, калі нехта застаецца ва ўладзе, бо гэта свабодны выбар народу гэтай краіны, і тым, калі гэта проста дыктатар, які карыстаецца ўсімі магчымымі спосабамі, каб застацца ва ўладзе.

- Ці могуць ЗША сапраўды дапамагчы народу, у якога скралі ўладу і які ня можа нармальна разьвівацца? Мне 73 гады, ці пабачу я гэта?

- Натуральна, я спадзяюся, што вы гэта пабачыце. Я думаю, што беларусы гэтага заслугоўваюць. Мы і нашыя эўрапейскія сябры спрабуем падтрымаць тых людзей у Беларусі, якія спрабуюць прынесьці перамены. Вельмі важна, каб у Беларусі была эфэктыўная грамадзянская супольнасьць, свабодныя мэдыі, сапраўдныя апазыцыйныя партыі. Мы спрабуем ціснуць на ўрад Беларусі, каб ён дазволіў асноўныя свабоды, каб не было атмасфэры страху, каб людзей, якія ладзяць дэманстрацыі супраць палітыкі ўладаў, не зьбівалі і не затрымлівалі. Гэта робім і мы, і Эўразьвяз, які ясна сказаў пра свае мэты. Прэзыдэнт Буш казаў, што Беларусь – гэта дыктатура, і гэта папросту непрымальна у непадзельнай і свабоднай Эўропе. Нашая палітыка скіраваная на дэмакратычныя зьмены, і калі летась прэзыдэнт Буш сустрэўся зь лідэрамі апазыцыйных партыяў і прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасьці, гэта ясна паказала пазыцыю нашай краіны і тое, чаго мы хочам дасягнуць у Беларусі.

- Ці маюць ЗША пляны зрынуць Аляксандра Лукашэнку і аддаць яго і ягонае атачэньне пад суд, як гэта было зроблена зь Мілошавічам?

- Як я ўжо тлумачыў, уся нашая палітыка скіраваная на тое, каб даць уладу народу Беларусі, дапамагчы пабудаваць грамадзянскую супольнасьць, незалежныя мэдыі, каб былі сапраўдныя апазыцыйныя партыі. Мы б хацелі, каб народ Беларусі змог свабодна абраць сабе ўрад. І менавіта ў гэтым кірунку мы працуем.

- Ці згодныя вы зь меркаваньнем, што сучаснае беларускае грамадзтва дэпалітызаванае? Чаму ў Беларусі адсутнічаюць рэальныя палітычныя партыі ці Вы лічыце інакш?

- Я думаю, што ніякае грамадзтва ў сьвеце нельга назваць дэпалітызаваным. Натуральна, існуюць дыктатуры, і на жаль Беларусь не адзіная краіна, дзе кіраўніцтва спрабуе душыць нармальныя палітычныя праявы. Але народ Беларусі такі ж, як і астатнія народы — калі б ён меў магчымасьць дэмакратыі, я ўпэўнены, што ён вітаў бы дэмакратыю. У Беларусі ёсьць апазыцыйныя партыі, якія вядуць барацьбу, але ўлады робяць усё магчымае, каб здушыць гэтыя партыі, беспадстаўна арыштоўваючы іх лідэраў, не дазваляючы ім арганізоўвацца, ладзіць эфэктыўныя кампаніі, не даючы ім доступу да мэдыяў. На жаль, у народу Беларусі вельмі мала магчымасьцяў пачуць альтэрнатыўныя меркаваньні. Але Беларусь – такое ж грамадзтва, як і іншыя, і калі б была магчымасьць разьвівацца нармальна, я ўпэўнены, што былі б розныя партыі, якія адлюстроўвалі б розныя меркаваньні. Але гэтага не дазваляюць.

- Цяпер Джордж Буш сустракаецца з прэзыдэнтам Украіны. А якія пэрспэктывы перамоваў паміж лідэрам Вашай краіны і Аляксандрам Лукашэнкам? Бо нават найбольш дэмакратычныя лідэры ЗША ня грэбавалі сесьці за стол перамоваў з Сталіным, генсэкамі КПСС і сумніўна абранымі прэзыдэнтамі. Што ці хто замінае двухбаковай сустрэчы кіраўнікоў нашых дзяржаваў?

- Які быў бы падмурак для такіх перамоваў? Цяпер нашага амбасадара фактычна вымусілі пакінуць краіну, а гэта найпершы канал камунікацыі. Мы ясна далі зразумець, што беларускі амбасадар можа вярнуцца [ў Вашынгтон] у любы час, і мы чакаем, што наш пасол зможа вярнуцца ў Менск. Прэзыдэнт Буш толькі што наведаў Украіну. Украінскі прэзыдэнт Юшчанка і прэм’ер-міністар Цімашэнка прыйшлі да ўлады ў выніку дэмакратычных выбараў. Гэта варта вітаць, і ЗША ў асобе свайго найвышэйшага лідэра, у асобе прэзыдэнта, выказалі асабістую падтрымку. Сітуацыя ў Беларусі відавочна вельмі адрозная, і натуральна, мы ня можам усур’ёз казаць пра сустрэчу на ўзроўні прэзыдэнтаў, калі мы нават ня маем магчымасьці мець там амбасадара.

- На вашую думку, цi магчымыя зьмены у Беларусi ў найблiжэйшыя гады?

- Натуральна. Дыктатуры не існуюць вечна. Як я ўжо казаў, некаторыя з рэчаў, якія робіць прэзыдэнт Лукашэнка, выглядаюць як знак ягонай слабасьці. Мы маем надзею, што сытуацыя ў Беларусі зьменіцца ў пазытыўным кірунку, і ўсе нашыя намаганьні скіраваныя на гэта, гэтаксама як і намаганьні іншых сяброў Беларусі. Ніхто ня хоча, каб захоўвалася цяперашняя сытуацыя.

- Ці ня можа быць такога, што ЗША атрымоўваюць няслушную інфармацыю пра сытуацыю ў Беларусі, як, напрыклад, інфармацыя напярэдадні вайны ў Іраку ад такіх людзей, як Ахмэд Чалябі?

- Я б не хацеў рабіць параўнаньняў з Іракам, але я казаў, наколькі важная роля пасольства ў тым, каб мець сапраўднае адчуваньне сытуацыі ў Беларусі. Натуральна, перад вайной з Іракам ЗША ня мелі пасольства ў Багдадзе. Я думаю, што наш узровень кантактаў дазваляе мець даволі добрую інфармацыю. Мы ня проста гаворым з тым ці іншым чалавекам – мы гаворым з шырокім спэктрам людзей і таксама з урадам Беларусі. Таму я лічу, што лініі камунікацыі ў нас даволі добрыя.

- Прапануем правесьці канфэрэнцыю, каб наладзіць дыялёг паміж апазыцыяй і ўрадам. Ва ўрадзе і ў апазыцыі ёсьць сілы, якія катэгарычна ня хочуць дыялёгу. Але ёсьць разумныя людзі, якія хочуць палепшыць сытуацыю.

- Натуральна, што сама беларуская апазыцыя павінна вырашаць, як дзейнічаць. І па-мойму, у іх думках паўстаюць пытаньні – ці гэта быў бы плённы дыялёг, ці яго будуць успрымаць усур’ёз, ці беларускія ўлады папросту будуць эксплюатаваць гэты дыялёг, ці будзе там нейкі прагрэс? Такое рашэньне – не для людзей звонку, гэтае рашэньне павінны прымаць людзі ў Беларусі. І натуральна гэта ня тое, чым мы самі будзем займацца.

- Ці абмяркоўваецца пытаньне аб дапамозе тэлеканалу «Белсат» з боку ЗША?»

- Мы ўжо даем некаторую дапамогу «Белсату» і мы вядзем перамовы зь іншымі краінамі, пра тое, як можна падтрымаць гэтыя намаганьні – ня толькі “Белсат”, але і Эўрапейскае радыё для Беларусі, незалежныя мэдыі ўнутры Беларусі, інтэрнэт і гэтак далей. Вельмі важна, каб народ Беларусі меў доступ да свабоднай і незалежнай інфармацыі. На жаль, людзям у Беларусі вельмі цяжка атрымаць такі доступ, карыстаючыся толькі мэдыямі ўнутры краіны. Досьвед паказвае, што замежнае вяшчаньне можа быць вельмі важным. “Белсат” пачаў вяшчаць у сьнежні і разьвіваецца як незалежная інфармацыйная крыніца, і мы, натуральна, вітаем гэтае намаганьне.

- Чаму ЗША і Эўразьвяз ігнаруюць экзыльны урад Беларусі – Раду БНР – і вырашаюць беларускія пытаньні ў абыход беларускай дыяспары?

- У Дзярждэпартамэнце мы, натуральна, рэгулярна кансультуемся зь беларусамі-грамадзянамі ЗША. Мы лічым гэта вельмі важным, праводзім рэгулярныя сустрэчы, і калі адбываецца нешта надзвычайнае, мы, натуральна, зь імі кансультуемся, і робім гэта рэгулярна.

- Ці варта пашыраць НАТО? Лепш менш, але лепш.

- Пытаньне аб сяброўстве ў НАТО павінны вырашаць самі чальцы НАТО, а таксама краіны, якія хочуць далучыцца. Напрыклад у выпадку з Украінай, якая хоча атрымаць план дзеяньняў па далучэньні да альянсу, украінскі ўрад вырашыў, што гэта важна і неабходна, а прэзыдэнт Буш падчас учорашняга візыту ў Украіну даў ясна зразумець, што чальцы НАТО павінны гэта падтрымаць. НАТО – арганізацыя калектыўнай бясьпекі, а Украіна – эўрапейская краіна, таму яна павінна мець такую магчымасьць. Тое ж тычыцца і Грузіі, якая таксама хоча атрымаць плян па далучэньні. Для НАТО няма прычыны штучна спыняцца ў нейкі момант, калі краіна хоча стаць сябрам гэтай арганізацыі калектыўнай бясьпекі, і яе ўрад выказвае зацікаўленасьць. З Украінай і Грузіяй мы цяпер гаворым не пра сяброўства ў НАТО, а толькі пра плян далучэньня. І мы ўпэўненыя, што мы павінныя гэта падтрымаць.

- Але ці ня лічаць ЗША, што пашырэньне можа напалохаць краіны-суседзі НАТО, у тым ліку Беларусь?

- Я думаю, што трэція краіны тут не адыгрываюць нейкай ролі. Мы далі ясна зразумець суседнім краінам, асабліва Расеі, што гэта не скіравана супраць іх. Гэта пазытыўнае рашэньне аб бясьпецы з боку гэтых урадаў. Натуральна, гэтыя дзеяньні ніякім чынам не скіраваныя супраць трэціх краінаў. Натуральна, трэція краіны маюць тут свой інтарэс, але яны ня могуць мець права вэта.

Ад рэдакцыі:

1. Мы адмыслова выдзелілі выразы сп-ра Боўма “беларускі народ” і “народ Беларусі”, каб лягчэй падлічыць іх. Калі кожнаму з дадзеных выразаў надаць адзін бал і зрабіць тыя ж падлікі ў “Малой канстытуцыі”, распрацаванай “аб’яднанай апазіцыяй”, рахунак атрымаецца 10 : 0 на карысьць сп-ра Боўма. Аказваецца, адказны супрацоўнік Дзярждэпу ЗША на парадак большы “беларускі нацыяналіст”, чым уся “беларуская аб’яднаная апазіцыя” разам узятая.

Выснова: з гэтым чалавекам можна мець справу.

2. У адказе на наша пытаньне сп-р Боўм усё прэламляў праз будучую дэмакратыю ў Беларусі. У сувязі з гэтым мы ведаем, якое наступнае пытаньне мы яму зададзім, калі надарыцца нагода. Гэта пытаньне пра тое, як у Дзярждэпе ЗША разумеюць, што такое дэмакратыя: ці дастаткова, каб прысутнічалі грамадскі плюралізм і дакладная выбарчая працэдура (але тады да ўлады можа зноў прыйсьці новы “Лукашэнка”), ці ўсё ж патрэбны такі палітычны стан, калі ўрад вымушаны дзейнічаць у адпаведнасьці з аб’ектыўнымі інтарэсамі беларускага народу (але тады пытаньні пра імаверную магчымасьць здачы дзяржаўнага суверэнітэту ці адмену дзяржаўнасьці беларускай мовы нават пастаўленыя быць ня могуць)?   

Амбасадары і прадстаўнікі краінаў Эўразьвязу і ЗША, а таксама рэдактары недзяржаўных выданьняў і пісьменьнікі пісалі сёньня (15.03.2008 г.) першую агульнанацыянальную дыктоўку па-беларуску. Тэкст дыктоўкі – прадмова да зборніка Францішка Багушэвіча “Дудка беларуская”.

Прадстаўнікі краінаў Эўразьвязу і ЗША сабраліся на сядзібе Таварыства беларускай мовы, каб разам пісаць дыктоўку. На блянку было напісана “Першая агульнанацыянальная дыктоўка. 90 год БНР”. Напачатку кожны з амбасадараў падарыў ТБМ адзін беларускі верш. Такім чынам у сядзібе адбыўся фэстываль беларускай паэзіі.

Часовы павераны ў справах амбасады Славацкай Рэспублікі Любамір Рэгак патлумачыў свой удзел у мерапрыемстве: “Беларуская мова эўрапейская. Вельмі багатая і прыемная мова. Хацеў падтрымаць гэтую ініцыятыву, якая, на маю думку, зьяўляецца вельмі добрай. Ведаеце, у нас ва ўнівэрсытэце ў Прэшаве ёсьць курс беларускай мовы і студэнты, якія яе вывучаюць. І ў іх якраз праблема, бо яны былі на стажыроўцы ў Менску і нават не маглі тут паразмаўляць па-беларуску”.

Гаворыць часовы павераны ў справах амбасады Вялікай Брытаніі Найджэл Гулд-Дэвіс: “Я пісаў на самой справе па-ангельку. Намагаўся перакласьці… Вось, бачыце, ангельскі варыянт. Цяжка, цяжка… Не пяцёрка, канешне, але стараюся”.

Кіраўнік дыпмісіі Швэцыі Стэфан Эрыксан дадаў: “У нашых школах чамусьці мы часьцей пішам тэсты, але часам дыктоўкі таксама. У Беларусі гэта робіцца часьцей. Мне гэта было цікава. Калі гэтым можна будзе прыцягнуць увагу кагосьці да мовы і ён задумаецца над гэтым, то я буду вельмі рады”.

Гаворыць дарадца амбасады Чэхіі Гержман Хромы: “Я вучыў беларускую мову ва ўнівэрсытэце і прыйшоў падмацаваць тое, каб у Менску больш гаварылі па-беларуску, а не па-расейску. Я лічу, што беларуская мова найбольш музычная з усіх славянскіх моваў”.

Васіль Сёмуха таксама пісаў дыктоўку: “Гэта сымбалічны акт. Нам штодня ўбіваюць у галовы, што гэтая мова мужыцкая і на ёй нічога разумнага не скажаш, бо на сьвеце толькі дзьве вялікія мовы. Дык гэта ж сказаў чалавек, які ні той, ні другой мовы ня ведае. І мы павінны гэта цярпець моўчкі. Таму я і прышоў”.

Амбасадар Украіны Ігар Ліхавы выказаў спадзяваньне, што сытуацыя з ужываньнем роднай мовы ў Беларусі палепшыцца: “Я думаю, што тут цэлых тры званкі. Адзін званок для маіх суайчыньнікаў, якія сёньня далёка ня ўсе добра ведаюць і ужываюць штодня ўкраінскую мову. Можа, другі званок для маіх калегаў-дыпляматаў зь іншых амбасадаў у Менску, але й ня ў меншай ступені гэта такі ж сыгнал для беларусаў, бо бяз мовы няма народу, няма нацыі і, па вялікім рахунку, няма й асобы”.

Амбасадары казалі, што з задавальненьнем удзельнічалі ў мерапрыемстве і сама ідэя яго ім імпануе, а таксама, што яны надалей з жаданьнем будуць удзельнічаць у падобных мерапрыемствах.

Ад рэдакцыі:

Спадарства! Яшчэ колькі такіх акцый і ськептычнае стаўленьне рэдакцыі што да Захаду пачне мяняцца…

Яшчэ раз, дзякуем і запамінаем!

N.B.

Цікава, а расейскі амбасадар, сп-р Сурыкаў, прыме ўдзел у дыктоўцы? Такі шанц будзе праз тыдзень.

Былы міністар замежных справаў Літвы, а цяпер намесьнік старшыні парлямэнцкага камітэту ў эўрапейскіх справах Антанас Валёніс (гл. фота ўверсе) ініцыяваў стварэньне спецыяльнай “беларускай” групы. У яе ўвойдуць “вядомыя і дасьведчаныя палітыкі, якія ўзначальвалі свае краіны, былі прэм’ерамі альбо міністрамі замежных справаў”. Наколькі спроба стварыць яшчэ адну групу ў беларускіх справах можа паўплываць на становішча ў Беларусі і ці ня будзе яна дубляваць працу іншых груп, якія ўжо ёсьць?

Антанас Валёніс называе сваю структуру “групай мудрацоў”. Размова ідзе пра дасьведчаных і вядомых людзей, якія сваім аўтарытэтам паспрыялі б таму, каб Эўразьвяз больш актыўна заняўся беларускімі справамі.

Нашаму радыё спадар Валёніс сказаў: “Я спадзяюся, спадар Квасьнеўскі будзе кіраваць гэтай групай. Яна змагла б прааналізаваць палітыку Эўразьвязу адносна Беларусі й прапанаваць нейкія новыя элемэнты. А, магчыма, і новую палітыку, хаця гэта, можа, і занадта сьмела”.

Між тым беларускімі справамі ў міжнародных структурах займаюцца многія. Прыкладам, у Парляменцкай асамблеі АБСЭ група дэпутаткі нямецкага Бундэстагу Ўты Цапф. У Парляменцкай асамблеі Рады Эўропы – дакладчык ў справах Беларусі італьянец Андрэа Рыгоні, а таксама група эстонскага парляментара Андрэса Хэркеля – старшыні “беларускага” падкамітэту. У Эўрапарляменце таксама дзьве групы: Богдана Кліха з Польшчы і галяндца Яна Вірсмы.

Палітоляг, памочнік Аляксандра Мілінкевіча Аляксандар Лагвінец лічыць, што неабходна мець вядомых людзей, якія б стала ўздымалі беларускае пытаньне ў эўрапейскай палітычнай прасторы: “Ці будзе вялікая эфэктыўнасьць ад стварэньня новай структуры, калі ўжо існуюць ініцыятывы і адказныя за дачыненьні з Беларусьсю ў розных парламенцкіх структурах, дык тут відавочна могуць быць пэўныя сумневы. Але калі Аляксандар Квасьнеўскі сапраўды заангажуецца ў гэтую справу, дык, зважаючы на тое, што ён вельмі пазытыўна прымаецца ў брусэльскіх колах, можа быць, ён і дасягне нейкага посьпеху. Тым больш, калі беларускія ўлады сапраўды наважацца на дыялёг як з Эўразьвязам, так і ўнутры беларускага грамадзтва, дык фігура Квасьнеўскага, які цяпер знаходзіцца ў апазыцыі ў Польшчы, ня будзе выклікаць такіх вялікіх падазрэньняў”.

Літоўскі парлямэнтар Вацлаў Станкевіч, які ачольвае ў сойме літоўска-беларускую групу, даволі скептычна ставіцца да стварэньня групы мудрацоў. Ён лічыць – для сур’ёзных зрухаў у Беларусі патрэбна як мага раней зьмяніць два законы: аб выбарах і аб друку. “А астатняе пойдзе ланцугом”, — упэўнены спадар Станкевіч: “Я лічу, трэба вучыцца працаваць з той Беларусьсю, якая цяпер ёсьць. І рабіць на яе дыпламатычны і палітычны ўплыў, каб яна хоць маленькімі крокамі ішла да дэмакратыі”.

Ад рэдакцыі:

Мы таксама ськептычна глядзім на магчымасьці пазітыўнага ўплыву на падзеі ў Беларусі еўрапейскай бюракратыі. Яна паступова пераўтвараецца ў тыповага бюракратычна-паразітычнага монстра — еўракратыю, з-за чаго і на падзеі ў самой Еўропе уплывае ў асноўным негатыўна. Калі не ўспрымаеце меркаваньне “нацыяналістаў”, пачытайце тады меркаваньні амерыканцаў (nashaziamlia.org/2007/06/30/737).

Мы больш верым у дзеяньні з боку іншых краін накшталт такіх, за якія мы дзякавалі шведаў у папярэднім артыкуле… Прычым, успрымаць такую падтрымку варта, ў дадатак, як падарунак лёсу. Разьлічваць жа трэба найперш на сябе, на ўласную сілу і ўласную арганізаванасьць…

12 лютага г.г. у Магілёве пачаўся фэстываль шведскага кіно “Вандроўка Бэргмана на Ўсход”. Цягам чатырох фэстывальных дзён магілёўцы ў кінатэатры “Радзіма” пабачаць 5 стужак. Чатыры зь іх — “Восеньская саната”, “Шэпт і крыкі”, “Жанчыны ў чаканьні” ды “Лета з Монікай” — у сінхронным перакладзе на беларускую мову. “Пададзеныя на фэстывалі стужкі перакладзеныя знакамітымі беларускімі літаратарамі, сярод якіх Лявон Баршчэўскі, а таксама шведскімі перакладчыкамі, якія перакладаюць тэксты на беларускую мову. Гэтыя тэксты чытаюць беларускія акторы”, - зазначыла прадстаўніца аддзяленьня амбасады Алена Кацько.

У Магілёве тэкст сінхроннага перакладу будзе чытаць актрыса мясцовага драматычнага тэатру Галіна Лабанок.

У менскім аддзяленьні амбасады Швэцыі ў Маскве паведамілі “Свабодзе”, што пераклад шведскіх стужак на беларускую мову зроблены на знак павагі да беларускай культуры й дзеля падтрымкі беларускай мовы. Так тут пастанавілі ўжо некалькі гадоў таму. Шведскія стужкі не перакладаюцца на беларускую мову толькі ў тых выпадках, калі існуюць іх расейскамоўныя вэрсіі.

Фэстывальныя запрашальныя квіткі й абвесткі вырабленыя па-беларуску, рэклямная расьцяжка ж — па-расейску. У Магілёўскім кінавідэааб’яднаньні гэта патлумачылі тым, што расьцяжку рабілі задоўга да фэстывалю.

Ад рэдакцыі:

Што тут скажаш: шведскай амбасадзе і ўсяму шведскаму народу вялікая падзяка ад імя народу беларускага!

А мясцовым быдлякам зь іх расьцяжкамі – ганьба!

У рэзыдэнцыі амбасадара ЗША ў Раўбічах 12 верасьня г.г. адбылася музычная імпрэза «Амбасовішча» з удзелам беларускіх рок-гуртоў (на фота рок-гурты Крама, Палац, Крамбамбуля). Цяпер яны практычна ня маюць магчымасьці даваць канцэрты ў Беларусі. Паводле вынікаў галасаваньня прысутных на фэсьце «Амбасовішча», найбольшую колькасьць галасоў атрымаў гурт «Dali«. Паслухаць яго можна тут: http://www.svaboda.org/articlesfeatures/culture/2007/9/6877AE84-2A0C-43FA-80FD-8B3C8A698633.html

Ад імя ўсёй рэдакцыі выказваем падзяку амбасадзе ЗША ў Беларусі за падтрымку нашых цудоўных рок-музыкаў і… запамінаем гэты факт.